Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Воздвиженски гIап

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Воздвиженски.

Воздвиженски гӀап (оьрс. Воздвиженское укрепление) — лаьттара Кавказан чӀагӀйина асан аьрру флангехь, йукъайоьдура «Нохчийн хьалхара асанна». ЙоьгӀна оьрсийн эскарша 1844 шарахь. Цуьнан коьрта Ӏалашо йара Орган чІож дӀакъовлар.

Истори

undefined

Воздвиженски чӀагӀо лаьттара Орга эркан аьрру берда тӀехь, йиллина 5-гӀа гӀашлойн корпусан баьччано, инфантерин инарло А. Н. Лидерса(оьр.)нохч.[1]. Иза йара 7 км гена Орган чӀожан, Грозни гӀопан 26 км къилбехахь[2]. Фортификаци йира инарла-лейтенантан В. И. Гуркон тобано, инарла-майор П. И. Патон массо а гӀишлошйаран белхашна тӀехьожуш вара; боккха тӀулган жӀар карийна цигахь, кепехь ширачу гуьржийн санна, цундела тиллина цунна Воздвиженски[3][4]. Иза хилира дуьххьара хьалхара Нохчийн асанехь. Хьалха оцу меттехь хилла Чехкара эвла, инарла А. П. Ермоловс 1826 шарахь йохийна[5]. Нохчийчохь гӀаттам хилале 1840 шарахь АтагӀа а, Чехкара а йара йаккхий нохчийн эвланаш йара, уьш Органца лаьттара, хьалхарниг къилбаседехьа, ткъа шолгӀаниг къилбехьа Воздвиженски чӀагонал. 1841 шарахь уьш хӀаллакйира оьрсийн эскарша, ткъа оцу эвланийн бахархой дӀасакхелхира кӀотаршка, хьаннашка, лаьмнашка[6].

Сурт хӀоттор

ХӀоттаман дакъош: 1 батальонан дуьхьалонан казарма а, 6 батальонна «Ӏаьнан лагерь», гуонаха 4 лаьттан бастионан фронташца «тешаме профилашца», ткъа эркан агӀор кремальер(оьр.)нохч.. ЧӀагӀонан герз дара гӀепан а, аренан а артиллерин 34 йоккха топ[7]. ТӀулган пенах го бина майда йара и гӀап, чохь казармаш а йолуш. ГӀап йеш цхьана хенахь йина йиъ бӀов. БӀевнаш горга дахчанах йина йара, лакхара гӀат лахарчу гӀаттал йоккха диаметр йолуш. 1847 шо йуккъе дахча дуьйна Курински полкан инарлин штаб йара Воздвиженски чӀагӀонехь[8]. Воздвиженски чӀагӀо сих-сиха Нохчийчу экспедици арайолу меттиг йара. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь чӀагӀон йайра тӀеман-стратегин Ӏалашо, иза дӀайаьккхира[9]. ТӀаьхьо чӀагӀонан метта Воздвиженски слобода йуьрт йиллира[10].

ЧӀагӀонца боьзна хиламаш

  • 1850 шарахь хинволу император Александр II(оьр.)нохч. хилира фортификаци чохь. И визит хьахийна полковника К. П. Белевича шен «Кавказан тӀеман цхьадолу суьрташ а, лаьмнийн оьздангалла а» цӀе йолчу жайнин тӀехь:

Кхузахь 1850 шарахь уггаре а хьалха кхерамехь дара дӀакхелхинчу императоран деза дахар: кхузахь Цуьнан сийлалла, хӀетахь Ӏаршан верас хилла волу, Воздвиженски фортификаци тӀера курахошца а, гӀазакхашца а, дошлойн эскар, сиха тӀелетта хьуьнан йистехь, цигара мостагӀ гучуваьлла, герз а детташ[11][12].

  • Дуьххьара Нохчийчохь 1850-чу шарахь Орга хи тӀехь йолчу Воздвиженски гӀопана гергахь ахкаран белхаш бечу хенахь карийначу археологин хӀумано Ӏилманчийн Н. В. Ханыковн а, И. А. Бартоломейн а тидам тӀебахийтира, артефакташ хилла цӀестан а, аьчган а хӀуманашна[13].
  • 1851 шарахь наиб Хьаьжа-Мурд каравоьду Воздвиженски гӀопахь Куран полкан баьччин графан Воронцовн, имам Шемалца цхьа барт ца хилла. ТӀаьхьа Толстой Левас йаздина оцу хиламех шен повестехь «Хьаьжа-Мурд»[14].
  • 1853 шеран аьхка Воздвиженск чӀагӀонехь хилла юнкер Л. Н. Толстой[15], дакъа лаьцна цхьаьна Ӏоттадаларех ламанхошца. 1854 шарахь цуо йаздина оцу хиламашна лерина дийцар «Муха ле оьрсийн салтий»[16].

