Къилбаседа Кавказан этнографи

Къилбаседа Кавказан этнографи оьрс. Этнография Северного Кавказа— Къилбаседа Кавказехь дехаш долу къаьмнийн а, халкъийн а список.

Дукха хьолахь, «Кавказ» йа цуьнан дакъа — «Къилбаседа Кавказ» боху кхетам нислахь, иза цхьадолу историко-географин терминех лаьцна хуьлу, церан дозанаш тайп-тайпанчу талламхойн кхетамехь чӀогӀа хийцалуш ду. «Кавказ» хӀун йу бохучун йолу трактовкаш, оцу регионах лаьцна долчу масех кхетамехь бух болуш йу — историко-этнографин, физико-географин, политико-географин, культурно- йа историко-географин. Дукха хьолахь Кавказ географин регион санна билгалйоккхуш, цуьнан дозанаш Ӏаламан-географин критеришца бен ца тоьхна ца Ӏаш, политикин йа этникин критеришца эдош хуьлу, иза гӀалат ду. Кавказ я Къилбаседа Кавказ, дуьненан кхечу дукхахйолчу регионаш санна, цхьана агӀор бен кхеталуш ца хила тарло. Тайп-тайпана талламан Ӏалашонаш кхочушъеш регионах тайп-тайпана кхетарх пайдаэцар эффект йолуш ду, амма коьрта хьал — территорин трактовкин принципиалан тайп-тайпана критереш вовшах ца эдар ду^[1].

1935 шарахь Кавказан географин дозанаш шордар кховдийра Россин-советан историко а, кавказховзархочо а М. А. Полиевктовс. «Культурин-историн» критерина тӀетовжуш, цо Кавказан къилбаседа доза Дон хи кхетачу меттигера Волга хи кхетачу меттиге кхаччалц дӀадиллира. Цуьнан кховдамца, Кавказан йукъайогӀура оцу хишца лахарчу декъехь йолу ерриге территореш (Азов—Волгоград—Астрахань кагъелла сиз)^[2]. ХӀокху испискехь Къилбаседа Кавказан территори цхьа кӀеззиг жима билгалйаьккхина йу, аьлча а, Россин Федерацин административан кхолламийн дозанашкахь — Къилбаседа-Кавказан федералан гуо, цунна йукъайогӀу ДегӀаста, ГӀалгӀайчоь, ГӀобартойн-Балкхаройчоь, Кхарачой-Чергазийчоь, Къилбаседа ХӀирийчоь, Ставрополан мохк, Нохчийчоь а, цхьа дакъа Къилба федералан гуо, цунна йукъайогӀу Адыгей, Краснодаран мохк. 2 федералан гуо а, Россин 9 субъект а (7 республика а, 2 мохк а).

Этноним	Хьахо хьост тӀехь	Хьахоран мур	Локализаци хьост тӀехь	Дай (гипотезаш)
дандареш(оьр.)нохч. Δανδάριοι	Гекатей Милетски(оьр.)нохч. «Дуьненан суртхӀоттор» (фр. 161)^[3]	VI бӀешо чекхдолуш — V бӀешо долалуш в. э. хь.	Кавказан гергахь долу халкъ	—
иксиваташ(оьр.)нохч. ᾿Ιξιβάται	Гекатей Милетски(оьр.)нохч. «Дуьненан суртхӀоттор» (фр. 166)^[4]	VI бӀешо чекхдолуш — V бӀешо долалуш в. э. хь.	Понтана йисттера гергахь долу халкъ, Синдикица(оьр.)нохч. лулахь долу	—
киммерийш(оьр.)нохч. Κιμμέριοι	Геродот Галикарнасски(оьр.)нохч. «Истори(оьр.)нохч.» (I, 103; IV, 12)^[5]	V бӀешо в. э. хь.	скифех(оьр.)нохч. кӀелхьара бовлуш [Къилбаседа Кавказехула] Азе бахна, Меотида Ӏам(оьр.)нохч. тӀера Фасид(оьр.)нохч. хина тӀе кхаччалц Колхидехь(оьр.)нохч. а, кхин дӀа Жимачу Азе(оьр.)нохч. а	—
савроматаш(оьр.)нохч. Σαυρομάται	Геродот Галикарнасски(оьр.)нохч. «Истори(оьр.)нохч.» (IV, 21, 57)^[6]	V бӀешо в. э. хь.	бехаш бу Танаис хил дехьа, Меотида Ӏам(оьр.)нохч. сенара 15 дийнан новкъахь къилбаседехьа^{[К. 1]}	—
скифаш(оьр.)нохч. Σϰύϑαι	Геродот Галикарнасски(оьр.)нохч. «Истори(оьр.)нохч.» (I, 103—104; IV, 12)^[5]	V бӀешо в. э. хь.	тӀаьхьабевлла киммерийш(оьр.)нохч. чубаьхкира [Къилбаседа Кавказехула] Ази чу, Меотида Ӏам(оьр.)нохч. тӀера хин Фасид(оьр.)нохч. Колхидехь(оьр.)нохч. тӀе а, кхидӀа Мидин(оьр.)нохч.^{[К. 2]}	—
типаниссаш(оьр.)нохч. Τιπάνισσαι	Гекатей Милетски(оьр.)нохч. «Дуьненан суртхӀоттор» (фр. 162)^[3]	VI бӀешо чекхдолуш — V бӀешо долалуш в. э. хь.	Кавказан гергахь долу халкъ	—

Россин хаамашца, Къилбаседа Кавказан бахархойн дукхалла (хӀокху испискан гурашкахь) — 2002 шарахь 14 506 219 стаг вара, 2010 шарахь 15 095 469 стаг вара. 100 000 стагал сов дукхалла йолу къаьмнаш — 16 ду (нагахь лезгийн къаьмнех(оьр.)нохч. йукъара табасаранаш къаьсттина ца багьохь) — жӀайхой, адыгейш, эрмалой, азербайджанаш, балкхарой, даьргӀой, гӀалгӀай, гӀебартой, кхарачой, гӀумкий, гӀазгӀумкий, лезгийн къаьмнаш(оьр.)нохч., хӀирий/къилбаседа хӀирий(оьр.)нохч., оьрсий, украинаш а, нохчий а. Царах 4 къам автохтонан(оьр.)нохч. (орамера) дац, церан дукхаха йолу дакъа Къилбаседа Кавказерал арахьа дехаш ду — азербайджанаш, эрмлош, оьрсий а, украинаш а. Таблицехь Къилбаседа Кавказан уггаре даккхий къаьмнаш дукхаллин рогӀехь нисдина ду (дукха болчара дуьйна кӀезиг болчарна тӀе). Нисдеш тидаме эцна тӀаьххьарчу хаамаш а, Къилбаседа Кавказехь йолу дукхалла а. Таблицин аьтту бӀогӀамалгехь кхетош йолу комментареш йу, иштта Къилбаседа Кавказехь оцу къоман алсам дакъа дехачу Россин Федерацин субъектан байракх а йу^[8]^[9].

