Шуьйтан бӀов

Шуьйтан бӀов (оьрс. Шатойская башня) — тӀеман бӀов, лаьтта Хьакка а, Лакха-Варанда а эвланашна герга, Органан аьрру бердаца Нохчийн Республикиш Шуьйтан кӀоштахь.

Лаьтта иза Шуьйтан къилба-малхбалехь, аьрру бердаца ЧӀаьнта-Органа, хьаннаш йолу Ӏункара ломан кӀажошкахь, Хьакка а, Лаха-Варанда а йарташна йуккъехь^[1].

Хьакка-Шуьйта йуьртана тӀегӀерташ ларйеш йолчу шина бӀевнах цхьаъ бен йац (1858 шарахь дуьйна тӀеман гӀап, Курински полкан штаб-квартира). Шина а бӀевнца литографи(оьр.)нохч. (исбаьхьалча Дюстердик) дуьххьара арахийцира А. П. Ипполитовс 1868 шарахь. Уьш хьалайовлу дукъ тӀе, цхьаъ вукхунал мелла а лакхахь лаьтта, бӀевнийн лакхара дакъош дац. Жимма тӀаьхьа церан куц-кеп гайтина шен жайнин тӀехь В. Ф. Миллера(оьр.)нохч.. 1886 шарахь цунна карийра бӀовнаш кир тоьхна, цхьаъ йиъ гӀат йолуш, важа - йалх, царна йукъахь берхӀитта метр йукъ йу. Всеволод Миллерс даладо бӀевнашна лерина йолчу легендин кийсак. 1967-чу шарахь йаздархочо Х. Д. Ошаевс дийцина и легенда В. И. Марковинна(оьр.)нохч.^[2].

Ший а бӀов вежарша йина. Жимачу вешина жоп доцуш йезаелла хаза йийсархо маре йахана воккхачунга, иза ирсе Ӏаш вара лахарчу бӀов чохь. Вежаршна йукъахь дов иккхина, бохаме чекхдаьлла. Жимачу вашас шен къовсамхочунна пхена Ӏад тоьхна вийра, йисина зуда шен Ӏожаллина дуьхьалкхетта Органан хиш чохь^[2].

Лакхахьара, йиъ гӀат йолу бӀов, дийцарехь, жимахволчу вешин долахь хилла, хӀинца а йисина. Важа, 6 гӀат долу бӀов йохийна йу (цуьнан пхоьалгӀачу гӀат тӀера, майра веллачул тӀаьхьа, зуда хи чу кхоьссайелла). И ший а бӀов лоруш хилла Д. Н. Анучина пхи гӀат долуш. Лахарчунна чухула, къилбаседа-малхбузан пенах, 2,5 сажа (5,33 м) локхаллехь, В. И. Долбежевн гина петроглиф — шалха спираль а, стилизаци йина адаман сурт а. Шина а цитаделан элеганталла тидам тӀебахийтира этнографа Н. Н. Харузина. 1928 шо кхаччалц уьш лаьттира, амма 1936 шарахь А. П. Кругловн аьтто ца белира лакхара бӀов бен талла. Шуьйтан бӀов жим-жима готтало лакхенехьа, бӀевнан локхалла 21 метр йу^[3]. Цхьа а проекци йац, гӀаташна йукъара цӀенкъа тӀейилла; иза латтайора пенашна тӀехь дитинчу лерринчу Ӏуьргаша. БӀов пхи гӀат йолуш хила тарлора, вуьшта аьлча, цуьнан кхин цхьа гӀат хила тарлора. И бӀов билгалйолу баролаш цхьана агӀор дӀасайаржорца, иза иштта билгалдаьккхина А. П. Кругловс, цо уьш шен тептар тӀаьхь дӀайаздина.^[2].