Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Орган чІож

Орган чІож — Кавказан чІежех дохаллийца даккхийчарех цхьаъ ду.

Географи

Орган чІож Нохчийчохь кхолладелла Орга Коьрта Кавказан ламанан дукъан къилбаседе терхенна йуккъехула чухьадар бахьана долуш, оцу терхенах олу Іаьржа лаьмнаш[1]. Церан локхалла 1100 тІера 4800 метр тІекхаччалц йу.

Шуьйта йуьртан кӀоштахь, чІожехь йу Нохчийчоьнан а, Кавказан а уггаре а йаккхийчех (233 800 гектар) заповедникаш, шена йукъахь дуккха а оьздангаллин а, Ӏаламан а хӀолламаш болуш - Орган музей-заповедник. ЧІожехь бисина масех бӀе хьалхарчу а, тӀаьхьарчу а йуккъера бӀешерийн архитектурин хӀолламаш, ткъа иштта вайн эрал хьалхалера хӀолламаш а, ширачу нохчийн циклопан архитектурин гӀишлош олуш йолу, ткъа иштта троглодитийн (хьехийн нах). XVIII—XIX бӀешерашкахь Кавказан тӀемаш болабалале цу чӀож чохь хилла 4000 сов кхаччалц шира архитектурин конструкцеш а, гӀишлош а, коьртачу декъана тӀеман, хІусаман-тӀеман, 4-6 гӀат тӀера гӀаролхойн бӀевнаш а, Ӏер-дахаран бӀевнаш йолу меттигаш а йара 2 - 3 гІат йолуш. Йерриге а 180 кхаччалц гӀалин йарташ йара.

Орган чІож чуьра йуккъера бІешеран бІевнаш тІехь а, кешнаш тІехь а дехкина шира суьрташ, петроглифаш(оьр.)нохч., тайп-тайпана шира хьаьркаш йехкина тІулгаш тІехь адамийн хать кепара, спираль кепара, куьйгийн лараш, свастикаш, солярни хьаькаш, дийнатийн суьрташ кепара.

Истори

Кавказан тІом

Кавказан тӀом болчу хенахь, Орган чӀож гӀарайаьлла, тӀекхача аьтто боцуш хиларца. 1858-чу шарахь бен инарло (тӀаьхьо граф) Евдокимов, Нохчийчоьнан доккха дакъа схьа а даьккхина, цу кепара шен тІехье чӀагӀйеш, сацам бира хӀинццалц тӀекхача йиш йоцу и меттиг шен долайаккха, цигахь цхьанна а оьрсийн салтичо ког ца биллина йерриг а 72 шеран тӀеман хенахь (1786−1858 шерашкахь).

Инарла Евдокимовс(оьр.)нохч. говза дина омра бахьана долуш, 45 эзар кхаччалц салтий а, эпсарш а болу оьрсийн эскарш 16 январехь Орган Ӏинан чудахара, нохчийн хаддаза тӀелетарш дарна дикка эшамаш а беш; амма, нийсса Орга эркан лакхарчу декъе кхаччалц, цу Ӏинан тӀаьххьара доладан, кхин а цхьа шо гергга хан йелира. Амма хӀетахь дуьйна цигахь дӀахӀоьттира оьрсийн Ӏедал, оцу гӀуллакхо аьтто бира имам Шемал резиденци а, имаматан коьрта шахьар Ведана а схьайаккха тешаме трамплин кхолла[1].

Дуьххьарлера а, шолгІа а оьрсийн-нохчийн тІемаш

Дуьххьара а, шолгӀа а оьрсийн-нохчийн тӀемашкахь Орган чІож ладаме стратегин меттиг хилира, иза схьайаккхархьама а, цунна тӀегӀертарна а хилла тӀемаш. Уггаре чӀогӀа Орган чӀожца боьзна тӀемаш бу 245-чу гвардин мотокхийсархойн полкан тӀемалойн тобанца Ярашмаьрда юьртана уллехь хилла тӀом, дозанан операци «Аргун» (Итон-Кхаьллан дозанан десант), Шуьйта йаккхаран тӀом.

Галерей

Орган чІож. Василенкон сурт. XIX бІешо.
Орган чІож (Шедалал лакхахь), Мориц Дешин сурт. 1897 шо.
Орган чІож. 1850—1896 шераш.
Орган чІожен лакхенашкахь, лам боккхе Катчу-Лам тІекхочуш.
Орган чІож лам боккхе Катчу-Ломал дехьа, граф Мориц Дешин экспедицин сурт. 1897 шо.
Лам боккхе Катчу-Лам болчура, граф Мориц Дешин экспедицин сурт. 1897 шо.
Орга эрк, граф Мориц Дешин экспедицин сурт. 1897 шо.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Аргунское ущелье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Литература

  • Л. Кавкасиани. Аргунское ущелье // Вестник «Лам». — 2001. — № 6.
  • Динник Н. Я. Горы и ущелья Терской области // Известия Кавказского Отделения Русского Географического Общества : журнал. — 1884. — Т. XIII, № 1. — С. 1—48.
  • Динник Н. Я. По Чечне и Дагестану. — Тифлис, 1905 год.

Категореш