Къаьмнаш а, къамнийн тобанаш а > 100 000

— Къилбаседа Кавказехь бехаш бу, амма дукхахберш цуьнан дозанал арахьа бу

Россин административно-территориалан декъадалар(оьр.)нохч. Къилбаседа Кавказехь Къилбаседа Кавказан къаьмнаш (берриге Россехь а, къаьсттина Къилбаседа Кавказехь а)			Къилбаседа-Кавказан							Къилба(оьр.)нохч.		Россин фед. гуо(оьр.)нохч.
			ДегӀаста	ГӀалгӀайчоь	ГӀебартойн- Балкхаройчоь	Кхарачой- Чергазийчоь	Къилбаседа ХӀирийчоь — Алани	Ставрополан- мохк	Нохчийчоь	Адыгейчоь	Краснодаран- мохк	РФ субъект
			2 576 531 ↗ 2 910 249	467 294 ↘ 412 529	901 494 ↘ 859 939	439 470 ↗ 477 859	710 275 ↗ 712 980	2 735 139 ↗ 2 786 281	1 103 686 ↗ 1 268 989	447 109 ↘ 439 996	5 125 221 ↗ 5 226 647	2002 ш. ларар 2010 ш. ларар
оьрсий	115 889 107 ↘ 111 016 896	7 662 662 ↘ 7 647 716	120 875 ↘ 104 020	5 559 ↘ 3 215	226 620 ↘ 193 155	147 878 ↗ 150 025	164 734 ↘ 147 090	2 231 759 ↗ 2 232 153	40 645 ↘ 24 382	288 280 ↘ 270 714	4 436 272 ↗ 4 522 962
нохчий	1 360 253 ↗ 1 431 360	1 241 492 ↗ 1 338 780	87 867 ↗ 93 658	95 403 ↘ 18 765	4 241 ↘ 1 965	1 757 ↘ 674	3 383 ↘ 2 264	13 208 ↘ 11 980	1 031 647 ↗ 1 206 551	1 122 ↘ 610	2 864 ↘ 2 313
жӀайхой	814 473 ↗ 912 090	^{[К. 3]} 715 839 ^{[К. 4]}↗ 819 114	^{[К. 5]} 860 ↗ 1 054	Текст ячейки	Текст ячейки	Текст ячейки	Текст ячейки	Текст ячейки	Текст ячейки	Текст ячейки	Текст ячейки
лаьзгийн къаьмнаш^{[К. 6]}	^{[К. 7]} 615 633 ^{[К. 8]}↗ 706 518	^{[К. 9]} 528 177 ^{[К. 10]}↗ 602 512	^{[К. 11]} 502 631 ^{[К. 12]}↗ 569 762	^{[К. 13]} 79 ^{[К. 14]}↘ 48	^{[К. 15]} 1 025 ^{[К. 16]}↘ 961	^{[К. 17]} 552 ^{[К. 18]}↘ 540	^{[К. 19]} 1 135 ^{[К. 20]}↗ 1 152	^{[К. 21]} 14 981 ^{[К. 22]}↗ 18 608	^{[К. 23]} 365 ^{[К. 24]}↗ 3 186	^{[К. 25]} 511 ^{[К. 26]}↗ 696	^{[К. 27]} 6 898 ^{[К. 28]}↗ 7 559
даьргӀой	510 156 ↗ 589 386	468 638 ↗ 542 731	425 526 ↗ 490 384	35 ↘ 30	504 ↘ 438	290 ↗ 293	401 ↗ 404	40 218 ↗ 49 302	696 ↗ 701	108 ↗ 125	860 ↗ 1 054
гӀебартой	519 958 ↘ 516 826	510 575 ↘ 504 466	233 ↗ 236	35 ↘ 28	498 702 ↘ 490 453	915 ↘ 771	2 902 ↘ 2 802	6 619 ↗ 7 993	133 ↗ 534	309 ↗ 519	727 ↗ 1 130
эрмалой	1 130 491 ↗ 1 182 388	470 959 ↗ 488 066	5 702 ↘ 4 997	64 ↘ 16	5 342 ↘ 5 002	3 197 ↘ 2 737	17 147 ↘ 16 235	149 249 ↗ 161 324	424 ↗ 514	15 268 ↗ 15 561	274 566 ↗ 281 680
хӀирий /къилбаседа хӀирий(оьр.)нохч.	514 875 ↗ 528 515	472 039 ↗ 486 479	897 ↘ 886	106 ↘ 74	9 845 ↘ 9 129	3 333 ↘ 3 142	445 310 ↗ 459 688	7 772 ↗ 7 988	230 ↗ 585	413 ↗ 450	4 133 ↗ 4 537
гӀумкий	422 409 ↗ 503 060	394 872 ↗ 467 441	365 804 ↗ 431 736	136 ↘ 118	713 ↘ 699	244 ↗ 264	12 659 ↗ 16 092	5 744 ↘ 5 639	8 883 ↗ 12 221	103 ↘ 91	586 ↘ 581
гӀалгӀай	413 016 ↗ 444 833	389 719 ↗ 420 042	272 ↘ 190	361 057 ↗ 385 537	1 236 ↗ 1 271	173 ↘ 131	21 442 ↗ 28 336	1 751 ↗ 2 227	2 914 ↘ 1 296	151 ↗ 231	723 ↗ 815
кхарачой	192 182 ↗ 218 403	186 612 ↗ 212 321	65 ↗ 69	9 ↘ 3	1 273 ↘ 1 028	169 198 ↗ 194 324	58 ↗ 63	15 146 ↗ 15 598	15 ↗ 37	64 ↗ 99	784 ↗ 1 100
гӀазгӀумкий	156 545 ↗ 178 630	146 440 ↗ 167 489	139 732 ↗ 161 276	50 ↘ 30	1 800 ↘ 1 462	349 ↘ 288	685 ↘ 518	2 561 ↗ 2 644	245 ↗ 308	103 ↗ 142	915 ↘ 821
азербайджанаш	621 840 ↘ 603 070	146 151 ↗ 167 317	111 656 ↗ 130 919	123 ↘ 83	2 281 ↘ 2 063	1 024 ↘ 976	2 429 ↗ 2 857	15 069 ↗ 17 800	226 ↗ 696	1 399 ↗ 1 758	11 944 ↘ 10 165
украинаш	2 942 961 ↘ 1 927 988	206 765 ↘ 132 033	2 869 ↘ 1 511	189 ↘ 91	7 592 ↘ 4 800	3 331 ↘ 1 990	5 198 ↘ 3 251	45 892 ↘ 30 373	829 ↘ 415	9 091 ↘ 5 856	131 774 ↘ 83 746
адыгейш	128 528 ↘ 124 835	125 223 ↘ 122 039	68 ↘ 41	20 ↘ 14	584 ↘ 524	309 ↘ 187	81 ↗ 95	208 ↗ 255	17 ↗ 41	108 115 ↘ 107 048	15 821 ↘ 13 834
балкхарой	108 426 ↗ 112 924	106 600 ↗ 110 489	32 ↗ 34	9 → 9	104 951 ↗ 108 577	476 ↘ 418	117 ↗ 174	783 ↗ 883	72 ↗ 120	18 ↗ 33	142 ↗ 241

Автохтонан къаьмнаш а, этногруппаш а < 100 000

100 000 стаге кхаччалц йолчу Къилбаседа Кавказан автохтонан къаьмнийн таблица.

Россин административно-территориалан декъадалар Къилбаседа Кавказехь Къилбаседа Кавказан къаьмнаш (берриге Россехь а, къаьсттина Къилбаседа Кавказехь а)			Къилбаседа-Кавказан							Къилба(оьр.)нохч.		фед. Россин гуо(оьр.)нохч.
			ДегӀаста	ГӀалгӀайчоь	ГӀебартойн- Балкхаройчоь	Кхарачой- Чергазийчоь	Къилбаседа ХӀирийчоь — Алани	Ставрополан- мохк	Нохчийчоь	Адыгейчоь	Краснодар- мохк	РФ субъект
			2 576 531 ↗ 2 910 249	467 294 ↘ 412 529	901 494 ↘ 859 939	439 470 ↗ 477 859	710 275 ↗ 712 980	2 735 139 ↗ 2 786 281	1 103 686 ↗ 1 268 989	447 109 ↘ 439 996	5 125 221 ↗ 5 226 647	2002 ш. ларар 2010 ш. ларар
дидойн/цезхойн къаьмнаш(оьр.)нохч.	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ
Ӏьандийн къаьмнаш(оьр.)нохч.	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ	ХХХ ↗ХХХ

Орамаш долчу къаьмнийн хӀоттамера къамнийн тобанаш а, этнотобанаш а

Къилбаседа Кавказан даккхийчу къаьмнашна йукъахь долу цхьадолу къаьмнаш а, къаьмнаш а шаьш билгалдаьхна Россин бахархойн ларарехь, церан терахь гергарчу барамехь мах хадо аьтто беш. Амма и хаамаш нийса бац, хӀунда аьлча, цу къаьмнийн а, къаьмнийн а векалийн терахь хууш дац, доккхачу халкъан йукъарчу этнонимца шаьш билгалдаха йиш йолуш.

Ӏаьндийн къаьмнаш(оьр.)нохч. лоруш ду шаьш йолу этно-йукъаралла санна а (масала, лингвисташна йукъахь), иштта жӀайхой йукъара къаьмнийн тоба санна а (масала, Россин 2002 а, 2010 а шерийн бахархой багарбарехь). Россин бахархой багарбаран хаамашца, церан дукхалла РФ-хь — 2002 шарахь 34 387 стаг вара, 2010 шарахь 29 105 стаг вара, а Къилбаседа Кавказехь (хӀокху испискан гурашкахь) — 2002 шарахь 33 792 стаг вара, 2010 шарахь 28 822 стаг вара. Царна йукъадогӀу шаьш Ӏаьндий, ашвадой, багулой, буйхадий, гӀибдилой, къирдий, тӀиндой, чамалой. Церан дукхаха болу векалш ДегӀастан махкахь дехаш бу, багулой боцурш — уьш 2010 шарахь Къилбаседа Кавказерал арахьа бен билгалбаьхна бац (5 стаг Москох)^[8]^[9].
Лаьзгийн къаьмнаш(оьр.)нохч. лоруш ду шаьш йолу этно-йукъаралла санна а (масала, лингвисташна йукъахь), иштта къаьстина йолу къаьмнийн тоба санна а (масала, Россин 2002 а, 2010 а шерийн бахархой багарбарехь). Россин бахархой багарбаран хаамашца, церан дукхалла РФ-хь — 2002 шарахь 615 633 стаг вара, 2010 шарахь 706 518 стаг вара, а Къилбаседа Кавказехь (хӀокху испискан гурашкахь) — 2002 шарахь 528 177 стаг вара, 2010 шарахь 602 512 стаг вара. Царна йукъадогӀу билгала лаьзгий, агулаш, рутулаш, табасаранаш, удинаш а, цахураш а. Церан дукхаха болу векалш ДегӀаста махкахь дехаш бу, удины боцурш — церан коьрта дакъа 2010 шарахь Къилбаседа Кавказел арахьа билгалдаьккхина ду (дукхахберш Ростовн областехь — 1 886 стаг). Лаьзгийн мотт буьйцу арчинаш этнотоба дукхахьолахь жӀайхой йукъатуху, хӀунда аьлча уьш этникин агӀор царна герга лоруш бу. Иштта лезгинских языков носители меттиган хьесапца вовшахтуху шахдагаш олу шартӀашца йолу йукъаралла а йу, цунна йукъабогӀу лаьзгийн мотт буьйцу геннаш буьйцуш болу будухой а, крызаш а, иштта къаьстина болу хиналугаш а, амма Россин бахархой багарбарехь уьш къаьсттина билгалбаьхна бац^[8]^[9].

