Гемара

Гемаран бӀевнийн комплекс лаьтта ГӀеши-хин аьтту агӀор БӀаьстиломан кӀажошкахь Хачичу Ӏинна Йуккъера-Ломан къилба басехь, кӀоштан йукъан Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа 30 км генахь. Комплекс лаьттара тӀеман а, масех Ӏер-дахаран а бӀевнах, царех цхьайерш йисина таханлерчу дийне кхаччалц. Пхи гӀат долу тӀеман бӀов, хетарехь, хьажаран а, орцан а зӀе йолуш йара ГӀешин-чоь (2 км) а, Лахара Кей (2,6 км) а комплексашкара тӀеман бӀевнашца шина а агӀор^[3].

Эвла йу Акха-Бассан къилба-малхбалехьа.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбалехьа — Боьрта а Угана а, къилбаседа-малхбузехьа — ИгӀал Кий а МегӀал Кий а, къилба-малхбалехьа — Моштара а ГӀеши-Чу а.

Оьздангаллин тӀаьхьенан меттигийн реестрца, Гемаран комплексан йукъайогӀура йиъ Ӏер-дахаран, кхоъ ах тӀеман, цхьа тӀеман бӀов. Карарчу хенахь дикачу хьолехь йисина йу тӀеман а, ахтӀеман а бӀевнаш. Комплексана йукъайогӀуш йолу кхин хӀуманаш йисина саьлнаш санна. Цигахь йу тӀаьхьарчу заманан гӀишлош (къепе, арахьара гӀишлош).

ТӀеман бӀевна чохь лилхина меттигаш йу, Ӏуьргаш ду, маьӀӀера тӀулгаш ду йукъара даьхна, хьалхарчу гӀат тӀе кхача меттиг йаьккхина. ТӀеман бӀевнан хьалхарчу а, шолгӀачу а гӀоташна йукъахь йолу йукъарлонан харц нартол йолу конструкци йу, цуьнан тӀулг билларан концентрика гонашца йина йу. Йуккъехула цуьнан пенашна тӀекӀала довлуш кхозар доьду – нийса са болу пӀендарчий. Конструкцин пенаш вовшашца дихкина ду маьӀӀера тӀулгашца.

Пхи гӀат долу тӀеман бӀов 17,6 метр лекха йу пирамидан кепара гӀулчаш йолчу тхевнан карнизе кхаччалц, лакхенехьа готталуш. Йеа агӀор бӀевнан кхозуш тӀулган балконаш йу. Уьш лаьтта шина тӀулган кронштейнашца. БӀевнан сенаш дуьненан агӀонашна тӀе хьажийна ду. БӀовнан къилба-малхбузера пен бу фасад. Цу тӀехь петроглифаш(оьр.)нохч., маьлхан билгалонаш, свастика(оьр.)нохч., куьйган лараш, гуьржийн маттахь йозанаш а тӀехь долу тӀулгаш ду йукъадоьхкина. НеӀарийн а, корийн а меттигаш йу пенах йитина. Уьш горга нартолаш йолуш йу. Къилбаседа-малхбалерчу пенах ши барол йу. Къилба-малхбузера а, къилба-малхбалера а пенаш тӀехь йиъ барол ю.

АхтӀеман бӀов лаьтта тӀеман бӀевнанна 100 метр генахь малхбузехьа. Цуьнан маьӀигаш дуьненан йеа агӀор хьажийна йу. Пенийн локхалла 8 метре кхаччалц йу. Цигахь Ӏуьргаш ду, схьасоьвсина тӀулгаш ду, пенаш лилхина ду. Къилбаседа-малхбален пена тӀехь хойн дитина Ӏуьргаш (баролаш) ду. Къилба-малхбузерачу пенах лаьтта ши балкон.