Кочиенан тӀеман бӀов
Кочие
Кочиенан тӀеман бӀов оьрс. Качехойская боевая башня — лаьтта Нохчийн Республикин Шаройн кӀоштан гергахь, терахь хӀоттадо йуккъера XIV—XV бӀешераш. ТӀекхача чӀогӀа халачу меттигехь лаьтта, тарх тӀаьхь.
Истори
ТӀулган дӀахӀоттам, бакъо йолуш лоруш бу, дуккха а къаьмнийн материалан оьздангалла лакхарчу барамехь кхоллайаларан билгалйоккхуш йолчу билгалонех цхьаъ.
Нохчийн материалан оьздангаллин мехала дакъа ду Ӏилманан литературехь «бӀевнийн конструкцеш» цӀарца гӀарайаьлла комплексийн тоба. БӀевнан оьздангалла коьртачу декъана лаьмнин кӀошташкахь йара тӀаьхьарчу муьре кхаччалц.
Кочиенан тӀеман бӀов лаьтта Сандахойн чӀожехь, Шара-Органа аьрру бердаца, шен хьостанехь ала мегар долуш, йуккъера бӀешерашкахь Ке-боссуо эвлан саьлнашна 500 метр гергга генахь, Пхьеде гӀалин йоккхачу тӀулган ирзо тӀехь. ТӀеман гӀап орцанан, гӀаролхойн а гӀап йара, цо ларбора Тушетера Шара кхаччалц лаьмнин некъ а, ЧӀаьнта-Органан чӀож а[1].
XIX бӀешо чекхдолуш Сандахойн чӀожара бӀевнашкахь хилира Оьрсийн географин йукъараллин декъахой коьртехь географ А. Е. Россикова йолуш[2], ХХ бӀешеран 20-гӀачу шерашкахь, йуккъера бӀешерийн архитектура теллина австрийн этнографо Бруно Плечкес[3]. ТӀаьхьа меттигера хӀолламаш Ӏамийна археолого С. Ц. Умаровс[4].
Пачхьалкхо хӀоллам ларбан схьаэцна, Нохчийн Республикин Правительствон № 180 йолу 2010 шеран 9 ноябран сацамца[5][6].
Сурт хӀоттор
БӀов йиъ гӀат йолуш йу, конус кепара. Тхов а, гӀотанашна йукъалонаш а дийна ца йисина. БӀов латтанашца йогӀуш йина йара. И бахьана долуш пенаш тайп-тайпана дохалла долуш ду: къилбаседан пен 4,35 м; малхбален пен 4,50 м бу; къилба пен 4,45 м бу, малхбузера пен 4,30 м бу. БӀевнан локхалла йу 17,45 - 15,45 м (тайп-тайпана агӀонаш тайп-тайпана локхалла йолуш ю). БӀов лаьтта Ӏункарчу басехь, цундела малхбален а, малхбузера а пенийн маьӀигаш тайп-тайпанчу тӀегӀанашкахь ю.
БӀевнан пенаш хьажийна ду дуьненан агӀонашка. Малхбален пен неӀ йолу агӀо йу. Цунна тӀахь — кхоъ коран меттиг йу йитина 2-гӀа, 3-гӀа, 4-гӀа гӀоташ тӀаьхь. Уьш къевлина ширачу нартоло гӀопан тӀулгца.
Малхбузерачу пенах пхиъ барол йу, шишша 2-чу а, 3-чу а гӀат тӀехь, цхьаъ 4-чу гӀат тӀехь. Оцу пенах лаьттачу балконах гӀорторан тӀулгаш бен ца дисина. Къилбаседан пенах 2-гӀа, 3-гӀа, 4-гӀа гӀаттан бухахь ши амбразура ю, дика ларйина ю махиколяци. Къилба пенах йу шолгӀачу гӀат тӀе чувоьдуш йолу меттиг, рогӀера нартолца таж а долуш. Иза мелла а йоьхна йу. Иштта 3-чу а, 4-чу а гӀатийн тӀегӀанехь лаьтта корашна йаьхна меттигаш.
БӀов йу башха кепара дуьхьалонан гӀишло йуккъера бӀешерийн, хьалхара гӀотан пенийн стоммалла кхочу 1,2 метр , шолгӀа а, кхоалгӀа а гӀотийн - 1 метр.[7].
Билгалдахарш
- ↑ Марковин В.И. В стране вайнахов. М., Искусство,1969.
- ↑ 1. Записки Кавказского отдела Русского географического общества, кн.8, — Тифлис, 1896 г.
- ↑ Plaetschke B. Die Tschetschenen. Hamburg, 1929.
- ↑ Материалы проведения мониторинга Аргунским государственным историко-архитектурным и природным музеем-заповедником в 2007 году при содействии Бюро ЮНЕСКО в Москве.
- ↑ Культурный Регион - Чеченская Республика. culturechr.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 август.
- ↑ Башня боевая (Качехойская). www.naslediechr.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 август.
- ↑ Башня боевая (Качехойская), Чеченская Республика, Шаройский район, Сандахойское ущелье, верховье реки Шаро-Аргун, (близ бывшего. kartarf.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 6 август.
