Иэт-Кхелли

Архитектуран хӀоллам Иэт-Кхелли Ӏамийна В. И. Марковинас 1960 шарахь, барам бина Э. П. Химинас.

Ханан бӀов планехь йикӀов гӀишло санна йу, пенаш башха нийса дац серлонгахьа хьажийна. ГӀишлонан ларйина дакъа 8 метр лекха ду. Малхбузера па шина неӀарца кечйина. Шина а чувола меттиг хазйина йу монолитни тӀулгашца йина горга аркашца (лахарчу йиллиначу меттиган арка лаьтта дӀасайаьккхинчу шина плитах). Чоьхьара ший а чувола меттиг агӀонашна тӀе а, лакхене а дӀасайаржало, кхуллуш ира лахьташ, тӀехула дӀасалелачу тӀулгашца йина. И структура тера йу тӀеман бӀовнах, амма оццу хенахь, неӀарийн меттиг тера йу Ӏер-дахаран бӀовнан гӀишлош «гӀала»^[2].

ТӀеман бӀов йина хьуьнхахь, Иэт-Кхелли уллохь. Планца йикӀов йу, лакхахь конусан кепехь йу 3,5 м шуьйралла йолуш. ЧувогӀуш йина малхбузе агӀор. Горга арк йолу чувогӀуш рогӀерчу этаж тӀе кхачаво. Цуьнан арк дӀахӀоттийна йу клиновидни кепара тӀулгех, цхьалха «догӀа» а долуш. Чувоьдучу меттигна 6,5 м лакхахь кор ду, тӀехула дӀасалелачу тӀулгашца кхоьллина горга арка а йолуш. Къилбаседа пенах ши бӀаролш а, ложнострельчати арка йолу кор а ду. Малхбален пенах пхи бӀаролш кхо могӀа кхуллу (шиъ, шиъ, цхьаъ), царех лакхара уггаре а йоккха йу. Оцу пена тӀехь петроглифаш йу: «элан куьг»; спиралан зӀе, куьг долу басаршца вина дошло, дошлойн пӀелгаш охьахьажийна, адаман ши суртан тӀе, гуш доцу дошлойн тӀамар а, солярни хаам а. Къилбаседа пенан чувоьдучу меттигехь, кхоалгӀачу этаж тӀе воьдуш, горгачу аркаца таж дина. Лакхахь кор ду полуциркулан арка йолуш, шина монолитехь дина. Чуьра коран а, чувоьдучу меттиган а, Ӏуьргаш дӀасадаржийна ду ложнострельчатин нишийн кепехь. БӀовнан хила тарло пирамидан кепара тӀегӀа долу тхов. Цунна уллехь пен бу, тӀехь сурт хӀоттийна петроглиф а йолуш — горгачу «кертахула» куьг. Иэт-Кхелли долу маьждиг нийса агӀонан гӀишло йу, къилбаседехьара къилбехьа тӀехьажийна^[3].

Маьждиган тхов дукъ долу бина бара, пенаш 4 а, 6 а метр локхаллехь бисина. Ледара дӀасахьаьвзина нишийн тӀайца, ирачу блокех йина, догӀанийн тӀулг а болуш, гойту хӀинцалера тайпанан гӀишлонан мелла а хьалхара хан, хала ду хан билгалъйаккха, оццу хенахь неӀаршна уллехь пенах Ӏаьрбийн йоза долу тӀулг бу. Цу тӀехь йаздина ду хӀижран 1333 шо, иза ду кхузаманан григорианан рузманца 1914—1915 шераш. Хетарехь, тезетан Ӏалашонца динчу маьждигна чуйиллина хилла иза. И маьждиг хаалуш хир дацара, цуьнан мимар ца хиллехьара. Иза йина йу бохург санна фасадан йуккъе кхаччалц, нохчийн тайпана бӀовнан кеп йолуш. Иза лакхахь 2 метре кхаччалц жимло, исс легаш тӀехь нуьйрашца таж а долуш, лакхе чекхйоккху цӀуркаца. Шуьйрачу къилбаседан агӀонан минаран жима кор йа неӀ йу нийса агӀонан кепехь. Минаран уггаре а лакхахь, тховн карнизана кӀел, йина йу йоккха дугӀийла, ложнострельчати йолу арка а йолуш, тӀехула дӀахӀиттийна тӀулгашца дӀахӀоттийна. Аппаратан цунах тера дугӀийлаш тӀеман бӀовнашкахь балкон тӀе схьадоьллу — чӀерх. Цунна бухахь, Ӏаьрбийн йоза долу тӀулг бу, хӀижран 1352 шо, йа кхузаманан григорианан рузманца 1933—1934 шераш йаздина, пенах чубиллина бу. ТӀулг, гуш ма-хиллара, тӀаьхьа чубаьккхина хилар; иза дика ца догӀу гӀишлоца а, мимаран бӀовнан кепан йукъара чолхечу агӀор а. Оцу пена тӀехь петроглиф йу — маьлхан билгало а, пӀелгаш охьахьажийна «элан куьг» а. Минаран карнизана кӀел, уггаре а лакхахь малхбален а, малхбузера а, готтачу агӀонаш тӀехь, кхин а шиъ жима йу. Маьждиган гӀишло, хӀинцале а хаам бина ма-хиллара, оригиналан йац. Нийса дӀахӀоттийна дика дӀатоьхначу а, догӀуш долчу а, гӀум-аренан лайн тӀулгех. Иэт-Кхелли йолу минарет, лара мегар ду цуьнан элаш уггаре а тӀехдаьллан, царна гуш долчух дӀатеттина хилар — тӀеман бӀовнийн нисдаршкара а, кепашкара а. Дагалоьцу Ананурехь (чӀож Арагви хин, Шида Картли, Гуьржийчоь) вайнахийн кепара жима бӀов. Эткалин минаре гойту архитектуран зӀе тӀеман бӀовнийн кепца^[4].

Йуккъера бӀешерашкахь хилла Иэт-Кхелли архитектуран хӀоллам меттахӀоттийна Нохчийн Республикан правительствон омрица 2012 шарахь^[4].