ХӀимойн хӀусаман бӀов

Талламхошна хетарехь, нохчийн хӀусамийн бӀевнаш йина билггала терахь хӀокху заманан Ӏилманан кхочушданза проблема йу.

Археолога Мужухоевс М. Б.(оьр.)нохч. лору нах беха бӀевнаш Нохчийчохь гучуйевлла XII-XIII бӀешерашкахь. Цо церан гӀишлошйаран лакхара доза XIII бӀешо кхаччалц дӀахӀоттадо, легендашна тӀе а тевжаш. Уьш йеш йолу мур цо XVII-XVIII бӀешерашкахь дӀахӀоттабо. Этнографа В. П. Кобычевс Ӏер-дахаран бӀовнаш йан йолайалар XII—XIV бӀешерашкахь лору, иза меттигерчу йукъараллин феодализацица дузуш. Архитектора А. Ф. Гольдштейна(оьр.)нохч. лору, XVIII бӀешо чекхдаьлча бӀевнаш йан йезаш хилар дӀадолу, вайнехан дахаран социалан-экономикин хьелаш хийцадалар бахьана долуш. Цо билгалдоккху, XIX бӀешерашкара цхьа а бохург санна гӀишлош йисина цахилар. Археолога В. И. Марковина(оьр.)нохч. оцу кӀоштахь бӀевнийн оьздангаллин хьалхара мур XV—XVI бӀешерашкара бу боху.

1920-чу шерашкахь Нохчийчоьнан бӀевнийн конструкцешна талламаш бина кхечу пачхьалкхийн Ӏилманчаша. ХӀимойн нах бехачу бӀевнаш тӀехь долу петроглифийн суьрташ ларделла немцойн талламхо Бруно Плечке бахьана долуш, цо уьш шен "Нохчий" балха тӀехь гайтина^[1].

ХӀима йуьртахь йуккъерчу бӀешерашкара гӀишлошлахь йисина масех шира нах беха бӀов, шайн тӀаьххьарчу долахойн цӀерш лелош йолу: Адай-гӀала, ГӀой-гӀала, Маштай-гӀала, Хьаматхан-гӀала^[2].

Байна: бӀевнан тхов, гӀатташна йукъахь лаьтта къовлам, йуккъера гӀорторан бӀогӀам, коран а, неӀаран а гуранаш. Малхбалерчу пенан шолгӀа тӀегӀа хӀаллакйина. Цхьана пенан тӀекхетта йу нах беха гӀишло. ХӀусаман бӀов лаьтта йуьртан йуккъехь, цӀенош даран лахарчу декъехь. Иза лаьтта маьждиган гена йоццуш, мелла а нийсачу меттигехь. БӀов шен пенашца кардинальни точкашка хьажийна йу. БӀов шина тӀегӀанехь йу. Пенаш мелла а таьӀна ду лакхахь. Йоьттина йу кегийчу нийсачу тӀулгашца растворан тӀехь. МаьӀӀехь пенаш дӀадехка даккхий тӀулгаш ду. БӀов нийса агӀонан йу планехь, барам бу 6,65 × 6,95 м арахьарчу пенашца. Пенийн стоммалла 0,64 м йу. БӀов чувоьду меттигаш йу малхбузера фасадан пенах. Хьалхарчу гӀат чувола меттиг лаьттан тӀегӀанехь йу. НеӀарна йитина меттиг 0,8 × 1,0 м йу. ТӀехула нартол йу. НеӀ тӀехулара къевлина экъанца 0,58 х 1,13 м, нартолца догӀуш дӀа а йихкина. Экъана тӀехь петроглифаш йу — гонашца жӀараш а, нартолан контур карлайоккхуш сизнаш а ду. НеӀаран аьтту агӀор, 0,9 м генахь, пенах арабаьлла тӀулган маӀар бу. Цуьнан йохалла 13 см, стоммалла 6 см, локхалла 2 см. ШолгӀачу тӀегӀанна чувоьдуш меттиг аьтту агӀор йу. неӀаран барам бу 0,76 х 1,32 м арахьара а, 0,95 х 1,97 м а.