ЧӀагӀонехь дӀатарйина полкаш

  • ГӀебартойн 80-гӀа гӀашлойн полк,
  • Куран 79-гӀа гӀашлойн полк,
  • Модлинан 57-гӀа гӀашлойн полк,
  • Навагинан 78-гӀа гӀашлойн полк,
  • Прагин 58-гӀа гӀашлойн полк,
  • Тенгин 77-гӀа гӀашлойн полк[17][18].

ГӀап говзаллехь

Толстой Леван повестан «Хьаьжа-Мурдан» суьрташ

ГӀопан бӀов. Исбаьхьалча Е. Е. Лансере (1912)
Воздвиженски гӀап
Гопан уллера оьрсийн йурт

Иэс

Соьлжа-ГIалара Мичурин поселкера цхьа урам Воздвиженски ду, гIап а, йуьрт а дагалецаман[19].

Билгалдахарш

  1. ↑ По следам истории Староачхоевское военное укреплен (Вахит Хаджимурадов) / Проза.ру. proza.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 август. Архивйина 2020 шеран 17 июнехь
  2. ↑ Ольшевский М. Я. Кавказ с 1841 по 1866 год. Восточная-литература. www.vostlit.info (2010 шеран август). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 август. Архивйина 2020 шеран 21 январехь
  3. ↑ Вахит Хаджимурадов. По следам истории. Староачхоевское военное укрепление.
  4. ↑ Амин Тесаев. Нашха и Керста-Аьккха. Вайнкерт (2020 шеран 6 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 август. Архивйина 2020 шеран 30 сентябрехь
  5. ↑ ЭСБЕ/Воздвиженское укрепление — Викитека. ru.wikisource.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 август.
  6. ↑ Ольшевский, 1893, с. 312.
  7. ↑ Дальнейшие действия Шамиля Граф Воронцов Экспедиция в Дарго и ее последствия. История русской армии. Том второй [1812-1864 гг.].
  8. ↑ Г. Н. Казбек. Куринцы в Чечне и Дагестане, 1834-1861 г. : очерк истории 79-го пехотного Куринского его иимператорского высочества великого князя Павла Александровича полка. - Тифлис, 1885. с. 233. elib.shpl.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2021 шеран 28 сентябрехь
  9. ↑ Атлас крепостей Российской империи. 1830-е годы. tehne.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2020 шеран 12 январехь
  10. ↑ Брокгауз и Ефрон. Энциклопедия Брокгауза и Ефрона. 2012
  11. ↑ Н. П. ИнфоРост. ГПИБ | Белевич К. П. Несколько картин из кавказской войны и нравов горцев. - СПб., 1910. elib.shpl.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2020 шеран 11 августехь
  12. ↑ Потто В. А. История 44-го Драгунского Нижегородского полка. - СПб., 1892-1908. с. 36. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 20 январь. Архивйина 2021 шеран 27 январехь
  13. ↑ Е. И. Крупнов. Средневековая Ингушетия. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2020 шеран 1 ноябрехь
  14. ↑ Хаджи-Мурат. Краткое содержание повести. (1896). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2021 шеран 19 октябрехь
  15. ↑ XIX ВЕК. umarlavina.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2017 шеран 1 декабрехь
  16. ↑ Как умирают русские солдаты (Толстой). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2021 шеран 30 январехь
  17. ↑ Брюховецкий Г. А. 100 лет боевой и мирной жизни 79-го Пехотного Куринского полка, 1802-1902 гг. : краткие очерки из истории полка для нижних чинов. - СПб., 1902. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август. Архивйина 2021 шеран 25 сентябрехь
  18. ↑ Ольшевский М. Я. Кавказ с 1841—1866 год. Записки М. Я. Ольшевского. Кавказ с 1841 по 1866 г. // Русская старина, № 8. 1893
  19. ↑ Рublichnaya-kadastrovaya-karta.com. Выписки из ЕГРН (ЕГРП) онлайн по адресу улица Воздвиженская, Грозный (Чеченская респ) данные Росреестра. Публичная кадастровая карта России. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 август.

Литература

  • Записки М. Я. Ольшевского. Кавказ с 1841 по 1866 г // Русская старина. — 1893. — № 7-9. — С. 298—319, 312.
  • Павлюк К. К. История 51-го пехотного Литовского … полка. — Одесса, 1909. — С. 359 — 360.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш