Нохчийн хааман система

Дукха хенахь дуьйна леррина структураш ца йира генарчу меттигашкахь хаамаш дӀасабаржо, мелхо а лелайора лекха меттигаш а, лаьмнин лакхенаш а, тархаш а, тархаш а. Тайп-тайпана хааман системаш йара хаамаш дӀасайаржо, амма уггаре а даьржина хилла кӀур а, цӀе а. ТӀаьхьо, пачхьалкхан кхолладаларан хьалхарчу заманахь, хаам дӀасайаржо леррина конструкцеш, дечигах йина вышканаш а, бӀаьвнаш а, хӀиттийра^[1].

Нохчийчоьнан лаьмнашкахь IX—XIII бӀешерашкахь лелла чолхе система, эскаршна мостагӀ хиларх лаьцна хаам баран. ТӀулган хааман баьвнаш йина лаьмнин лакхенашкахь, вовшашна атта гуш йолчу меттехь. Бохь тӀехь ламанхой гучубевллачу хенахь, бӀовнийн лакхенашкахь хааман цӀераш(оьр.)нохч. латош хилла, цунах кӀур боккхуш хилла йерриг лаьмнин кӀошт кхерам хиларх. Хаамаш дӀасакхехьийтира бӀов тӀера бӀов тӀе. Цигарчу бӀовнашца хаам лора сингаттамна а, ларвала кечам барна а. ТӀеман бӀов чуьра мостагӀ ву аьлла дуьххьарлера хаам кхаьчначул тӀаьхьа цхьа сахьт гергга хан йаьлча, Нашхан кӀоштахь гулйира Мехк-кхелан тӀеман кхеташо, кхин дӀа дан дезаш долу гӀуллакхаш къастош^[2].

XII—XV бӀешерашна йукъахь система йухаметтахӀоттийра. Цуьнца цхьаьна тайп-тайпана системаш цхьаьнатоьхна цхьана хааман системе. Цо дӀалоцура йерриг аьлча санна Нохчийчоь, Теркан аьрру берда тӀера Гуьржийчоьнан дозане кхаччалц^[1].

Шуьйтан хааман а, ханан а, бӀаьвнаш

Хааман бӀаьвнийн тхов нийса бара, дукха хьолахь маьӀӀехь кӀомсарш а йолуш. Н.С.-с Иваненковс дийцарехь, хӀора хааман бӀовнан лакхахь жима неӀ а, цунна хьалха гӀум-аренан пилтах йина майда а йара, мостагӀ тӀелатар хилча йа гергахь тӀелатар хир ду аьлла, дечигах хааман цӀе латтош. Меттигерчу бахархоша йарташна гонаха хааман бӀовнаш йора, уьш латтор шайна тӀехь дара. Цара кест-кеста масех стаг дӀахӀоттавора декхарш кхочушдан. Кхерам хилча, хаамаш дӀасакхехьийтира дийнахь кӀурца, буса цӀерца^[1].

Нохчийн хааман система лаьттина XIX бӀешо доладаллалц. Системан дакъа хиллачу бӀовнийн доккха дакъа хӀаллакдина Кавказан тӀом болчу хенахь. Цу системин цхьайолу элементаш ларъйеш йу таханлерчу дийне кхаччалц^[1].

Ханкалана тергаман бӀов а, сигналан бӀов а йу аьлла, хаамаш бу. XIX бӀешо йуккъе даьлча, Орган чІож чувоьдучу меттехь лаьтташ йара хааман ши бӀов. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь Воздвиженская гӀап йуьллуш оьрсийн эскарша дӀасакъаьстина уьш. Цул сов, А. П. Бергера дийцарехь, хӀора верстехь лаьтташ хилла бӀаьвнаш. Цхьайолу бӀовнаш дӀайаьхна гергарчу йарташкара бахархоша, шайн хӀусамаш йан. Иштта хааман бӀовнаш зеделира XVIII бӀешо чекхдолуш мохкбегорехь^[1].

Хааман системин доккха дакъа лардина лакхарчу Устрада-ГӀалахь. Цуьнан дакъа хилла Шуьйтан бӀов меттахӀоттийра 1980-гӀа шераш чекхдовлуш. Шуьйтан бӀов йу Нихалан бӀовнан ма-дарра хьажаран могӀанехь, иза шен рогӀехь йу Башан-кхеллин ма-дарра гуш йолчу могӀанехь. Шуьйтан бӀов а йара бӀовнийн зӀенан дакъа: Шуьйтан а, Гучан-кхелли а, Чиннахойн а, Итон-Кхаьлла чувоьдучу меттехь йолу хааман бӀов, Пхьакоч а, Бек-кхелли. ТӀаьххьара шиъ агӀонан чӀожца зӀе латтайора. Доьра йуртан бӀовнаш йоьзна йара Эткалин а, Шула бӀовнашца а, Хелды йуртан тӀеман бӀовца а, Бекхайлин гӀопца а, Басхойн гӀопца а, Дишни-мохк бӀовнашца а. ТӀаьххьарнаш а нисса гуш йара Хачароевн тӀеман бӀовна а, агӀонан ӀиндагӀийн бӀовнашна а^[1].

Курчалойн йуртан гергахь йисина хааман бӀовнан бохӀаш, Качкалыковн дукъ Мелчхи лакхенгахь а, Курчалойн ширачу некъаца долчу бӀавнашца гуш зӀе йолуш. Терекан кӀоштахь оцу системин элементаш хилар тӀечӀагӀдо Ташкалахь а, Теркан дукъ тӀехь а дийна бисинчу сигналан бӀовнийн бухаша^[1].