Административно-территорин РФ йекъаялар(оьр.)нохч. Къилбаседа Кавказехь Къилбаседа Кавказан къаьмнаш а, этнотобанаш а (йерриг РФ-хь а, къаьсттина Къилбаседа Кавказехь а)			Къилбаседа-Кавказан(оьр.)нохч.							Къилба(оьр.)нохч.		РФ-н фед. гуо(оьр.)нохч.
			ДегӀаста	ГӀалгӀайчоь	ГӀебартойн- Балкхаройчоь	Карачаево- Чергазийчоь	Къилбаседа ХӀирийчоь — Алани	Ставрополан- мохк	Нохчийчоь	Адыгейчоь	Краснодаран- мохк	РФ субъект
			2 576 531 ↗ 2 910 249	467 294 ↘ 412 529	901 494 ↘ 859 939	439 470 ↗ 477 859	710 275 ↗ 712 980	2 735 139 ↗ 2 786 281	1 103 686 ↗ 1 268 989	447 109 ↘ 439 996	5 125 221 ↗ 5 226 647	2002 ш. ларар 2010 ш. ларар
Ӏьандийн къаьмнаш(оьр.)нохч.
собств. Ӏаьндий	21 808 ↘ 11 789	21 339 ↘ 11 553	21 270 ↘ 11 448	1 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	1 → 1	44 ↘ 39	6 ↗ 17	0 ↗ 1	17 ↗ 47
ашвадой	6 376 ↗ 7 930	6 366 ↗ 7 923	6 362 ↗ 7 923	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	4 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0
багулой	40 ↘ 5	20 ↘ 0	18 ↘ 0	1 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	1 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0
буйхадий	16 ↗ 3 508	0 ↗ 3 508	0 ↗ 3 508	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0
гӀибдилой	39 ↗ 427	3 ↗ 426	2 ↗ 426	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	1 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0
къирдий	6 052 ↘ 4 787	6 024 ↘ 4 761	6 019 ↘ 4 761	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	3 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	2 ↘ 0
тӀиндой	44 ↗ 635	35 ↗ 634	33 ↗ 634	1 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	1 ↘ 0
чамалой	12 ↗ 24	5 ↗ 17	3 ↗ 16	2 ↘ 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 → 0	0 ↗ 1
лаьзгийн(оьр.)нохч.
собств. лаьзгий	411 535 ↗ 473 722	349 703 ↗ 400 905	336 698 ↗ 385 240	40 ↘ 26	867 ↘ 767	444 ↘ 400	848 ↘ 814	6 558 ↗ 7 900	196 ↗ 1 261	300 ↗ 391	3 752 ↗ 4 106
агулаш	28 297 ↗ 34 160	25 288 ↗ 30 419	23 314 ↗ 28 054	26 ↘ 4	18 ↗ 22	28 ↗ 32	26 ↗ 82	1 476 ↗ 1 715	16 ↗ 70	27 ↗ 49	357 ↗ 391
рутулаш	29 929 ↗ 35 240	25 821 ↗ 29 907	24 298 ↗ 27 849	2 ↘ 0	0 ↗ 8	21 ↗ 25	18 ↗ 27	937 ↗ 1 339	21 ↗ 165	14 ↗ 24	510 ↘ 470
табасаранаш	131 785 ↗ 146 360	117 685 ↗ 129 819	110 152 ↗ 118 848	2 ↗ 18	135 ↗ 163	58 ↗ 83	237 ↘ 222	5 477 ↗ 6 951	128 ↗ 1 656	165 ↗ 227	1 331 ↗ 1 651
удинаш	3 721 ↗ 4 267	1 160 ↘ 1 079	1 ↘ 0	9 ↘ 0	3 ↘ 0	1 ↘ 0	0 ↗ 1	336 ↘ 300	0 → 0	1 ↗ 2	809 ↘ 776
цахураш	10 366 ↗ 12 769	8 520 ↗ 10 383	8 168 ↗ 9 771	0 → 0	2 ↘ 1	0 → 0	6 → 6	197 ↗ 403	4 ↗ 34	4 ↘ 3	139 ↗ 165

Антропологин гурашкахь, историкин а, иштта культурин/социалан а агӀор, Къилбаседа Кавказан бахархой европеоидан расина йукъабогӀуш бу. Уьш тайп-тайпанчу кепашца а, бухара кепашца а бевзаш бу — арменоидан, кавкасионан, каспийн а, понтийн а (расийн классификаци массара а тӀеэцна йац)^[10]). ХӀокху испискан бух антропологин агӀор бац, этнологин агӀор бу, хӀунда аьлча регионан историкин-этнографин сурт хӀоттош, дукхахьолахь культурин-меттан йукъараллашка йекъаран классификаци лелайо. Къилбаседа Кавказехь бехаш бу автохтонан йукъараллин(оьр.)нохч. векалш а — абхазо-адыгаш а, нах-дегӀастанхой а, иштта кхин долу этносаш а, церан коьрта дакъа оцу регионал арахьа дехаш ду — малхбалера славянаш, иранхой, тюркаш а, кхиберш а. Таблицехь курсиваца билгалдаьхна ду эндоэтнонимаш йа ширделла а, кӀезиг леладо а экзоэтнонимаш. Къаьмнийн а, къамнийн а дукхалла Къилбаседа Кавказана бен гайтина йац, 2002 а, 2010 а шерийн Россин бахархой багарбаран хаамашца (эзар стаг)^[8]^[9].

( )	— къаьмнийн тобанаш/йукъараллаш йа церан барам доккхачу къоман йукъахь	— автохтонан(оьр.)нохч. къаьмнаш йа къамнийн тобанаш, кхин а кӀоргера гайтина йу къаьстина йолчу декъашкахь.
{ }	— йуккъерчу бӀешерашкара тайпанаш йа церан союзаш(оьр.)нохч., таханлерачу этноамманийн хила мегаш долу дай.	— Къилбаседа Кавказехь 1 000 000 стагал сов йу
@	— дакъа векалша шаьш къаьстина къам санна лору	— Къилбаседа Кавказехь 100 000 стагал сов ю (1 000 000 кхаччалц)
¢	— лараршкахь официалан шаьш билгалдаьхна дац	— Къилбаседа Кавказехь 5 000 стагал кӀезиг йу
^арм	— экзоэтнониман(оьр.)нохч. схьадалар (^арм эрмалойн, ^груз гуьржийн, ^рус оьрсийн)	— Къилбаседа Кавказехь бехаш бу/хилла, амма дукхах йолу дакъа цуьнан дозанел арахьа йу
§	— экзоэтноним XVIII бӀешо кхачале лелош хилла йу	— Къилбаседа Кавказехь бехаш бу/бехаш хилла
R	— этнорелигиозни тобанийн(оьр.)нохч.

