ШулкӀаг

Монументан(оьр.)нохч. объект лаьтта бӀевнийн комплексехь ШулкӀаг, лам боьххьехь, Тичча-дукъ олучу меттигехь. ЧӀагӀонна къилбаседа-малзбузехь лаьтта маьлхан кешнаш(оьр.)нохч.^[1].

Марковин Владимир(оьр.)нохч. хьахош ву вевзаш воцу автор, цо хьалхара нийса терахь гайтира Нохчийн тӀеман бӀевнийн. ЦӀе ца йоккхучу авторан таллам зорбане баьккхира "Оьрсийн инвалид(оьр.)нохч." журналехь 1822 шарахь^[2]. Берже Адольфан тидамаш, XIX бӀешо йуккъе даьлча дуьйна бу. Цо хьахош ю ша теллина йерриге а бӀевнаш, амма ца йовзуьйту уьш. Цул тӀаьхьа А. П. Ипполитовс Шуьйта юьртана гергахь йолчу шина тӀеман структурин суьрташ зорбане даьхна журналехь. Амма Ӏилманан коьрта маьӀна долуш бу Всеволод Миллер(оьр.)нохч. болх, цу тӀехь детальца дуьйцу дукхах долу Нохчийчоьнан архитектурин иэсаш. XIX - XX бӀешеран юьххьехь Ӏилманан литературехь мелла а дукха хьахош йу бӀевнан конструкцеш (Николай Зейдлиц, Карл Ган, Василий Долбежев, Г. А. Вертепов, кхиберш а). ХӀетте а, уьш кегийра ноташ бен яц. XX бӀешо долалуш мелла а чӀагӀбелира меттигера шира хӀуманаш Ӏаморехь болх. Меттигерчу мохкбовзархоша М. Акбулатовс, Ф. С. Панкратовс, йаздархочо Ошаев Халид дукха тидам тӀебахийтина ширачу хӀолламашна. Оццу хенан юкъахь Австрин Ӏилманчас Бруно Плечкес Нохчийчоьнна лерина материал хӀоттийра. Амма 1935-чу шарахь бен, Къилбаседа Кавказан археологин экспедици (СКАЭ) кхоьллича, Евгений Крупнов системан талламийн архиментийн болх ца хилира. Археологин экспедицин декхар, борзанан оьмаран а, аьчкан оьмаран йуьххьера а археологин хӀолламаш Ӏаморал совнаха, йукъадогӀура йуккъера бӀешерийн конструкцеш карор а. 1956-чу шарахь дуьйна иштта болх дӀахьош яра СКАЭ-н Ломан (Органан) тобано, коьртехь В. И. Марковин а волуш. Оцу итт шарахь дийцина Орга хин лекхачу лаьмнийн дакъойн (Органан чӀожан), Шаройн Орга хица, Къоьзана Ӏам а, Галанчож а Ӏаьмнашна гергахь. Архитектурин хӀолламашна барам бина ца Ӏаш, дӀайазйора цаьрца йоьзна легендаш а, туьйранаш а, йора петроглифаш — тӀулгаш тӀехь йина кепаш а, ширачу гӀишлойн конструкцеш а. Цу шерашкара цхьадолу талламийн жамӀаш гучуделира Крупновн, Марковин, Виноградовн, Умаровн, Гольдштейнан, кхечу говзанчийн белхаш тӀехь^[3].

Комплекс лаьтта 6 бӀевнан саьлнех а, дийна гӀишлонах а. БӀевнаш йина йу басехь мера тӀехь. Дика лаьттина гӀишло лаьтта боьлакан уллехь гено саьлнашна. Малхбалехьа цунна лаьтта ах лаьттах дахана маьлха кешнаш. Кхузара гӀишлойн пенашна тӀаьхь йисина петроглифаш: аьтту агӀор боьду сайн сурт, адаман ши хатӀ, даккхийчу куьйгашца, цу тӀе аьрру куьйгаш кхо пӀелг болуш ду.

Цхьана гӀишлонна чуьра нартолан кепара монолит йу Ӏад кепара, шина сайн контурца, шина куьйгаца, Ӏаьрбийн маттахь шера доцу йозаца, U кепара шина билгалонан кепехь петроглифца а, кхо гӀа долу беца сурт а. Дийна йисинчу Ӏер-дахаран бӀевно кхуллу низам доцу нийса агӀо, къилбаседа-малхбузера къилба-малхбалехьа хьажийна. Лакхахь гӀишлонан пенаш готта ду: готтанаш 8 м кхаччалц, шуьйранаш 8,75 м кхаччалц. Къилба-малхбален фасадан пенан дийна дисина дакъа 8,5 м гергга лекха ду. Чувоьдучу меттиган таж ду монолит чу дина горга АрхӀарч Ӏуьргца. Иза чуьра шуьйра хуьлу. ТӀулгашна йуккъе дӀахӀоттийна неӀсагӀа. Чувоьдучу меттиган тӀулган тӀехь петроглифаш йу: цхьана тӀулга тӀехь дӀатоьхна куьг, спиралаш, скоба, жӀар, Ӏад; вукху агӀор тӀадамашца гонан контур йу. Аьтту агӀор а, лакхахь а шолгӀа чувола йина меттиг йу. Цуьнан нартол кӀорга кеп йолчу тӀулгех йина йу. Цу дӀайоьллучу меттигна кӀел чекхдолуш Ӏуьрг ду. Оцу пенан декъехь гуш ду адаман ши сурт гойтуш долу петроглифаш, мелхан билгало а, жӀар а. Вукху агӀор иза серлайоккху шен бух тӀера кхаа метран тӀегӀанехь лаьттачу жимчу коро. Иза чекхйолу монолитан нартолца. Схьайиллина чоьхьара агӀо шуьйра йу, кхуллу классикин мӀаьргонан терхье, иза кхоллало тӀулгаш тӀехӀиттарца. Корана тӀехула кхо Ӏуьрг ду, герз тоха лерина хила тарлуш долу. Цу пенах кхин цхьа дӀасалелар кхоьллина ду, вовшахтоьхначу монолитех. Дисинчу агӀон тӀехь петроглифаш йу: гуран чохь база а, куьг а. ГӀишлонан къилбаседа маьӀӀехь седа бу. Къилбаседа-малхбузера пен цхьа неӀ-кор доцуш бу, къилба-малхбален пен чӀогӀа бохийна бу. Цуьнан аьрру агӀор, лакхахь гуш ю петроглиф - маьӀигаш йолу диагоналаш. Чохь йуккъерачу декъехь йолу чоьнан еха агӀонаш йекъало когашца, церан бух стомма пенаш долуш бу. Тарло гӀишло кхо гӀат йолуш хилла хила. И ойла гойту дийна йисинчу тхевнан проекцеша^[3].