Хьайбах (бIов)

1886 шеран июнехь археолог В. Ф. Миллер хилира Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а лаьмнашкахь Москван археологин йукъараллин экспедицица^[1]. Талламан жамӀ хилира юккъера бӀешерийн гӀишлош йовзуьйтуш долу жайна, цу юкъахь дара Хайбахехь бӀовнийн комплексан дийцарш а, сурташ а^[2]. ТӀаьхьо, 1957 шарахь, Къилбаседа Кавказан экспедицехь кхоьллира леррина Ламанан (Аргунан) отряд, цуьнан декхарех цхьаъ дара ламанан архитектуран памятникаш Ӏамор; республикин ялх районехь дуккха а гӀишлош билгалъяьхна, йийцина. Хайбахан бӀовнийн комплексан описани, суьрташ, чертежаш зорбане яьхна археологийн В. И. Марковинан а, С. Ц. Умаровс.

Хьайбах юьртан юккъерчу декъехь, гӀишлойн лахарчу могӀанехь, бӀовнийн тоба ю, шайна юкъахь тӀеман а, нах беха ши бӀов а йолуш. ТӀеман бӀов цхьана декъехь йохийра 2007 шарахь Нохчийчохь шолгӀа тӀеман кампани дӀахьош ракетийн тӀелатар динчул тӀаьхьа^[3]. 2019 шарахь бӀов меттахӀоттийра^[4].

В. И. Марковина иштта йийцина шира тӀеман бӀов: къилба-малхбален пенах (фасадехь) неӀ ю, хӀинца дӀакъевлина хьала, иза лаьтта йиъ метр локхаллехь. Цуьнан горга арк луларчу шина блокехь дӀатоьхна ю, аьрру тӀулга тӀехь петроглиф(оьр.)нохч.петроглиф йина ю — щеткаца куьйган нийса сурт. Цуьнан пӀелгаш охьахьаьжна ду. Дукха хьолахь, хӀара эшначу мостагӀчун «пальман» сурт ду^[5].

ХӀинцалера Хайбахан бӀов меттахӀоттийна оццу меттехь Хайбахан эвлан юккъерчу декъехь^[6]. Иза пхи гӀат долу гӀишло ю, пенаш кардинальни точкашка хьажийна а долуш. БӀовнан бух стандартан 5 на 5 метр бу. Шпиль йолчу гӀишлонан локхалла 20 метр гергга ю, пенаш лакхенехьа мелла а готталуш ду. БӀовнан таж ду пирамидан кепара гӀулчаш йолу тховца. Тхов бина Ӏаьржа шиферан плиташ тӀеюьйхина. Шиферан гӀулчаш хийцало могӀанашца гӀум-аренан лайн тӀулгашца, цунах а пайдаоьцу пенаш деш. Хьалхара гӀат дӀакъевлина ду вовшашца вовшахкхеттачу шина ребра-арка тӀехь тӀулган куполца. Къилба-малхбален маьӀӀехь гуш ю люк, цу чухула хьалхара гӀат шолгӀачуьнца зӀе йолуш хилла. Пенаш штукатурка йина Ӏаьржачу басарца. Хьалхарчу гӀаттан къилбаседа пенах ши лоьмарш ю. МеттахӀоттийна пенаш а, махиколаш а, тхов а, чоьхьара гӀатташ а, лехамаш а, бӀовна арахьара лехамаш а, неӀарийн а, корийн а дӀасадаржарш^[7][8].

Рисунки Всеволада Миллера 1886 год