Культурин а, меттан а йукъараллаш	Къаьмнаш йа къамнийн тобанаш		Эндоэтнонимаш	Дукхалла XXI бӀешо^{[К. 29]}	Историн экзоэтнонимаш	Этногруппаш
абхазо- адыгийн(оьр.)нохч.	абхазой-абазой(оьр.)нохч.	абазой	абаза	36,4	обезы ^{§ рус}, авхазы ^рус	ашхархой(оьр.)нохч. (шегрей(оьр.)нохч.), тапантхой(оьр.)нохч.
	абхазой-абазой(оьр.)нохч.	абхазаш	апсуа	3,0	обезы ^{§ рус}, авхазы ^рус	абжуйхой(оьр.)нохч., бзыпаш(оьр.)нохч.
	адыгийн(оьр.)нохч.	адыгейш	адыгэ	125,2	черкасаш(оьр.)нохч. ^{§ рус}, черкесы ^рус ^{[К. 30]}	абдзахой(оьр.)нохч., бесленейхой(оьр.)нохч.^{[К. 31]}, бжедугаш(оьр.)нохч., мамхегаш(оьр.)нохч.
		гӀебартой	адыгэ, кабардей	510,5		моздокан(оьр.)нохч. ^¢
		чергазий(оьр.)нохч.	адыгэ	57,6		бесленейхой(оьр.)нохч.^{[К. 31]}
		шапсугаш(оьр.)нохч.	адыгэ, шапсыг	3,2		хакучий(оьр.)нохч. ^¢
эрмалойн	эрмалой		хайи	471,9	—	хемшилаш(оьр.)нохч.^{[К. 32]}	черкесогайш(оьр.)нохч.
балтойн	латышаш, литвахой ^{[К. 33]}		—	2,8	—
Малхбален(оьр.)нохч.^{[К. 34]}	корейш		чосон сарам	18,1	—
Малхбален(оьр.)нохч.^{[К. 34]}	вьетнамхой(оьр.)нохч. кхин дӀа а.^{[К. 35]}		—	2,8	—
германхойн(оьр.)нохч.	немцой^{[К. 36]}		дойче	32,2	—
германхойн(оьр.)нохч.		Россин немцой(оьр.)нохч. ^¢	русланддойче	(?)	—
желтойн	желтой		эллинаш(оьр.)нохч.	66,5	—	урумаш(оьр.)нохч.
желтойн		понтийхой(оьр.)нохч.	понтиос	(?)	—
Малхбузен(оьр.)нохч.^{[К. 37]}	др.^{[К. 38]}		—	0,3	—
иранан(оьр.)нохч.	аланой	хӀирий/къилбаседа хӀирий(оьр.)нохч. ^¢	—	472,0	хӀирий ^рус	дигорой(оьр.)нохч., ироной(оьр.)нохч.^{[К. 39]}
	аланой	къилба хӀирий(оьр.)нохч.	хусайраг	?	хӀирий ^рус	иронхой(оьр.)нохч.^{[К. 39]}	туальхой(оьр.)нохч. ^¢
	кхурдой		кхурд, курмандж(оьр.)нохч.	17,4	къизилбашаш(оьр.)нохч. ^{§ рус} ^{[К. 40]}	батумин кхурдой(оьр.)нохч. ^¢
		езидаш ^R	иезидаш, эзди	(6,9)
	гӀажарий, таджикаш, таташ и др.^{[К. 41]}		—	6,6
картвелин(оьр.)нохч.	гуьржий		картвелеби	44,6	—	аджараш, ингилой, лазаш(оьр.)нохч., мегрелаш(оьр.)нохч., сванаш(оьр.)нохч.
монголийн(оьр.)нохч.	гӀалмакхой кхин а^{[К. 42]}		—	1,8	—
нах-дегӀастанан- меттанаш	дегӀастанан(оьр.)нохч.^{[К. 43]}	жӀайхой	маарулал	715,8	тавлинхой(оьр.)нохч. ^рус	арчинаш^{[К. 44]}, андалалхой/гунибхой(оьр.)нохч. ^¢, анцуххой/тляратинхой(оьр.)нохч. ^¢, батлуххой(оьр.)нохч. ^¢, гӀидатлинхой(оьр.)нохч. ^¢, гумбетой(оьр.)нохч. ^¢, караххой(оьр.)нохч. ^¢
		Ӏаьндийн(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 45]}	—	33,7		Ӏаьндий, ашвадой, багулой, буйхадий ^¢ ^{[К. 46]}, гӀибдилой, къирдий, тӀиндой, чамалой
		цезхой/дидой(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 45]}	—	23,0		бежтӀой/капучинаш, гӀинозий, хӀонкъосой, акъилкой, цезаш/дидой
		даьргӀой	дарганти	468,6	лаьзгий ^рус	кайтагхой/хайтагхой ^@ ^{[К. 47]}, куьбчий
		гӀазгӀумкий	лак	146,4
		лезгийн къаьмнийн(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 6]}	—	528,1		агулаш, лаьзгий, рутулаш, табасаранаш, удинаш, цахураш, шахдагхой(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 48]} (будухой ^¢, крызаш ^¢, хиналугаш ^¢)
	вайнах^{[К. 49]}	гӀалгӀай	гӀалгӀай(оьр.)нохч.	389,7	калканаш ^{§ рус}	орстхой-карабулакаш ^рус ^{¢ @} ^{[К. 50]}
	вайнах^{[К. 49]}	нохчий	нохчий	1 241,4	мичкизаш ^{§ рус}	Ӏовхой ^рус ^@ ^{[К. 51]}, нохчмахкахойцы-ичкеринцы ^рус ^¢
романхойн(оьр.)нохч.	молдаванаш и др.^{[К. 52]}		—	10,4	—
къилбаседера(оьр.)нохч.^{[К. 53]}	др.^{[К. 54]}		—	0,8	—
семитийн(оьр.)нохч.	Ӏаьрбий		араб	1,3	—	йуккъерачу азин Ӏаьрбий(оьр.)нохч.^{[К. 55]}
	ассирийхой		ашшураи	5,1
	жуьгтий		иврим, йехудим	10,7		гуьржийн жуьгтий(оьр.)нохч.^{[К. 56]}, йуккъерчу азин жуьгтий(оьр.)нохч.^{[К. 57]}
		ламанхойн(оьр.)нохч.	гьивр	(1,4)
славянийн(оьр.)нохч.	белорусаш		беларусы	43,2	белорусцы ^рус
	полякаш		поляки	5,1	—
	оьрсий		русские	7 662,6	великороссаш(оьр.)нохч. ^рус	молоканаш(оьр.)нохч. ^{¢ R}, къилба-малхбален оьрсий(оьр.)нохч. ^¢
		гӀалагӀазкхий ^@	казаки	(25,4)	козаки ^рус	кубанан гӀазакхий(оьр.)нохч. ^¢, некрасовхой(оьр.)нохч. ^¢, теркан гӀазакхий(оьр.)нохч. ^¢
	украинаш		украинци	206,7	малороссаш(оьр.)нохч. ^рус
	болгараш кхин а^{[К. 58]}		—	6,1	—
туьркийн	азербайджанаш		азербайджанлылар	146,0	кавказан гӀезалой(оьр.)нохч. ^рус ^{[К. 59]}
		терекеменхой(оьр.)нохч. ^¢	терекеменлер	(?)
	булгараш	балкхарой	малкарлыла	106,6
	булгараш	кхарачой	карачайлыла	186,6
	гӀипчакаш	гӀумкий	кумуклар	394,8
	гӀипчакаш	ногӀий	ногайлар	78,1
	кхазакхаш		казактар	5,1	—
	гӀезалой		татарлар	55,4	—	астраханан гӀезалой(оьр.)нохч., кряшенаш(оьр.)нохч., нагайбакаш(оьр.)нохч.^{[К. 60]}, сибиран
	туркой		тюрклер	38,5	—
		туркой-месхетинхой	ахыска-тюрклер	(2,4)	кавказан туркой ^рус
	туркменаш		туркменлер	15,2
		туркменаш ^¢	туркменлер	(?)	ставропольские туркмены ^рус	чоудор(оьр.)нохч., игдыр(оьр.)нохч., союнаджи(оьр.)нохч.
	чувашаш^{[К. 61]}		чавашсем	7,2	—
	башкираш, гӀирман гӀезалой, узбекаш и др.^{[К. 62]}		—	14,4	—
финно-угорийн(оьр.)нохч.	мордвинаш		—	8,3	—	мокшаш(оьр.)нохч., эрзяш(оьр.)нохч.
	удмурташ		удмурт/удморт	5,4
	комий, коми-пермякаш(оьр.)нохч., марийш, эстонаш и др.^{[К. 63]}		—	9,8
цигонийн	цигонаш		рома	36,6	—	боша(оьр.)нохч. ^¢, йукъераазин^{[К. 64]}
бахархой багарбарехь къам ца гайтинарш			—	19,5	—
кхин долу къамнаш (лакхахь хьахон дезаш доцуш)			—	4,6	—

ДегӀастанхой

дегӀастанан(оьр.)нохч.^{[К. 65]}

Хила мега дай	Къаьмнаш а, йаккхий этнотобанаш а		Эндоэтнонимаш	Дукхалла XXI бӀешарахь^{[К. 29]}	Историн экзоэтнонимаш	Этнотобанаш/«йукъараллаш» даккхийчу этнотобанийн хӀоттамера
	жӀайхой		маарулал	715,8	тавлинхой(оьр.)нохч. ^рус
		арчинаш^{[К. 44]}
		андалалхой/гунибхой(оьр.)нохч. ^¢
		анцуххой/тлератахой(оьр.)нохч. ^¢
		батлуххой(оьр.)нохч. ^¢
		гӀидатлой(оьр.)нохч. ^¢
		бакълухой(оьр.)нохч. ^¢
		кӀараххой(оьр.)нохч. ^¢
		кварелин жӀайхой(оьр.)нохч. ^¢
	Ӏаьндийн къаьмнаш(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 45]}		—	33,7
		Ӏаьндий
		ашвадой
		багулой
		буйхадий ^¢
		гӀибдилой
		къирдий
		тӀиндой
		чамалой
	цезаш/дидой(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 45]}		—	23,0
		бежтӀой/капучинаш
		гӀинозий
		хӀонкъосой
		акъилкой
		цезаш/дидой
{…}	даьргӀой		дарганти	468,6	лаьзгий ^рус
		кайтагхой/хайтагхой ^@ ^{[К. 66]}
		куьбчий
{…}	гӀазгӀумкий		лак	146,4
{…}	лезгийн къаьмнаш(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 6]}		—	528,1
		агулаш ^@
		лаьзгий ^@
		рутулаш ^@
		табасаранаш ^@
		удинаш ^@
		цахураш ^@
		шахдагхой(оьр.)нохч. ^¢ ^{[К. 48]}				будухой ^¢, крызаш ^¢, хиналугаш ^¢

Нах къаьмнаш

Нахчийн къаьмнех лаьцна хаамаш оьрсийн меттан хьосташкахь XVI бӀешарахь дуьйна гучубовлу, документашкахь хьахабо ероханхой, калканхой, маьлхий, мичигаш, мулкъой, ококий а, тшанхой а. ТӀаьхьа, XIX бӀешарахь, дукхах болу оьрсийн меттан экзоэтнонимаша кест-кеста билгалбохура нахчийн этнически цхьаьнакхетарш ца хуьлуш, билгалчу меттигашкахь йолу тайп-тайпана тайпанийн тобанийн векалш (масала, генара кисташ а, галай а), я керлачу латтанаш тӀера бахархой, цига иштта кхелхина тайп-тайпана нахчийн этнотобанаш/къам (масала, гӀойталхой а, шелахой а). Керлачу латтанаш тӀера бахархойн декъах, тайп-тайпана тайпанийн тобанех лаьтташ болчу, кхоллаелира керла этнотобанаш/къам (масала, гачалкой~качкалыковхой а, орстхой~карабулакаш а), ткъа церан йоккхаха йолу дакъа таханлерачу гӀалгӀайн а, нохчийн а этногенезехь дакъа лоцуш яра (гӀойталхой а, шелахой а).

	— географин а, историйн а меттигаш (Лам — лакхаломан меттигаш, Л — ламанаш, Лах — ломан кӀажош, А — аренаш)
	— Къилбаседе-Кавказан имаматан наибаллаш хилла меттигаш (Лам — лакхаломан меттигаш, Л — ламанаш, Лах — ломан кӀажош, А — аренаш):
	— 7 ламаст хилла гӀалгӀайн шахьар
	— 9 ламаст хилла нохчийн тукхум
( )	— шаьш этнотобанаш/къаьмнаш я доккхачу къоман йукъахь церан терахь
курсивца	— эндоэтноним(оьр.)нохч., ~курсивца — экзоэтноним(оьр.)нохч.
~курсивца^§	— экзоэтноним XVIII бӀешо кхаччалц лелийна (схьадалар: ^арм эрмлойн, ^груз гуьржийн, ^рус оьрсийн)
@	— берриш, йа церан дакъа шаьш къаьстина къам йа халкъ санна лоруш ду
↓	— кхечухьара йеана этнотоба, хьахийначу меттигехь кхоллаелла йац, амма тӀаьхьа оцу меттиган кхин йолу этнотоба кхоллалуш дакъа лаьцна йу
×	— дӀайайна этнотоба/йукъаралла

Таханлера	Этнотобанаш/йукъараллаш кхоллайалар			Историн географи
XX—XXI бӀешерашкахь	XVIII—XIX бӀешерал тӀаьхьа ца дуьйлуш		XVI—XVII бӀешерашкахьчул тӀаьхьа доцуш	Историн географи
@ гӀалгӀай гӀалгӀай(оьр.)нохч.	~йуххера кисташ		мецхало (фяппий(оьр.)нохч., чулхой(оьр.)нохч.)	Вабуа(оьр.)нохч.	Ломан ГӀалгӀайчоь(оьр.)нохч.	Г
@ гӀалгӀай гӀалгӀай(оьр.)нохч.			джейрахой(оьр.)нохч. ~ерохой(оьр.)нохч. ^{§ рус}, хамхой(оьр.)нохч. ~калканаш(оьр.)нохч. ^{§ рус} (хамхой(оьр.)нохч., цхьори(оьр.)нохч.)	Джейрах(оьр.)нохч., ГӀалгӀайче(оьр.)нохч., Цхьори(оьр.)нохч.	Ломан ГӀалгӀайчоь(оьр.)нохч.	Г
	~генара кисташ		мӀайстой	МӀайста(оьр.)нохч.	Аллаго(оьр.)нохч.	ВГ
	~генара кисташ	~митхо	маьлхий ~мелки(оьр.)нохч. ^{§ груз}	Маьлхиста	Аллаго(оьр.)нохч.	ВГ
	орстхой ~карабулаки		белхаройцы, гӀандалой, мужахой, оргхой	Орстхой-Мохк	ГӀалгӀайчоьнан а, Нохчийчоьнан а доза	П
		~галанчохой	аьккхий , галай, мержой~мерези ^{§ рус}, хьаьвхьарой, цӀечой, ялхорой	Аьккха, Галайн-ЧӀож, Мержа, Хевха (историн мохк)(оьр.)нохч., ЦӀеча(оьр.)нохч., Ялхара		Г
			нашхой	Нашха		Г
@ нохчий нохчий(оьр.)нохч.	~гиххой/малочеченаш			Жима Нохчийчоь(оьр.)нохч.	Нохчийн аре	Р
	~шелхой			Йоккха Нохчийчоь	Нохчийн аре	Р
		ламаро	зумсой, мулкъой~мулки ^{§ рус}, тӀерлой, чӀаьнтий, чӀебарлой, чӀинхой, шарой, шуотой ~тшанаш ^{§ рус}, ~шубуташ ^{§ рус}	Зумса, Мулкъа, ТӀерла(оьр.)нохч., ЧӀаьнта , ЧӀебарла , ЧӀиннах(оьр.)нохч., Шара(оьр.)нохч. , Шато	Ломан Нохчийчоь	Г
	~нохчмахкахой		нохчмахкахой	Нохчий-мохк	Малхбален Нохчийчоь(оьр.)нохч.	Г
	~Мичикой ×		~мичкизаш ^{§ рус}	Мичик(оьр.)нохч.		П
	гӀачалкъой ×			Качкалык
	~Ӏовхой		Ӏовхой ~ококаш(оьр.)нохч. ^{§ рус} (Ӏовхой ↓)	Ӏовх	малхбузен ДегӀаста
@	кистӀий				Тушети	Г
@	бацой~цова-тушинаш		фаьппий ↓	ЦӀовата(оьр.)нохч.	Тушети	Г

~саханой	=	маьлхий

ХӀирий

Хила мега дай	Къаьмнаш а, йаккхий этнотобанаш а		Эндоэтнонимаш	Дукхалла в XXI в.^{[К. 29]}	Историн экзоэтнонимаш	Этнотобанаш/«йукъараллаш» йаккхийчу этнотобанийн йукъахь	Историн мехкаш • Центраш	Мотт, куцдош, диалект, лер
	хӀирий		—	?	осетинхой ^рус			хӀирийн м.
	къилбаседа хӀирий(оьр.)нохч. ^¢		—	472,0				—
{асаш}^[11] ГӀипчакаш^[12]		дигорой /дигорхой(оьр.)нохч.^[13]	дигора^[14]	?	ашдигор ^{§ арм}^[13] овсы/осы ^{§ груз}^[13] ясы ^{§ рус}	дигорхой(оьр.)нохч.	Дигори/Дигорин чӀож(оьр.)нохч. • Дигора	дигорийн д.(оьр.)нохч.
Аланой		иронхой(оьр.)нохч.^{[К. 39]}		?		алагирхой(оьр.)нохч.
						куртатинхой(оьр.)нохч.
						тагаурхой(оьр.)нохч.
	къилба хӀирий(оьр.)нохч.		хусайраг/хусараш	?
Аланой		иронхой(оьр.)нохч.^{[К. 39]}		?
двалаш		туальхой(оьр.)нохч. ^¢		?

Комментареш

↑ Геродота дийцарехь, савроматийн(оьр.)нохч. бахаран ареал юкъа ца йогӀу Къилбаседа Кавказна хӀокху листехь тӀеэцна йолу территорешна^[6], амма хӀара тайпа кхузахь билгалдина ду, хӀунда аьлча кхин болчу антикин автораша (масала, Страбона) хаам бо, савроматаш Къилбаседа Кавказехь а бехаш бара аьлла.
↑ Скифийн некъ бу Ӏаьржа хӀорд, амма Каспий, «аьтту куьйга Кавказ а йолуш», Мидин(оьр.)нохч. кхаччалц^[7].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь жӀайхой андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнашца цхьаьна лерина хилла. Иза 772 636 стаг хилла, царна йукъахь 33 792 андийн къаьмнийн векал — 21 339 шаьш андий, 6 366 ашвадо, 20 багулал, 0 ботлиххо (2002 шеран багарбарехь Къилбаседа Кавказехь билгалбина бац, амма РФ кхин йолчу регионашкахь 16 стаг билгалвина), 3 гӀодоберинхо, 6 024 каратинхо, 35 тиндал, 5 чамалинхо; иштта 23 005 дидойн/цезийн къаьмнийн векал — 15 195 шаьш дидой/цез, 6 186 бежтинхо/капучинхо, 525 гинуххо, 978 гунзибхо а, 121 хваршин а. Цул совнаха, жӀайхойн йукъа тоьхна 7 лезгийн меттан тобан йукъара арчинхо, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидам барца царна гергара бу. ХӀокху таблицехь жӀайхойн дукхалла андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнех къаьстина гайтина йу.
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь жӀайхой андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнашца цхьаьна лерина хилла. Иза 867 409 стаг хилла, царна йукъахь 28 822 андийн къаьмнийн векал — 11 553 шаьш андий, 7 923 ашвадо, 0 багулал (2010 шеран багарбарехь Къилбаседа Кавказехь билгалбина бац, амма РФ кхин йолчу регионашкахь 5 стаг билгалвина), 3 508 ботлиххо, 426 гӀодоберинхо, 4 761 каратинхо, 634 тиндал, 17 чамалинхо; иштта 19 473 дидойн/цезийн къаьмнийн векал — 11 634 шаьш дидой/цез, 5 956 бежтинхо/капучинхо, 439 гинуххо, 918 гунзибхо а, 526 хваршин а. Цул совнаха, жӀайхойн йукъа тоьхна 6 лезгийн меттан тобан йукъара арчинхо, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидам барца царна гергара бу. ХӀокху таблицехь жӀайхойн дукхалла андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнех къаьстина гайтина йу.
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь жӀайхой андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнашца цхьаьна лерина хилла; ДегӀастанахь иза 758 438 стаг хилла, царна йукъахь ХХХХХ андийн къаьмнийн векал — 21 339 шаьш андий, 6 366 ашвадо, 20 багулал, 0 ботлиххо (2002 шеран багарбарехь Къилбаседа Кавказехь билгалбина бац, амма РФ кхин йолчу регионашкахь 16 стаг билгалвина), 3 гӀодоберинхо, 6 024 каратинхо, 35 тиндал, 5 чамалинхо; иштта 23 005 дидойн/цезийн къаьмнийн векал — 15 195 шаьш дидой/цез, 6 186 бежтинхо/капучинхо, 525 гинуххо, 978 гунзибхо а, 121 хваршин а. Цул совнаха, жӀайхойн йукъа тоьхна 7 лезгийн меттан тобан йукъара арчинхо, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидам барца царна гергара бу. ХӀокху таблицехь жӀайхойн дукхалла андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнех къаьстина гайтина йу.
↑ ¹ ² ³ Шаьш къаьстина этносан йукъаралла санна а (масала, лингвисташна йукъахь), къаьстина къамнийн тоба санна а (масала, РФ 2002 а, 2010 а шерашкахь бахархой багарбарехь) лоруш ду^[8]^[9]).
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; РФ дерриге — 411 535 шаьш лезгий, 28 297 агул, 29 929 рутул, 131 785 табасаран, 3 721 удин а, 10 366 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара тертийн шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; РФ дерриге — 473 722 шаьш лезгий, 34 160 агул, 35 240 рутул, 146 360 табасаран, 4 267 удин а, 12 769 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара гергарчу хьесапехь йолу шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа Кавказехь — 349 703 шаьш лезгий, 25 288 агул, 25 821 рутул, 117 685 табасаран, 1 160 удин а, 8 520 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара гергарчу хьесапехь йолу шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа Кавказехь — 400 905 шаьш лезгий, 30 419 агул, 29 907 рутул, 129 819 табасаран, 1 079 удин а, 10 383 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара гергарчу хьесапехь йолу шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ДегӀастанахь — 336 698 шаьш лезгий, 23 314 агул, 24 298 рутул, 110 152 табасаран, 1 удин а, 8 168 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ДегӀастанахь — 385 240 шаьш лезгий, 28 054 агул, 27 849 рутул, 118 848 табасаран, 0 удин а, 9 771 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀалгӀайчоьнан Республикехь — 40 шаьш лезгий, 26 агул, 2 рутул, 2 табасаран, 9 удин а, 0 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀалгӀайчоьнан Республикехь — 26 шаьш лезгий, 4 агул, 0 рутул, 18 табасаран, 0 удин а, 0 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀебартойн-Балкаройчоьнан Республикехь — 867 шаьш лезгий, 18 агул, 0 рутул, 135 табасаран, 3 удин а, 2 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀебартойн-Балкаройчоьнан Республикехь — 767 шаьш лезгий, 22 агул, 8 рутул, 163 табасаран, 0 удин а, 1 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къарачой-Черкасийчохь — 444 шаьш лезгий, 28 агул, 21 рутул, 58 табасаран, 1 удин а, 0 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къарачой-Черкасийчохь — 400 шаьш лезгий, 32 агул, 25 рутул, 83 табасаран, 0 удин а, 0 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа ХӀирийчохь — Аланехь — 848 шаьш лезгий, 26 агул, 18 рутул, 237 табасаран, 0 удин а, 6 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа ХӀирийчохь — Аланехь — 814 шаьш лезгий, 82 агул, 27 рутул, 222 табасаран, 1 удин а, 6 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Ставрополан махкахь — 6 558 шаьш лезгий, 1 476 агул, 937 рутул, 5 477 табасаран, 336 удин а, 197 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Ставрополан махкахь — 7 900 шаьш лезгий, 1 715 агул, 1 339 рутул, 6 951 табасаран, 300 удин а, 403 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Нохчийчохь — 196 шаьш лезгий, 16 агул, 21 рутул, 128 табасаран, 0 удин а, 4 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Нохчийчохь — 1 261 шаьш лезгий, 70 агул, 165 рутул, 1 656 табасаран, 0 удин а, 34 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Адыгейчохь — 300 шаьш лезгий, 27 агул, 14 рутул, 165 табасаран, 1 удин а, 4 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Адыгейчохь — 391 шаьш лезгий, 49 агул, 24 рутул, 227 табасаран, 2 удин а, 3 цахур а^[9].
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Краснодаран махкахь — 3 752 шаьш лезгий, 357 агул, 510 рутул, 1 331 табасаран, 809 удин а, 139 цахур а^[8].
↑ Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Краснодаран махкахь — 4 106 шаьш лезгий, 391 агул, 470 рутул, 1 651 табасаран, 776 удин а, 165 цахур а^[9].
↑ ¹ ² ³ Эзарнаш адамашкахь гайтина.
↑ Леладора къаьстина оьрсийн маттара экзоэтнонимаш а, масала, гӀебартой — «пятигорски чергазий»
↑ ¹ ² Дакъа лаьцна адыгейн а, чергазийн а этногенезехь.
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь эрмалойх къаьсттина билгалбаьхнера, Къилбаседа Кавказехь церан дукхалла 1 033 стаг йара.
↑ Балтийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: 1 245 латышаш а, 1 624 литвахрй а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.
↑ Къилбаседа Кавказан бахархой ХӀндира а, Генарчу Малхбале схьабаларца цхьаьнатухуш йолу шен лааме йукъаралла.
↑ Къилбаседа Кавказехь малхбален къаьмнаш 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: вьетнамхой 1 625. Кху махкахь 1 000 стаге кхаччалц долу малхбален къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: сино-тибетан меттийн векалш (дунганаш 248, китайхой 268) а, кхин болу меттийн а (индийхой 660, японхой 10). Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.
↑ Къилбаседа Кавказехь 1 000 стагал сов болу германийн къаьмнаш: немцой 32 236. Кху махкахь 1 000 стаге ца кхочуш долу германийн къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: Америкин 57 а, ингалсхой 24 а. Америкин а, ингалсхойн а дукхалла «малхбузен» йукъараллехь чот йина йу.
↑ Къилбаседа Кавказан бахархой Америкин пачхьалкхашкара а, Малхбузен Европера а схьабаларца цхьаьнатухуш йолу шен лааме йукъаралла.
↑ Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге ца кхочуш долу малхбузен къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: германийн меттийн векалш (57 Америкин, 24 ингалсхо) а, романийн меттийн векалш (74 испанхо, 97 италхо, 25 кубинхо, 42 француз) а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина ю.
↑ ¹ ² ³ ⁴ Къилбаседа а, иштта къилба а хӀирийн этногенезехь дакъалаьцна.
↑ Лелош хилла цхьадолу оьрсийн маттара экзоэтнонимаш а, масала, таташ — «кавказан/дехьакавказан гӀажарий».
↑ Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц долу иранан къаьмнаш: гӀажарий 1 618, таджикаш 2 973 а, таташ 1 261 а. Кху махкахь 1 000 стаге ца кхочуш долу иранан къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: пуштунаш 744 а, талышаш 40 а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.
↑ Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц долу монголийн къаьмнаш: гӀалмакхой 1 402. Кху махкахь 1 000 стаге ца кхочуш долу монголийн къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: буряташ 424 а, халха-монголаш 55 а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.
↑ ДегӀастанхойн къаьмнашка тар ма далийта.]].
↑ ¹ ² Лезгийн меттан тобанера бу, амма аварцашна йукъатухуш бу, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидаме хьаьжжина царна гергара бу (масала, 2002 а, 2010 а шерийн Россехь хиллачу ларарехь).
↑ ¹ ² ³ ⁴ Наггахь къастабора шаьш йолу этноюкъаралла санна (лингвистикин декъар), амма цкъацкъа шаьш йолу этнос санна ца лорура, хьалха хилла йолу этногруппаш аварцашна йукъа йагарйора (масала, 2002 шеран Россин переписехь).
↑ Россехь шаьш-шайн билгалбина (16 стаг 2002 шарахь), амма Къилбаседа Кавказехь хиллачу переписехь шаьш-шайн билгал ца бина.
↑ Монголийн а, огузийн а схьабаларх лаьцна гипотеза йу.
↑ ¹ ² Территорин билгалонашца цхьаьнатуху лезгийн меттан тобанан къаьмнийн шартӀаца йолу юкъаралла. Цунна йукъадогӀу лезгийн меттан геннаш (будуххой а, крызаш а) а, ша къаьстина хиналугхойн мотт буьйцуш берш а (хиналугхой).
↑ Терминийн башхаллаш йу — вайнахашна/вейнахашна йукъахь гӀалгӀай а, кистӀий а, нохчий а кхетабо, ткъа нахчун къаьмнашна йукъа, царна тӀелетта, бацбий а/цова-тушинаш а лору (лингвистикин декъар); кистӀий а, бацбий а/цова-тушинаш а оцу листехь билгала ца бина, хӀунда аьлча уьш Къилбаседа Кавказал арахьа дехаш хиларна.
↑ ГӀалгӀайн, иштта нохчийн а, коьртачу декъана аккхийн гӀоьнца) этногенезехь дакъалаьцна/дакъалоцуш ду, цхьадолу дакъа шаьш къаьстина къам ду олий билгалдолу.
↑ Цхьадолу дакъа нохчашна йукъахь шаьш билгалдолу, цхьа дакъа — къаьстина къам санна (масийтта тӀегӀанера ша-шен тидам бар); Ӏовхойн этногенезехь дакъалаьцна орстхоша.
↑ Романийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 стагана тӀера: 9 877 молдаван. Кхузахь гайтина дац 1 000 стаге кхаччалц долу Къилбаседа Кавказера романийн къаьмнаш: 74 испанхо, 97 италинхо, 569 румын а, 42 француз а. Испанхойн, италинхойн, французийн дукхалла «малхбузен» йукъараллехь лоруш йу, а молдаваниг а, румынийн а — хӀокху декъехь.
↑ РФ Къилбаседера, Сибирера а, Генара Малхбалера а орамера кӀеззиг долчу къаьмнийн йукъадогӀуш долу Къилбаседа Кавказан бахархой цхьаьнатухуш йолу тертийн йукъаралла.
↑ В списке не указаны коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на Северном Кавказе до 1 000 человек: носители палеоазиатских языков (7 алеутов, 15 ительменов, 3 кеты, 17 коряков, 10 нивхов, 4 чуванцев, 38 чукчей, 9 эскимосов, 10 юкагиров), самодийских языков (53 ненцев, 1 нганасан, 26 селькупов), славянских языков (4
↑ 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь Ӏарбех къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 8 стаг гайтинера.
↑ 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь жуьгтех къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 1 стаг гайтинера.
↑ 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь жуьгтех къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 4 стаг гайтинера.
↑ Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц болу славянийн къаьмнаш: болгараш 4 849. ДӀаяздинчунна йукъахь дац Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге кхаччалц долу славянийн къаьмнаш: камчадалаш 4, помораш 9, русинаш 6, сербаш 313, словакаш 36 а, чехаш 920 а. Камчадалийн терахь РФ Къилбаседан, Сибиран а, Генарчу Малхбален а орамера къаьмнийн йукъахь ларийна ду; помораш — оьрсийн йукъахь; русинаш — украинийн йукъахь; болгараш, сербаш, словакаш а, чехаш а — хӀокху декъехь.
↑ Лелийна кхин а къаьстина оьрсийн маттера экзоэтнонимаш: азербайджанаш а, терекеменхой а — «азербайджанийн гӀезалой», балкархой а, кхарачой а — «ламанхойн гӀезалой», гӀумкий а, ногӀий а — «дагестанан гӀезалой», хӀинца йоцу тюменаш — «теркан/тюменан гӀезалой» йа, наггахь, «тюменан ногӀий».
↑ 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь гӀезалойх къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 22 стаг гайтинера.
↑ Туьркийн мотт буьйцу къам, кхолладелла туьркийн а, финн-угорийн а бахархойн бух тӀехь.
↑ Туьркийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: гӀезалой-башкираш 4 756, гӀирмин гӀезалой 2 859, узбекаш 4 787. Иэшарехь ца гайтина Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге ца кхоччуш долу туьркийн къаьмнаш: алтайхой 183, гагаузаш 622, долганаш 14, караимаш 39, каракалпакаш 48, гӀиргӀазой 365, гӀирмчакаш 34, кумандинхой 3, тувинхой 462, тофалараш 4, уйгураш 136, хакасаш 168, чулымхой 2, шорхой 18 а, якхуташ 340 а. Долганийн, кумандинхойн, тофаларийн, чулымхойн, шорхойн а, якхутийн а терахь ларалуш ду РФ Къилбаседан, Сибиран а, Генара Малхбален а орамаш долу къаьмнашна юкъахь; алтайхойн, гӀезалой-башкирийн, гагаузийн, караимийн, каракалпакийн, гӀиргӀазойн, гӀирмин гӀезалойн, гӀирмчакийн, тувинхойн, уйгурийн, узбекийн а, хакасийн а терахь — хӀокху декъехь ду.
↑ Финн-угорийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: коми 1 117, коми-пермякаш 1 556, марийш 4 251, эстонхой 1 832. Мехкан дийцарехь ца гайтина Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге кхаччалц долу финн-угорийн къаьмнаш: бессермянаш 8, венграш 373, вепсаш 24, водь 13, ижорхой 3, карелаш 384, манси 38, саамаш 9, финнаш 287, ханты 34. Вепсаш, манси, саамаш, ханты а багарбина Россин Федерацин Къилбаседан, Сибиран, Генара Малхбален орамера къаьмнашна юкъахь, а бессермянаш, венграш, водь, ижорхой, карелаш, коми, пермякаш, марийш, финнаш, эстонхой а — хӀокху декъехь.
↑ Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь цыганех къаьстина къастийна бара, Къилбаседа Кавказехь церан дукхалла 6 стаг гайтина хилла.
↑ ДегӀастанхойн къаьмнашка тар ма далийта.
↑ Монголийн а, огузийн а схьабаларх лаьцна гипотеза йу.

Хьосташ

↑ Ямсков, 2013, с. 67—68, 73—75.
↑ Полиевктов, 1935, с. 4.
↑ ¹ ² Латышев, 1890, с. 1.
↑ Латышев, 1890, с. 2.
↑ ¹ ² Латышев, 1890, с. 4—5, 15.
↑ ¹ ² Латышев, 1890, с. 17, 25.
↑ Латышев, 1890, с. 15.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ Перепись РФ 2002. Том 4, публикац. табл. 3.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ Перепись РФ 2010. Том 4, публикац. табл. 4.
↑ Алексеева, Богатенков, Дробышевский, 2004, с. 161, 166.
↑ Калоев, 1971, с. 30, 32.
↑ Калоев, 1971, с. 34.
↑ ¹ ² ³ Калоев, 1971, с. 32.
↑ Дигор.-рус. сл., 2003, с. 244.

Алексеева Т. И. (ред.), Богатенков Д. В., Дробышевский С. В. Антропология: Учебно-методический комплекс. — М.: Институт дистантного образования Российского университета дружбы народов, 2004. — 459 с.
Европейские путешественники XIII—XVIII вв. по Кавказу : справ. / Сост. Полиевктов М. А., гл. ред. И. И. Мещанинов, ред. издания Г. Б. Пичикиан. — АН СССР. НИИ Кавказоведения им. акад. Н. Я. Марра. — Тифлис : [б. и.], 1935. — 225 с. — 1000 экз.
Ямсков А. Н. О Кавказе и его границах // Этнографическое обозрение : науч. жур. ИЭА РАН / Гл. ред. С. В. Соколовский. — Под руковод. ОИФН РАН. — М., 2013. — № 5. — С. 66—67. — ISSN 0869-5415.

Всероссийская перепись населения 2002 года (бил-боцу.). web.archive.org.
Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». // Всероссийская перепись населения 2010 года : официальный сайт. — Федеральная служба государственной статистики (Росстат), 2013.

[7] Геродота дийцарехь, савроматийн(оьр.)нохч. бахаран ареал юкъа ца йогӀу Къилбаседа Кавказна хӀокху листехь тӀеэцна йолу территорешна^[6], амма хӀара тайпа кхузахь билгалдина ду, хӀунда аьлча кхин болчу антикин автораша (масала, Страбона) хаам бо, савроматаш Къилбаседа Кавказехь а бехаш бара аьлла.

[9] Скифийн некъ бу Ӏаьржа хӀорд, амма Каспий, «аьтту куьйга Кавказ а йолуш», Мидин(оьр.)нохч. кхаччалц^[7].

[12] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь жӀайхой андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнашца цхьаьна лерина хилла. Иза 772 636 стаг хилла, царна йукъахь 33 792 андийн къаьмнийн векал — 21 339 шаьш андий, 6 366 ашвадо, 20 багулал, 0 ботлиххо (2002 шеран багарбарехь Къилбаседа Кавказехь билгалбина бац, амма РФ кхин йолчу регионашкахь 16 стаг билгалвина), 3 гӀодоберинхо, 6 024 каратинхо, 35 тиндал, 5 чамалинхо; иштта 23 005 дидойн/цезийн къаьмнийн векал — 15 195 шаьш дидой/цез, 6 186 бежтинхо/капучинхо, 525 гинуххо, 978 гунзибхо а, 121 хваршин а. Цул совнаха, жӀайхойн йукъа тоьхна 7 лезгийн меттан тобан йукъара арчинхо, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидам барца царна гергара бу. ХӀокху таблицехь жӀайхойн дукхалла андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнех къаьстина гайтина йу.

[13] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь жӀайхой андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнашца цхьаьна лерина хилла. Иза 867 409 стаг хилла, царна йукъахь 28 822 андийн къаьмнийн векал — 11 553 шаьш андий, 7 923 ашвадо, 0 багулал (2010 шеран багарбарехь Къилбаседа Кавказехь билгалбина бац, амма РФ кхин йолчу регионашкахь 5 стаг билгалвина), 3 508 ботлиххо, 426 гӀодоберинхо, 4 761 каратинхо, 634 тиндал, 17 чамалинхо; иштта 19 473 дидойн/цезийн къаьмнийн векал — 11 634 шаьш дидой/цез, 5 956 бежтинхо/капучинхо, 439 гинуххо, 918 гунзибхо а, 526 хваршин а. Цул совнаха, жӀайхойн йукъа тоьхна 6 лезгийн меттан тобан йукъара арчинхо, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидам барца царна гергара бу. ХӀокху таблицехь жӀайхойн дукхалла андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнех къаьстина гайтина йу.

