Пхьакоч
Пхьакоч (оьрс. Пхакоч[1]) — Тазбичу Ӏин чуволлучехь Доьрахойн эрк берд тӀера Итон-Кхаьллин (Нохчийчоь) къилба эвла йистера йуккъера бӀешеран гӀопан комплекс. Лаьтта 850 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь[1].
Сурт хӀоттор
Комплекс терахь ду X—XII[2][3] (XI—XIV[4]) бӀешо. Цунна чу йогӀу хӀусаман бӀов локхалла 10 метр гергга йу, хьер, чӀагӀо, бахаман гӀишлош. Тойечу хенахь комплексан латта тӀаьхь дина маьждиг, кхин а цхьа могӀа гӀишлош, ткъа йерриг комплексан гуонаха лекха тӀулгийн керт йина[3]. Латта тӀехула чекхдолу цхьаъ бен доцу урам[2]. БӀаьвнашна а, гӀишлошна а тӀехь дуккху петроглифаш йу. ХӀусаман бӀаьвнах динчу маьждиган тӀаьхь Ӏарбийн маттахь йоза ду «ХӀара маьждиг дина Зиукан воӀ Акус а, цуьнан кӀанта Зубайра а», «ХӀара Гарш шинне дезчу маьждиге хьаьжа дина шайхан Музза-хьабин кӀант»[5].
Карарчу хенахь, Итон-Кхаьлла йуьртана дуьхьал, Доьрахойн-эрк хин аьтту агӀор, Хучара йуьртан нах бехачу бӀовнийн саьлнаш йу, ткъа аьрру агӀор хьаладолуш ду дика ларйина йолу Пхьакоч гӀалин комплекс. 1927—1928 шерашкахь Бруно Плечкес теллина иза петроглифаш лоьхуш, ткъа 1958 а, 1960 а шерашкахь кхузахь таллам бира В. И. Марковина, цо куьйгалла дира Ламанан Органан тобан Къилбаседа Кавказан археологин экспедицин. Пхьакоч (Пхьакоч — «лакхара мехкан эвла йу») лаьтта Тазбичу лома чувоьдучу меттехь, малхбуза агӀор Доьрахойн-эрк ломан тӀулган лечкъана дуьхьал а долуш, малхбалехьа ЦӀуник ломан даккъашха дӀакхета. Пхьакочехула дӀабоьдуш цхьа дӀасабаржийна урам бу. Уггар дика ларделла дакъа ду цуьнан малхбузера дакъа, 6 чоьнах лаьтташ долу.
Хьусейн Исаевн цӀарах йолу мохкбовзаран музей (оьрс. Краеведческий музей имени Х. Исаева) — Пхьакоч гӀопан комплексехь лаьтта иза, схьайиллина 2011 шеран сентябрехь.
Хьалхара гӀат тӀехь цхьаьна бӀевнан лаьтта мохкбовзаран музей, ткъа шолгӀачун тӀаьхь — Нохчийчоьнан Пачхьалкхан Кхеташонан председателан Исаев Хьусайнан[4] мемориалан музей. Мохкбовзаран музей чохь бу хьалхара бахам, белхан гӀирс, ламаста духар, нохчийн герз, кхин историн артефакташ[2][3][4]. Исаев Хьусайнан музейн экспозицехь белхан чоьнан хьал ду политикан. Кхузахь йу цуьнан долара хӀуманаш, документан цуьнан билгало йолуш, Исаевн Ӏилманан къинхьегамаш[4].
БӀаьвнийн комплексан лаьттан майда 17 эзар м² гергга йу, иза йахйелла малхбузера малхбалехьа 140 метр.
Билгалдахарш
Хьажоргаш
- Достопримечательности Чечни: восстановленная из руин страна гордого народа. Женская школа копирайтинга Марии Налобиной. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 27 апрель.
- Башенный комплекс Пхакоч в Итум-Кали: история и современность. Yandex Zen (2019 шеран 10 февраль). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 27 апрель.
- Краеведческий музей им. Хусейна Исаева. Культура РФ. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 27 апрель.
- ГБУК «Краеведческий музей им. Х.А. Исаева». Министерство культуры ЧР. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 28 апрель.
Литература
- В. И. Марковин. Памятники зодчества в горной Чечне (по материалам исследований 1957—1965 гг.). — М., 1980. — С. 208.