Никара

Эвла йу Нохчийн Республикин къилба-малхбузехь, ламанан ГаланчӀожан кӀоштахь. БӀевнан гӀап-гӀала йоьгӀна готтачу, хала кхачалучу тархашна йукъахь, Никара-хин шина генна йукъахь, дӀакъевлина йу кхаа агӀор лаьмнашца^[2]. Лаьтта 1800 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседа-малхбузехьа — ГӀеши-Чу, къилбседа-малхбалехьа — ХӀийла^[3].

Нохчийчоьнан ламанан кӀошташкахь бӀевнийн архитектура дика кхиина хилла. Иза дика къаьста тӀеман бӀевнийн архитектурехь, иза бохь бу йуккъера бӀешерийн архитектурин.

Никара шакъаьстина бӀевнийн комплекс йу XIV бӀешарахь дуьйна. Лекха лаьмнашкара ТӀерлойн чӀожахь йу иза. 1958 шарахь дуьйна ТӀерлойн чӀож хилира коьртехь В. И. Марковин(оьр.)нохч. волу Къилбаседа Кавказан экспедицин(оьр.)нохч. — ССРС-н ӀА археологин институтан(оьр.)нохч. талламан зона.

Историн а, архитектурин а комплекс «Никара» масийттаза теллина этнолого Л. Ильясовс 2005 шарахь дуьйна^[4].

2019-чу шеран июнь баттахь ТӀерлойн чӀожехь Никарара бӀевнийн комплексана гена йоццуш лаьттачу Элд-Пха кӀоштахь археологийн тобанна карийна пенан тӀулга тӀехь ширачу гуьржийн абатца йоза долу тӀулг. Гуьржийн асомтаврулин йозанехь динчу тӀулга тӀехь йаздина ду «Тамр» аьлла. Цуьнца цхьаьна, археологаша билгалдоккху, и шира гуьржийн абат Гуьржийчохь X-XII бӀешерашкахь лелош хилла хилар, иза нисло Гуьржийчохь паччахь-аьзни Тамараc паччахьалла дечу хенаца. Цхьана гӀишлонан экъанашна тӀехь долчу йозано гойтуш хила тарло Гуьржийчоьнан а, нохчийн а йукъараллашна йукъахь оьздангаллин зӀенаш хилар. Иштта карийнарш дийцина а йаздина а ду Ӏилманан белхаш тӀехь 1975-76 шерашкахь^[5].

Никарой лаьтта пхи гӀат йолчу тӀеман бӀевнах, пирамидан кепара гӀулчаш йолу тхов а болуш, 6 гӀат локхалла йолу цхьа ах тӀеман-хӀусаман бӀов а, маьждиг а, иттаннаш сов нах беха гӀишлош а, шира бусалба кешнаш а долуш. Никаройн цхьана Ӏер-дахаран бӀевнан ша-тайпа архитектурин кеп йу, иза къаьсташ йу кхечу тайпана бӀевнех. Классикан Ӏер-дахаран бӀов йара квадратан гергара бух (дукхахьолахь 8—10 × 8—12 м), лакхенехьа готта, 2-4 гӀат долуш (амма Никарахь 6 гӀат йолу бӀов йисина), лаьттан нийса тхов а болуш. Лакхе готта хилар кхаьчна лакхахь пенаш гатдаларца а, уьш чухьаьвзина хиларца а. Пенаш тайп-тайпана хилла бухахь 1,2-0,9 метр тӀера лакхахь 0,7-0,5 метре кхаччалц. ТӀеман-хӀусаман бӀевнаш чохь йисина пенашна йукъахь йина шелонан камераш, царна чохь сурсаташ латтош хилла. Нартолаш тӀехь йисина спиралан кепехь петроглифаш^[6].