Харачойн бӀов

ХӀинцалера Нохчийн Республикин территори тӀехь тӀеман бӀовнаш кхоллаяларан истори дуьххьара йийцира XIX бӀешарахь оьрсийн историкаша. 1807—1808 шерашкахь — Генрих Клапрот(оьр.)нохч. (цо дитина мехала меттигера дахаран дийцарш, къоман гӀишлойн башхаллаш). Шуьйтана уллохь лаьттачу тӀеман бӀовнийн дуьххьарлера суьрташ каро йиш ю 1868 шарахь «Кавказан лаьмнашкахь болчу бахархойх лаьцна хаамаш гулбар» хьалхарчу номерехь зорбатоьхначу А. П. Ипполитовн статья тӀехь^[3]. 20-гӀа бӀешо долалуш Нохчийчохь хилла Австрера Ӏилманча Плечке Бруно. Шен Ӏилманан белхаш тӀехь цо билгалъяьккхина бӀовнийн архитектуран истори а, Нохчийчоьнан лаьмнийн кӀоштийн культура а. ТӀаьхьо, Германехь, цо арахийцира немцойн маттахь «Чеченцы» (Гамбург, 1929) ^[1] цӀе йолу книга, цу тӀехь алссам тидам тӀебохуьйту архитектуран хӀолламашна а, петроглифашна а. Иштта жигара дакъалоцуш вара А. Ф. Гольдштейн Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н бӀовнан конструкцеш Ӏаморехь. Цо дийцарехь, Нохчийчоьнан бӀевнийн культура кхоллайелла цуьнан малхбалерчу декъехь Харачойн бӀевнашкахь. Цо дийцарехь, Кавказехь уггаре а ширачу тӀеман бӀовех цхьаъ хилла Харачойн тӀеман бӀов (хӀинца Веданан кӀошт). Иза схьайаьлла хан къастош, Ӏамийна цуьнан йисинчу меттигашкара V—XII бӀешерашкара археологин материалаш^[4]. "Харачойн бӀов" лаьтта вайн эрал II-I эзар шераш хьалха хиллачу Харачойн латта тӀехь^[5]. 1881 шо кхачале бӀов хӀинцале а лечкъаш яра, цхьана декъехь йохийна яра. XIX бӀешо чекхдолуш йинчу почтан марко дика гойту бӀовнан йиъ агӀор махиколаш хилар. Нохчий махкахбаьхначул тӀаьхьа, эххар а бӀов йохийна, цуьнан тӀулгаш лачкъийна. Археологна В. И. Марковина 1963-чу шарахь бӀов лаьттачу меттехь масех тӀулг бен ца карийна. Шула бӀов йара орцан бӀевн системех.

Исбаьхьачу Эрте-Эмилан ворхӀ кӀанта бина иза. Куралло дӀахьош хилла церан хӀора гӀуллакх, кхечу адамех тера ца хила гӀерташ, хила тарло, цуьнан жамӀехь дийна хи бӀов чохь латтош хилла цара. Шен кӀентий боцчу хенахь, хин тамашийна ницкъ ца хууш, цу чохь шен бедарш а йилина, лоьмаш ара а доьттина, керта охьадоьттира Эрте-Эмила. Цигахь кхокхано а, Ӏахарца а мелла иза. ХӀетахь дуьйна вежарий бӀов чохь ца бехаш, дуьненахула лелаш хилла. ХӀинца Сунжа-хи тӀехула дӀадоьдуш долу хин йист, йийначу саьрмикан цӀен лар ю (вежарша цуьнан корта баьккхина). Ткъа Эрте-Эмил, кхокха а, Ӏахар а долуш, хӀинца а шен кӀентий лоьхуш ву. Харачойн бӀов йу Ичкерин а, ЧӀебарлойн а дозанехь. Бруно Плечкес дийцарехь, Хорачахь бен ца хилла бӀовнаш, оццул наггахь бен ца хуьлу хьуьнхахь йолчу Ичкерина^[6].

БӀовнан бух гонаха бу V—XII бӀешерийн культурин шардарца, цу юкъахь ю сурт диллина тулгӀенан кеп йолу керамика, дийнатийн даьӀахкаш. Марковин Владимирна гинчу Харачойн бӀовн сурт тӀехь долчу открыткица мах хадийча, иза яра массо а, дикка лекха тӀеман Ӏалашонан конструкци, йиъ махиколяцица кечйина, пирамидан кепара гӀулчаш йолу тхов а болуш. XIX бӀешо чекхдолуш структура хӀинцале а дика тийжаш яра, Н. Семеновс а, А. Россиковас а хьахийна ма-хиллара. Цунах лаьцна вуно юкъара дийцар дӀакхачадо Н.Семёновс. БӀов яра «тетраэдран пирамидан конфигураци, лакхе кӀезиг йолуш, акхачу тӀулгах дӀахӀоттийна». «Потолок», хетарехь, шолгӀачу гӀаттан, «жӀар» хилла. Авторан шина а хаамехь дӀакхачадо бӀовца йоьзна легендаш^[7].