Орган чІожан петроглифаш

БӀовнийн хӀоттам тӀехь а, маьлхан кешнаш тӀехь а петроглифаш шуьйра йаржийна йу йерриг а Нохчийн Республикан лаьмнин кӀоштахь. 20-гӀа бӀешо долалуш Нохчийчохь хилла Кенигсбергерчу университетан(оьр.)нохч. географин профессор Австрера Плечке Бруно. Шен Ӏилманан белхаш тӀехь цо дуьйцура бӀовнийн архитектуран истори а, Нохчийчоьнан лаьмнийн кӀошташкахь дахаран кеп а. Цул тӀаьхьа цо немцойн маттахь арахийцира «Нохчий» (Гамбург, 1929) цӀе йолу книга, цу тӀехь алссам тидам тӀебохуьйту архитектуран хӀолламашна а, петроглифашна а. Цо теллина МӀайстахь петроглифаш йолу бӀовнаш а, Васар-кхелли «беллачеран гӀала» а, ЦӀекхелли бӀаьвнаш а, Терттие бӀаьвнаш а, Пуога йуртахь йолу гӀалан комплекс, тӀеман а, масех Ӏер-дахаран а бӀовнех лаьтташ йолу^[1].

1929 шарахь петроглифаш а, солярин билгалонаш а теллина археолога А. В. Велс. 1938—1939 шерашкахь Ленинградера архитекторийн тобано таллам бира Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайн а, Тушетин а, Пхейн-Мохкан а лаьмнин кӀошташкахь, Ӏалашо йара «шира бӀовнийн архитектура» Ӏамор. Экспедицин йуьхьанцара материалаш йайна 1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш, литературехь йевзаш йац 1939 шеран экспедицин декъашхочун Н. Уствольскаян дневник бен. 1990-гӀа шераш чекхдовлуш а, 2000-гӀа шераш долалуш а йуккъера бӀешерийн шираллаш а, Орган чӀожан петроглифаш а гойтуш йара Л. Ильясовн цхьана зорбанехь^[2].

Ӏилманчашна хетарехь, петроглифаш гучуевлла XI—XVI бӀешерашкахь. Амма тӀаьхьарчу хенахь бинчу талламаша тӀечӀагӀдина, уьш дуккха а шира хилар а, вайн эрал хьалхара эзар шо долалуш хиллачу Кобан цивилизацин артефакташ тӀехь карийначу символех тера хилар а. Кобан культурехь нохчийн культурехь санна карош йолу билгалонаш йу лабиринташ а, шалха спиралаш а, горга а, нийса агӀонан а чаккхенаш йолу тайп-тайпана свастикаш а, адаман куьйган лараш, лаьхьанан сурташ а, акхаройн а, адамийн а суьрташ. И петроглифаш нохчийн лаьмнашкахь йуккъера бӀешерийн архитектуран конструкцеш тӀехь уггаре а даьржиначех йу.

Ӏилманчаша дийцарехь, нохчийн петроглифаш лелайо шумерийн пиктографин йозанца а, этрускин алфавитан элпашца а тера хилар. Уггаре а даьржина петроглифаш йу солярин билгалонаш а, стигалан серлалла а, дуьненан символан сурташ а.

И петроглифаш гойтуш йу жӀаран кепехь, свастикан сурт, дӀасахьаьвзина чаккхенаш йолуш, стигалхула малх лелар гойтуш. Малхана культ дар, хетарехь, нахашна йукъахь кхиъна, вайн эрал хьалхара 3-2-гӀа эзар шераш дуьйна, вайн эрал 1-гӀа эзар шо чекхдаллалц. Свастикан билгалонаш нохчийн бӀовнаш тӀехь гучуйовлу тайп-тайпанчу варианташца: нийса агӀонан а, гомачу сизан а, стилизаци йина а. ХӀимой йуртахь нах бехачу бӀовнан чувоьдучу неӀарехь йазъйина йу шира нийса агӀонан свастика. Итон-Кхаьлла йуртарчу нах бехачу бӀовнан цхьана тӀулга тӀехь а, Зенгали йуртахь (Нохчийчоьнан къилбаседехьара) адамаш дехачу бӀов тӀехь а йина йу кӀорга сиз долу свастика 1-гӀа эзар шо чекхдаллалц.

Нагахь санна бӀовнаш доьзалан бӀовнаш хиллехь, царна тӀехь хийцалуш йоцуш хир йара доьзалан билгалонаш (тамгаш). Уьш лелош хилла фасадан пенашна тӀе йа лахарчу чувоьдучу меттигийн нартолан тӀулгашна тӀе. Муьлхха а дизайн лело мегар дара доьзалан билгалонаш санна, шайна йукъахь грекин йа гуьржийн алфавитера элпаш а, цунах тера акхаройн суьрташ а, тайп-тайпана билгалонаш а йолуш. Доьзалан гербаша дуьйцура гӀопана чуьра дехачу тайпанан ширалла а, чӀагӀалла а. ДӀабоьлхуш, хьешаша кест-кеста шайн доьзалан герзаш дуьтура бӀовнан дечигах йинчу неӀаршкахь. Иза хӀусамден лерам баран билгало йара, керла баьхкинчарна хьалха цуьнан меттиг лакхайоккхуш йара.

