Хойн бӀевнан цӀе нохчийн маттара гочдича «гӀарол», «дозор» йа «гӀаролла чӀагӀдар» бохург ду^[1][2].

БӀов лаьтта Ахкета хин аьрру бердаца йолчу Хой йуьртахь, кӀоштан центр Веданна 45 км къилбехьа, Соьлжа-ГӀалина 113 км генахь, лекхачу лаьмнийн Къоьзана Ӏоманна 2 км къилбехьа. Уггаре а гергара нах беха меттигаш йу: къилба-малхбузехь — Макажой, ИхӀарой, Хьаркарой йарташ, къилба-малхбузехь — Арие-эвла, къилба-малхбалехь — Тандо (ДегӀаста) эвла. Иза лаьтта жимачу лаьмнашкахь^[3].

Хой бӀов йина XV—XVI бӀешерашкахь, цу заманан ларйаран гишло санна лелийна. 2000-чу шарахь Нохчийчоьнан территори тӀехь тӀеман хьелаш дӀахьочу хенахь иза йерриге а хӀаллакйира. Цул тӀаьхьа, республикин куьйгалло архитектуран хӀолламаш меттахӀитто сацам бинчул тӀаьхьа, иза юха а меттахӀоттийра 2018. БӀов меттахӀотточу хенахь гӀишлошйархоша пайда ийцира ширачу Хойн бӀов тӀера гулдина тӀулгех^[4]. БӀов меттахӀоттор дӀадаьхьира XX бӀешеран шолгӀачу декъехь советан археолога а, Ӏилманчас а В. И. Марковина дина дисина архитектуран чертежашца. Иза йу Веденан кӀоштахь, Къоьзана Ӏомана уллехь, хӀордан тӀегӀанал 2 эзар сов метр лакхахь^[5].

Хойн тӀеман бӀов (2019 шеран 20 июль)

ГӀалин комплекс меттахӀоттийначул тӀаьхьа бӀов хилира туристийн йезаш йолу меттиг.

2013 шарахь бӀов къобалйира регионан маьӀна долу культурин(оьр.)нохч. тӀаьхьенан меттиг санна^[6].

«1973 шарахь ССРС-ехь арахецна Нохч-ГӀалгӀйн конверт. Хойн тӀеман бӀов»^[7].