Бек-кхелли

Легендаш дуьйцу, цхьана хенахь и бӀевнаш цхьана долахочун долахь хилла бохуш. Хьал долуш вара иза, дуккха а белхалой а, латта а, даьхни а дара цуьнан. Цхьана дийнахь хийрачу наха бӀевнашна го бина, амма долахочо дуьхьало йира. ТӀелатархоша сацам бира мацалло а, хьагалло а го дӀабаккхалц собар дан. Амма цуьнан йуург дукха йара, лаьтта бухара хин биргӀанехула догӀура хи. И хиламаш хилале хьалха цо вийра цхьалхачу зудчун цхьаъ бен воцу кӀант. Йисинчу зудчо дуй биъна хилла ша вийначунна бекхам бан. Зудчо хьехар дина го биначаьрна, даьхнашна дуьра хи а маладай, уьш бӀевнаш тӀе дӀадахийта аьлла. Иштта дина тӀелатархоша. Лаьтта а аьхкина, татолан хи агӀор дӀадерзийра даьхнаша. Гоне лаьцнарш, хи доцуш бисина, буьйсанан бодано хьул а беш, дӀабахара. ХӀетахь дуьйна йаьсса йу Бек-кхеллин лам тӀера бӀевнаш^[2].

Легендехь хьахийна тӀеман бӀевнаш вовшашна уллехь лаьтта, жимачу тӀулган платформехь. Хьалхара бӀов дикачу хьолехь ю. Бух цхьабосса ца хилар бахьана долуш, цуьнан пенаш тайп-тайпана локхалла йолуш ду. Стенан йуккъера локхалла 10,8 м йу. Къилба-малхбузера пенан тӀегӀанехь йолчу бӀевнан арахьара барам, пенех уггар лахара, 4,2 × 3,65 м бу. Лакхахь бӀов готтало 3,1 × 2,9 м кхаччалц. Балконаш(оьр.)нохч. йоьхна, пенашна тӀера арайаьлла ши гӀортийла а йолуш. Пенийн стоммалла тайп-тайпана йу 0,6 м тӀера 0,45 м кхаччалц. БӀевнан маьӀагаш кардинальни точкашка хьажийна йу. Къилбаседа-малхбузера пенан, шолгӀачу бӀевне берзийна, ши неӀ йу: лахара (1,25 × 0,8 м, шолгӀачу гӀат тӀе вуьгу) — горга нартол а йолуш, кӀорга кеп йолчу тӀулгех лаьтташ; лакхахь йерг 1×0,6 м (кхоалгӀачу гӀат тӀе кхачаво) йу. Балконийн гӀортолашна йукъахь барол йу. Къилба-малхбузерачу пенах йу 1,1×0,9 м барам болу неӀаран меттиг. Хьалхарчу гӀат тӀе кхачаво цуо. Къилба-малхбален пен Кхокхадан чутаӀенехьа бу. Цуьнан кор ду, кхоъ кхаа агӀонан барол а, хьажаран Ӏуьрг а ду, иза лаьтта балконийн гӀортолашна йуккъехь. Коран лерина меттиг (0,5×0,3 м) 4 м локхаллехь йу. Коран аьрру агӀор пенах ара а бевлла, сирлачу тӀулгах бина скульптурни уьстагӀийн кортош ду. КхоъагӀонан баролаш (0,3×0,15—0,18 м) бустамашца кечдина ду. БӀевнан къилбаседа-малхбален пенах кхо кор ду. Лахарчу корана тӀехула (0,35×0,25 м) Ӏад кепара нартол йу, тӀехула дӀасалелачу тӀулгех дӀаса а хьарчийна. Йуккъера а, лакхара а монолитни тӀулгашца дӀатоьхна аркаш йу (0,4×0,22 а, 0,3×0,2 м а). Массо а бӀевнан йиллинчу меттигийн чоьхьара агӀо дӀасайаржорца йу^[3].

ШолгӀа бӀов хьалхарчунна бухахь йу (цуьнан локхалла гергарчу хьесапехь 8 м йу), нийса ориентаци йу кардинальни точкашка. Малхбален агӀор (4 × 4 м) барамехь лахарчу гӀат тӀе чувола меттиг йу. Лакхахьа агӀор цуьнан пенаш готта хуьлу 3,3 × 3,3 м кхаччалц. ХӀора гӀат тӀехь малхбалехьа неӀарш йара, чаккхенаш тӀехӀиттинчу тӀулгашца кхоьллинчу нартолашца. Лахарчу неӀаран барам бу 1,2 × 0,8 м, йуккъера 1,2 × 1 м, ткъа лакхара 1,2 × 1,1 м гергга. И чӀогӀа зе хилла пен хьалхара бӀевнан къилба-малхбузехьа йолчу агӀонна дуьхьал бу. ШолгӀачу бӀевнан малхбузера пен цӀеххьана охьабоьду басенехула. Цуьнан ши кор ду: лахарчунна тӀехь лаьттачу тӀулгашца йина нартол йу (0,4 × 0,3 м), лакхарчунна тӀехь монолит чу йина нартол йу (0,35 × 0,3 м). Йийцинчу бӀевнан къилбан пенан а ду цунах терра ши кор, цуьнан лахарчу декъехь дӀахӀоттийна йу барол. Оцу бӀов чохь дина дерриге а баролаш чоьхьра шуьйра йу. КхоалгӀа бӀов ледара йисина йу, цуьнан барам а ца бина. Лахара дика гуш йолу хьалхара бӀов, ша кхоьллинчун говзалла чӀагӀйан йезаш йара. Бекхайла лома бӀевнаш 8-11 м сов лекха йу^[3].

1960 шарахь Къилбаседа Кавказан археологин экспедицин лаьмнийн (Органан) тоба дӀахӀоттийра конструкциш толлуш, куьйгаллехь археолог В. И. Марковин волуш. Конструкцин барамаш бина В. И. Марковина а, И. П. Химина а^[3].

Нохчийчохь тӀом боьдуш цу комплексана масийттазза герзаш диттира беркеманаша. И бахьана долуш цхьа бӀов а, адамаш деха гӀишлош а лаьтта кхаччалц йохийна.

Эвла йу Итон-Кхаьллан къилбаседа-малхбузехьа.