2019-чу шеран асаран баттахь Терлоевн ӀиндагӀехь Никаройн бӀовнийн комплексана гергахь йолчу Элд-Пха кӀоштахь Ӏилманчийн тобанна карийна пенах чубиллина тӀулг, ширачу гуьржийн алфавитца йоза а долуш. Гуьржийн Асомтаврулин йозанца йаздинчу йоза тӀехь йаздина ду «Тамр» (паччахь-зуда Тамар). Археологаша иштта къастийна, и шира гуьржийн алфавит Гуьржийчохь X—XII бӀешерашкахь лелийна хилар. Иштта йозанаш хьалха дӀайаздина хилла цу кӀоштахь археологаша 1970-гӀа шерашкахь.

Уггаре йоккханиг йу Майтейн-эрк хина уллохь йолчу Майстехь бӀовнан пена тӀехь петроглифан йоза. Дуьххьара иза зорбатоьхна Бруно Плечке произведенешкахь. Йоза, дукхах долчу хьолехь, теманашца тобане даьхначу дешнийн тептарх лаьтташ ду. Кехатан текст 20 билгалонех лаьтташ йу, шайна йукъахь таллархойн сцена а йолуш (стаг а, сай а, йуккъехь Ӏад а йолуш), тайп-тайпана маьлхан билгалонаш, кхин а. Шатайпа петроглиф карийна Ӏилманчашна Шула бӀов чохь: кхоъ тулгӀенан спираль а, агӀоран жӀараш а, кӀайдаргахь кепехь йолу солярин символ, вовшахкхетта ши го (Сатурн планетан символ). Йерриг а Кавказехь йац цунах тера символ. Цхьайолу петроглифаш хилла рузманан билгалонаш санна. Розеткаш а, кӀайдаргаш а лоруш йу солярин билгалонаш. Диъ гаьннаш долу кӀайдаргаш гойту рузманан шо, ткъа кхоъ долчу гаьннаш гойту йуртабахаман шо. Петроглифаш йеш хилла гуш йолчу меттигашкахь, уггаре а хьалха неӀаршна а, корашна а уллехь, гӀишлошъйаран бухера тӀулгаш тӀехь а, гӀишлошъйар чекхдаьллачул тӀаьхьа хилла ца Ӏаш, тӀаьхьо а, тайп-тайпанчу хиламашца доьзна. ТӀулга тӀехь цунах тера билгалонаш, магийна ницкъ болуш йу аьлла хеташ, дӀайазйина цу кӀоштахь XII—XVIII бӀешерашкахь^[4].

Массо а аьлча санна нохчийн тӀеман бӀовнаш тӀехь йу йиллина керайукъ кепехь йолу петроглиф. Адамийн куьйган сурт лоруш хилла ницкъан а, бакъонан а, кхолларан билгало а. Цул сов, керайукъ маьӀнех цхьаъ хилла доладар а, долахь хилар а. Керайукъан басар, гарехь, уггаре а хьалхара прототип хилла долахочун шен мухӀаран. Нохчашна йукъахь керайукъаца йоьзна йу цхьайолчу бахаман хӀуманан цӀераш: «ков» — кевнаш а, «керт» — ларбеш болу бахам а.

В. И. Марковина шен Ӏилманан белхаш тӀехь дуьйцу ширачу Хайбахан бӀов тӀехь йолчу куьйган петроглифах иштта: къилба-малхбален пенах (фасадехь) неӀ йу а, цуьнан горга нартол луларчу шина блоках йина йу, аьрру тӀулга тӀехь йу петроглифан шардар а, тодарца а. Цуьнан пӀелгаш охьахьажийна ду. Иза, дукхах долчу хьолехь, эшначу мостагӀчун «длани» гайтар ду.

Лаьмнашкахь йолчу Нохчийчохь бӀовнаш тӀехь кест-кеста го дошло гойтуш йолу петроглифаш, къаьсттина Доьре а, Иэт-Кхелли а, ЧӀинхой а йарташкахь тӀеман бӀовнаш тӀехь. Цкъацкъа дизайн йухайерзайо, Доьре бӀов тӀехь санна. Иза доьзна ду петроглифаш тӀехь долу тӀулгаш йуха а лелорца. Хетарехь, доккха маьӀна луш хилла ишттачу тӀулгашна. И тӀулгаш дукха хьолахь шаьш бӀовнел а шира хуьлу, къаьсташ ду лечкъоран а, чекхдаккхаран а тӀегӀанца. Иза къаьсттина хаало Майстахь йолчу Васеркель олучу поселкехь. Цхьа могӀа тӀулгаш тӀехь дуккха а петроглифаш йу. И тӀулгаш кхечарех къаьсташ ду шайн фактураца а, басарца а, чаккхенца а.

Дукха хьолахь, тӀулгаш тӀехь дӀайаздина хилла, дерриге а дийцар гойтуш долу масех сурт. Масала, Моцкъаройн бӀов петроглиф йу, царна тӀе хьажийна Ӏад а, пха а долуш, кхо акха экха гойтуш. Макажойхь петроглиф тӀехь гойтуш ву таллархо аьрзуна тӀе тур хьажийна, ткъа вукхунна тӀехь гойтуш ву аьрзуна тӀе Ӏад а йолуш таллархо. Таллархочунна уллохь гойтуш ду сай.

Нохчийн бӀовнаш тӀехь декоративни сурташ ду цӀахь кхобучу акхаройн а, стун а, Ӏахарийн а, петроглифаш санна а доцуш, тӀулган скульптураш санна. ТӀулган Ӏаьнан корта хазбо ХӀимойхь нах бехачу бӀовнан фасадехь, ткъа цунах тера ши статуйа (цхьаъ йоккха, важа жима) хазйина йу Бекхайла лам тӀехь тӀеман бӀовнан фасадехь. Иштта статуйаш декорацин кепехь йу йуккъера бӀешерашкахь ТӀуган гӀалин комплексехь килс-мавзолей тӀехь.