Йуккъера-Келой тӀеман бӀов

БӀов-гӀап лаьтта Нохчийн Республикин Шуьйтан кӀоштахь Органна а, Шара-Органна йукъахь, шуьйрачу аренехь, къилбаседехьа доза ду БӀен дукъан(оьр.)нохч. басеш, ткъа къилбехьа — Ваьрди эркан (Орган аьтту га) Ӏин ду^[1].

1958 шарахь бӀов толлуш лийлира ломан (Органан) тоба, экспедицин куьйгаллехь вара археолог Владимир Иванович Марковин. ГӀишлонан барамаш буьстира Э. П. Химина.

Йуккъера-Келойн хааман а, тӀеман а бӀов хьалайолу Ваьрди Эркан хин лакхарчу тӀегӀанера (ЧӀаьнта-Органан га) кхо агӀо йолу гу тӀехь. Лекха лам тӀехь хиларо бӀевнан тӀекхача мелла а хала до, иза тидаме эцна бӀов йеш болчара. Малхбален агӀорхьара бӀов ларйалархьама, бӀевнан бахархоша кхузахь саьнгар йаьккхина, йерриг а терахьан чекх а йолуш. КӀорга 7,20 м шуьйра а, 1,60 м кхаччалц кӀорга а йолуш. 1958 шарахь бӀов 11,50 м лекха йара. Цуьнан йеха аса хьажийна йу кардиналан точкашка, бух 5,20—4,80 м бу, иза хаалуш лакхенехьа лахло. Пенийн стоммалла 1,10—0,90 м йу. Йуккъера Келойн бӀов йина йу мергелах а, гӀамаран а тӀулгех поппар-киран раствор тӀехь, цу тӀехь ча а тоьхна. БӀов чувоьдуш меттиг ю малхбузерачу пенах шолгӀачу гӀаттан тӀегӀанехь. Чувоьдучу меттиган гоьрга кепара нартол йина йу гӀум-аренан шина блоках (уьш вовшашна гергахь йу). Цунна тӀехула кхин цхьа йоккха йиллина меттиг йу, кхоалгӀачу гӀат тӀе чувала лерина хила тарлуш йолу. 17 барол йисина, царех кхоъ (уггаре лакхара, малхбален а, къилбан а пенаш тӀехь) бухахь арахьара дӀасахьаькхна йу. БӀов чохь бехачу нехан аьтто бара тӀехула тӀом дӀабахьа. Йерриге а баролаш арахьарчу агӀор шуьйра йу, жим-жима готта а луш^[2].

Йуккъера Келойн бӀов пхиъ гӀат долуш йу. Хьалхарчу гӀаттан тхов дӀахӀоттийна малхбуза а, къилба а агӀонаш тӀехь дӀахӀиттийначу пенан проекцеш тӀехь. Лакхарчу гӀатташна тӀера дукъош пенашкахь леррина Ӏуьргаш чохь дӀахӀиттийна хилла. БӀаьвнан маьӀӀехь гуш йу бӀаьвнан пенаш вовшашца чӀагӀдеш йолу арайаьлла ворхӀ экъа. Арахьара декораци, малхбален пенан баролна тӀехула, бисина жӀаран кепара бустам, цунна лерина кегий тӀулгаш къастийна дӀайуттучо. 1958 шарахь бӀов чувоьдучу меттигна хьалха ахкарш дӀахӀоттийра. Карийнарг 0,40 м кӀоргене кхаччалц дӀадоьдура турпана тӀаьхьа. Цу чохь йара кхийра а, уьстагӀийн а, бежанийн а даьӀахкаш а, кавказан сайнан ларш йолу маӀанийн дакъош а, аьлха а. Ахкамашца гайтина, гӀишлошйаран материал шен хьалхалерчу кепехь бӀаьвнан гу тӀе кхачийна хилар, цигахь лелийна хилар: карийна тӀулган кегий дакъош а, Ӏуьргаш а, дика хьаькхна кхо блок а. ПхьегӀаран чарх тӀехь бина цӀен поппаран кхийра карийна. Иза дӀакъевлина ю бустамо тулгӀенан кепехь, зигзаган кепехь, ирча хьаьркашца (штамп хьаькхна). Уьш 25 см кхаччалц лекха кегий кхабанаш хилла. ГӀишлошйаран йисинчу меттигашна йукъахь карийначу йийцинчу кхийранан мах хадийча, меттахӀотторан белхаш бина хила тарло XVI—XVII бӀешерашкахь^[2].

Советийн заманан литературехь йуьртан кхеташонан центр Саттойна гергахь йолчу ГIаьттин-Кхелли эвлахь хиларна ГIаьттин-Кхелли олуш хилла цунах. БӀов йух-йуха а йохийна; 1989 шеран аьхка бӀов меттахӀоттийра. 1994-2000-чу шерашкахь Нохчийчохь шина тӀеман кампанеш дӀахьош, Йуккъера Келойн бӀевна кхоалгӀа дакъа дохийра. 2010 шарахь иза йуха а меттахӀоттийна^[3][4].