Васар-кхелли

Лаьтта Пхейн-Мехкан дозанехь, ТӀуьйлий-ломан ламанан массивехь Кюрийн ломахь. XI бӀешарахь йина (радиуглеродан анализ йира конструкцин дийна йисинчу дечигах динчу дакъошна а, гӀишлонан бухахь долчу тӀулгашна тӀехь йина петроглифийн лабораторин анализ а) бӀевнан пенаш чохь а, кхаа агӀорхьара тӀекхача йиш йоцчу готтачу ирачу мерехь а, цуо терго латтайора ладамечу некъанна Нохчийчоьнан МӀайста олучу историн кӀоштехула Гуьржийчу боьду. МӀайста(оьр.)нохч., нохчийн маттера гочдича, «лекха-лам, лакхара, йист» бохург ду. Цунна йуккъехь догӀу ЧӀаьнта-Орга хин га МӀайстойн-эрк догӀу, ткъа лакхахь, Ӏинан агӀонаш тӀехь, уггаре а маьӀнечу меттигашкахь хилла бӀевнийн комплексаш. Йуккъерчу бӀешерашкахь МӀайста лаьмнийн Нохчийчоьнан шатайпа йукъ хилла, цхьана хенахь Мехк-кхел кхузахь гуллуш хилла. Дийцарехь, легенда хилла Молкх, нохчийн цхьана декъан бухбиллархо, Васар-кхеллехь вехаш хилла, цул тӀаьхьа Нашха дӀакхелхина, тӀаьхьо Ичкери(оьр.)нохч. кхоьллинарг хилла^[2].

1927-гӀа шо чекхдолуш а, 1928-гӀа шо долалуш а австрихойн этнолога Бруно Плечкес талламаш бина ГаланчӀожан кӀоштахь. Цо теллина петроглифаш йолу бӀевнаш МӀайстахь, «беллачеран гӀала» Васар-кхеллехь, ЦӀе-Кхеллан бӀевнаш, ПуогӀа эвлахь йолу гӀопан комплекс, тӀеман а, масех хӀусаман бӀевнех лаьтташ йолу^[3].

1929 шарахь мӀайстара хӀолламаш теллира А. В. Уэльса(оьр.)нохч., цунна карийра 55 сов маьлхан каш, 12 бӀов (дукхах йерш тӀеман бӀевнаш), 3 йерда, цхьаъ царех ПогӀа йуьртахь болчунан цӀе Акача йу. Цуо сурт хӀоттийра Васар-кхелан маьлхан кешнийн латта тӀаьхь болу йердин^[4].

1977 шарахь тӀаьхьа бӀевнан комплексан Васар-кхелли теллина историка, археолога В. П. Кобычевс^[5]

Васар-кхеллан гӀопана къилбехьа ду даккхий маьлхан кешнаш — «беллачеран гӀала», басехь дӀасакхийсина ткъе итт сов тӀулган маьлхан каш. Уьш коьртачу декъана тӀулган кегийра цӀенош ду, йаккхийчу сланцийн экъанех дина фронтонан тхов болуш, хьалхарчу агӀор йеакӀов чуволийла а йолуш. Иштта шина гӀаттан кешнаш а ду, тезетан чоь йолу маьлхан кешнаш а ду.

Васаркелан гӀопан къилбаседа агӀор лаьтта тӀеман бӀов, оцу меттехь ю дуьхьалонан конструкцин комплекс. БӀаьвнна чуьра йуккъера бӀешерийн цӀенойн саьлнаш йисина, амма йуьртан доккхаха долу декъехь дитташ девлла. Легендица, тӀеман кхерам хилча, Васар-кхеллин йиш йара эзар сов дика герз долу тӀемало дӀахӀотто. Васар-кхелла къейелира хьалхарчу йуккъера бӀешерашкахь, дика вовшахтоьхначу эскаро дӀалаьцча, цо тийна-таьӀна байира гӀопана генарчу некъаш тӀехь болу гӀаролхой. И хиламаш хиллачул тӀаьхьа поселок дӀатесна бахархоша.

Васаркел некъашна генахь, Нохчийчоьнан дозанан кӀоштан акхачу, кхача хала долчу, стаг ца вогӀучу декъехь лаьтта. ГӀалин комплексан йукъайогӀу: 12 бӀов (2 тӀеман, 10 Ӏер-дахаран), 36 маьлхан каш, нах дӀабоьхкина меттиг^[2].

Иза йу Итон-Кхаьллан къилба-малхбузехьа.