Тичча-ГӀала

Монументан(оьр.)нохч. объект лаьтта бӀевнийн комплексехь ШулкӀаг, лам боьххьехь, Тичча-дукъ олучу меттигехь^[1]. ЧӀагӀонна къилбаседа-малзбузехь лаьтта маьлхан кешнаш(оьр.)нохч.^[2].

Тичча-гӀалин Ӏер-дахаран бӀов йу йеакӀов йеха структура, малхбузера малхбалехьа хьажийна, къилбехьа гуш йолу легар а йолуш. Къилбан а, къилбаседан а пенаш бухахь 8,50 м ду, малхбузера а, малхбалера а пенаш 7,70 м ду. Уьш дисина 7,50 м локхалле кхаччалц, хьалахьа гатталуш: стаммийра пенаш 8,20 м кхаччалц, готтанаш - 7,30 м кхаччалц. ГӀишлонан неӀ къилба агӀор йу. Чувоьдучу меттиган йиллина меттиг (2х1,40 м) хьалхарчу гӀат тӀе йоьду. Терахьан агӀонан тӀулга тӀехь петроглиф — лакхахь диагональ йолу майда а, аьрру агӀор а гуш йоккха йиллина меттиг (2х1,40 м), хила тарло шолгӀачу гӀат тӀе йоьдуш йолу шолгӀа неӀ, ткъа аьтту агӀор — жима кор ду. Лакхахь чувоьдучу неӀарна уллехь йу барол. Малхбален дозаделла пен кечбина бу жима кораца (0,50Х0,40 м), лакхахь монолитехь нартол йу. Сурт лаьтта пхи метр локхаллехь болчу тӀулга тӀехь. Къилбаседа а, малхбузера а пенашна тӀехь коранна а, наьӀарна а йитина меттиг йац. Конструкци дӀахӀоттийна йу даккхийчу тӀулгех поппар-киранан раствор тӀехь, сланцан Ӏаткъамца. БӀов бух болуш йац, иза йина йу Ӏаьржачу тишачу сланец тӀулга тӀехь. БӀевнан малхбузера пен кхозуш бу тархана тӀехула. БӀов кхо гӀат йолуш йара. Цуьнан йуккъехь лекха йиъ агӀо йолу гӀорторан бӀогӀам бу, ткъа пенаш тӀехь проекцеш йу, уьш лерина йу гӀатташна йукъалонашна гӀортор йан. Къилбаседа а, къилба а пенаш тӀехь пилястраш йу (къилбаседа пилястран тӀулга тӀехь диллина ду аьрру куьг — «пхьеран куьг»). Корийн а, неӀарийн а Ӏуьргаш дӀасадаржийна ду чухула. Цунна уллохь йу ТӀалкхеллин бӀевнийн саьлнаш - «Седарчийн эвла»^[2].