Доьра

Эвла йу Доьрахойн эрк йистехьа, Итон-Кхаьллана малхбалехь, къилба-малхбузехь — ЦӀуьника, малхбалехь — Хуьрика, къилбаседехь — Хаз-кхелли, къилбехь — Виедача а, Мотпхьа а^[3].

ЧӀаьнтий тейпан дай гӀап.

Доьра — гӀалин кепара бӀов ю, цхьа полигон йолуш, Доьрахой бӀов. Доьра гӀажарийн маттера гочдича, ламанан ӀиндагӀ, кевнаш ду. Баккъалла а, бӀов лаьтта меттиг тера йу, ширачу заманахь доьрахошна Аргунан а, Дерхойн-эркан а ӀиндагӀаш тергалдеш хиллачу лаьмнин ӀиндагӀех^[4]. БӀов меттахӀоттийра 2010 шарахь^[5].

Доьра I бӀовн къилбаседа-малхбузехьа, Доьра-Аьхк хин аьрру агӀор 500 метр генахь, Доьра лома лекхачу ирзо тӀехь хьалайолу Доьра II бӀов^[6].

1960 шарахь бӀов теллина ламанан (Аргунан) отрядо, археолог(оьр.)нохч. В. И. Марковин куьйгалла дечу экспедицин декъехь. Конструкцин барамаш бина В. И. Марковина. Ший а Гуника (нохч. Цу-ника) лома йистехь дӀатесна ду. Къилбаседехьара, Докахк хин уллехь, уьш дӀакъовлу дика ларйина тӀеман бӀовно, Дере I. Иза йиъагӀонан ю, луьра ориентированни ю кардиналан точкашка хьаьжжина. БӀаьвнан малхбузера пен (фасад) бухахь 4,80 м шуьйра бу. Чувола йиллина меттиг лекха яц (2,20 м). Иза чекхйолу харц хьаьжкӀийн аркаца, тӀехула дӀасалелачу тӀулгашца дӀаса а хьарчийна. Схьайоьллучу меттиган локхалла 1,80 м, шуьйралла 1,15 м. Чувоьдучу меттигна тӀехула жима кор ду, монолитехь горга арка а йолуш. Лакхахь йоккха Ӏуьрг ду, тӀехула цӀе латто леста тарх а йолуш. Цунна тӀехула горизонталехь дӀахӀиттийна тӀулгийн могӀа гуш бу стенан каменехь, кхин а лекха ду цхьана монолитах дина горга арка йолу жима кор, цуьнан агӀонаш тӀехь а, лакхахь а ромбийн чудоьхкина суьрташ ду (каменах исс тӀулг къастийна шахматийн кепехь). БӀаьвнан уггар лакхахь ларйина йиъ консол, цара гӀортор йора балконан кепехь араяьлла махиколяцина, неӀаран Ӏуьрг («балконе» араваларан меттиг) ира арка йолуш (тӀехь дӀасадаржийна кӀорга тӀулгаш дина). Схьайоьллучу меттиган локхалла 1,40 м гергга ю, шуьйралла 0,90 м ю. Цхьа плита ларйина махиколацех — ларъеш йолчу канопин дакъа.

БӀаьвнан къилбаседан пенах (цуьнан шуьйралла бухахь 4,50 м гергга ю) кор ду горга арка йолуш, кхоьллина мӀаьргонан тӀулгашца. Лаьттара 6,20 м локхаллехь ю иза. Цунна лакхахь а, жимма агӀор а леста плита йолу Ӏуьрг ду, ткъа пенах кхин а лакхахь балкон-махиколяцера йиъ консол ю, цу тӀе хьаьжжина араволу меттиг серлонан меттиг санна хетало. Цу йиллинчу меттиган аьтту агӀор, хьалха хиллачу пена тӀехь санна, ларйина ю ларъеш йолу ӀиндагӀан плита. Консолашна жимма лахахь дӀатоьхна жӀар ду, цунна кӀел дӀадаьхначу йиъкӀов тӀулгех дина доьхка ду. Шина плита тӀехь йолчу оцу шатайпанчу хьажорна уллехь ю петроглифаш, ирча хьаьркийн кепехь а, дехьа-сехьа хьаькхначу сизашца а. ЦӀенан бухахь тӀулг бу (55Х35 см), пхи пӀелг болчу куьйган сурт тӀехь. Малхбален пенах (бухахь шуьйралла 4,80 м) йиъ Ӏуьрг ду Ӏуьргийн кепехь а, лахара дакъа дӀасахьаьвзина йоккха Ӏуьрг а долуш. Цунна а, кегийчу Ӏуьргийн лакхарчу могӀанна а юкъахь, пенах чудиллина геометрин кепехь петроглифаш йолу ши тӀулг бу. Лакхахь йиъ мӀаьрго йолу консол ю махиколацера а, мӀаьрго йолу араяларан меттиг а. Къилбаседан пенах (бухахь 4,50 м шуьйра) кхаа могӀанехь дӀахӀиттийна пхи жима Ӏуьрг а, готта амбразура а ю, тӀехула цӀе латто лерина леста плита а йолуш. Цунна тӀехула кхоъ чуйоьллина ромб ю, ткъа лакхахь ю йиъ консол а, ламастан мӀаьргонан кеп йолу йиллина меттиг а. БӀаьвнан бухахь, пенах дӀатоьхна ду аьрзунан сурт (когаш хьала а айбина), тамга кепара билгало а йолуш ши тӀулг. Лакхахьа бӀов готтало 3,30—3,50 м кхаччалц, цул тӀаьхьа жим-жима шорло 3,60—3,80 м кхаччалц, кхуллу тӀехула дӀасалела карнизаш, царна тӀехь Ӏуьллу пирамидан кепара гӀулчаш йолу тхов. Иза лаьтта 11 могӀанехь шиферан каменках. Иза чекхйолу цӀурко тӀулгаца. БӀаьвнан локхалла 22 метр гергга ю. Цуьнан пхи гӀат дара, ткъа лакхарчу, махиколяцешка арадовларш а долуш, ларйина нийса потолокан дечигах а, шиферан плитех а йина. БӀовна чуьра гуш ю коммуналан ниш а, маьӀӀера тӀулгаш а, пенаш вовшашца уьйр йолуш^[6].

Иза чӀогӀа лерина йина тайп-тайпана кепаш а, барамаш а болчу тӀулгех, церан лерина а, мозаиках тера ала мегар долуш а къасторца, лайм-поппаран Ӏаьнар кӀезиг лелош. Пенаш кхаа агӀор хаздина ду ромбийн кепара кепашца. Малхбален (тӀехьара) агӀо бен яц иза. Кхозуш тӀом бан лерина Ӏуьргна тӀехула малхбузера пен хазбина бу «бордюрца» — йистехь дӀахӀоттийна 24 плитках лаьтта доьхкаца^[7].