[14] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь жӀайхой андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнашца цхьаьна лерина хилла; ДегӀастанахь иза 758 438 стаг хилла, царна йукъахь ХХХХХ андийн къаьмнийн векал — 21 339 шаьш андий, 6 366 ашвадо, 20 багулал, 0 ботлиххо (2002 шеран багарбарехь Къилбаседа Кавказехь билгалбина бац, амма РФ кхин йолчу регионашкахь 16 стаг билгалвина), 3 гӀодоберинхо, 6 024 каратинхо, 35 тиндал, 5 чамалинхо; иштта 23 005 дидойн/цезийн къаьмнийн векал — 15 195 шаьш дидой/цез, 6 186 бежтинхо/капучинхо, 525 гинуххо, 978 гунзибхо а, 121 хваршин а. Цул совнаха, жӀайхойн йукъа тоьхна 7 лезгийн меттан тобан йукъара арчинхо, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидам барца царна гергара бу. ХӀокху таблицехь жӀайхойн дукхалла андийн а, дидойн/цезийн а къаьмнех къаьстина гайтина йу.

[Lzg-15] ¹ ² ³ Шаьш къаьстина этносан йукъаралла санна а (масала, лингвисташна йукъахь), къаьстина къамнийн тоба санна а (масала, РФ 2002 а, 2010 а шерашкахь бахархой багарбарехь) лоруш ду^[8]^[9]).

[16] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; РФ дерриге — 411 535 шаьш лезгий, 28 297 агул, 29 929 рутул, 131 785 табасаран, 3 721 удин а, 10 366 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара тертийн шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[8].

[17] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; РФ дерриге — 473 722 шаьш лезгий, 34 160 агул, 35 240 рутул, 146 360 табасаран, 4 267 удин а, 12 769 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара гергарчу хьесапехь йолу шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[9].

[18] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа Кавказехь — 349 703 шаьш лезгий, 25 288 агул, 25 821 рутул, 117 685 табасаран, 1 160 удин а, 8 520 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара гергарчу хьесапехь йолу шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[8].

[19] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа Кавказехь — 400 905 шаьш лезгий, 30 419 агул, 29 907 рутул, 129 819 табасаран, 1 079 удин а, 10 383 цахур а. Лезгийн меттан тобан йукъара гергарчу хьесапехь йолу шахдагхойн йукъаралла (будуххой, крызхой, хиналугхой) багарбарехь билгалйина йацара^[9].

[20] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ДегӀастанахь — 336 698 шаьш лезгий, 23 314 агул, 24 298 рутул, 110 152 табасаран, 1 удин а, 8 168 цахур а^[8].

[21] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ДегӀастанахь — 385 240 шаьш лезгий, 28 054 агул, 27 849 рутул, 118 848 табасаран, 0 удин а, 9 771 цахур а^[9].

[22] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀалгӀайчоьнан Республикехь — 40 шаьш лезгий, 26 агул, 2 рутул, 2 табасаран, 9 удин а, 0 цахур а^[8].

[23] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀалгӀайчоьнан Республикехь — 26 шаьш лезгий, 4 агул, 0 рутул, 18 табасаран, 0 удин а, 0 цахур а^[9].

[24] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀебартойн-Балкаройчоьнан Республикехь — 867 шаьш лезгий, 18 агул, 0 рутул, 135 табасаран, 3 удин а, 2 цахур а^[8].

[25] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; ГӀебартойн-Балкаройчоьнан Республикехь — 767 шаьш лезгий, 22 агул, 8 рутул, 163 табасаран, 0 удин а, 1 цахур а^[9].

[26] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къарачой-Черкасийчохь — 444 шаьш лезгий, 28 агул, 21 рутул, 58 табасаран, 1 удин а, 0 цахур а^[8].

[27] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къарачой-Черкасийчохь — 400 шаьш лезгий, 32 агул, 25 рутул, 83 табасаран, 0 удин а, 0 цахур а^[9].

[28] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа ХӀирийчохь — Аланехь — 848 шаьш лезгий, 26 агул, 18 рутул, 237 табасаран, 0 удин а, 6 цахур а^[8].

[29] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Къилбаседа ХӀирийчохь — Аланехь — 814 шаьш лезгий, 82 агул, 27 рутул, 222 табасаран, 1 удин а, 6 цахур а^[9].

[30] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Ставрополан махкахь — 6 558 шаьш лезгий, 1 476 агул, 937 рутул, 5 477 табасаран, 336 удин а, 197 цахур а^[8].

[31] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Ставрополан махкахь — 7 900 шаьш лезгий, 1 715 агул, 1 339 рутул, 6 951 табасаран, 300 удин а, 403 цахур а^[9].

[32] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Нохчийчохь — 196 шаьш лезгий, 16 агул, 21 рутул, 128 табасаран, 0 удин а, 4 цахур а^[8].

[33] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Нохчийчохь — 1 261 шаьш лезгий, 70 агул, 165 рутул, 1 656 табасаран, 0 удин а, 34 цахур а^[9].

[34] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Адыгейчохь — 300 шаьш лезгий, 27 агул, 14 рутул, 165 табасаран, 1 удин а, 4 цахур а^[8].

[35] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Адыгейчохь — 391 шаьш лезгий, 49 агул, 24 рутул, 227 табасаран, 2 удин а, 3 цахур а^[9].

[36] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Краснодаран махкахь — 3 752 шаьш лезгий, 357 агул, 510 рутул, 1 331 табасаран, 809 удин а, 139 цахур а^[8].

[37] Россин 2010 шеран бахархой багарбарехь лезгийн къаьмнаш шаьш къаьстина къастийна дацара, уьш къаьстина йолчу къамнийн тоба санна гайтина хилла; Краснодаран махкахь — 4 106 шаьш лезгий, 391 агул, 470 рутул, 1 651 табасаран, 776 удин а, 165 цахур а^[9].

[Chisl-39] ¹ ² ³ Эзарнаш адамашкахь гайтина.

[40] Леладора къаьстина оьрсийн маттара экзоэтнонимаш а, масала, гӀебартой — «пятигорски чергазий»

[Bsl-41] ¹ ² Дакъа лаьцна адыгейн а, чергазийн а этногенезехь.

[42] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь эрмалойх къаьсттина билгалбаьхнера, Къилбаседа Кавказехь церан дукхалла 1 033 стаг йара.

[43] Балтийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: 1 245 латышаш а, 1 624 литвахрй а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.

[44] Къилбаседа Кавказан бахархой ХӀндира а, Генарчу Малхбале схьабаларца цхьаьнатухуш йолу шен лааме йукъаралла.

[45] Къилбаседа Кавказехь малхбален къаьмнаш 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: вьетнамхой 1 625. Кху махкахь 1 000 стаге кхаччалц долу малхбален къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: сино-тибетан меттийн векалш (дунганаш 248, китайхой 268) а, кхин болу меттийн а (индийхой 660, японхой 10). Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.

[46] Къилбаседа Кавказехь 1 000 стагал сов болу германийн къаьмнаш: немцой 32 236. Кху махкахь 1 000 стаге ца кхочуш долу германийн къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: Америкин 57 а, ингалсхой 24 а. Америкин а, ингалсхойн а дукхалла «малхбузен» йукъараллехь чот йина йу.

[47] Къилбаседа Кавказан бахархой Америкин пачхьалкхашкара а, Малхбузен Европера а схьабаларца цхьаьнатухуш йолу шен лааме йукъаралла.

[48] Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге ца кхочуш долу малхбузен къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: германийн меттийн векалш (57 Америкин, 24 ингалсхо) а, романийн меттийн векалш (74 испанхо, 97 италхо, 25 кубинхо, 42 француз) а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина ю.

[Ost-49] ¹ ² ³ ⁴ Къилбаседа а, иштта къилба а хӀирийн этногенезехь дакъалаьцна.

[50] Лелош хилла цхьадолу оьрсийн маттара экзоэтнонимаш а, масала, таташ — «кавказан/дехьакавказан гӀажарий».

[51] Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц долу иранан къаьмнаш: гӀажарий 1 618, таджикаш 2 973 а, таташ 1 261 а. Кху махкахь 1 000 стаге ца кхочуш долу иранан къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: пуштунаш 744 а, талышаш 40 а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.

[52] Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц долу монголийн къаьмнаш: гӀалмакхой 1 402. Кху махкахь 1 000 стаге ца кхочуш долу монголийн къаьмнаш могӀамехь гайтина дац: буряташ 424 а, халха-монголаш 55 а. Церан йерриг дукхалла хӀокху декъехь чот йина йу.

[53] ДегӀастанхойн къаьмнашка тар ма далийта.]].

[Arch-54] ¹ ² Лезгийн меттан тобанера бу, амма аварцашна йукъатухуш бу, хӀунда аьлча этносан ша-шен тидаме хьаьжжина царна гергара бу (масала, 2002 а, 2010 а шерийн Россехь хиллачу ларарехь).

[Avr-55] ¹ ² ³ ⁴ Наггахь къастабора шаьш йолу этноюкъаралла санна (лингвистикин декъар), амма цкъацкъа шаьш йолу этнос санна ца лорура, хьалха хилла йолу этногруппаш аварцашна йукъа йагарйора (масала, 2002 шеран Россин переписехь).

[56] Россехь шаьш-шайн билгалбина (16 стаг 2002 шарахь), амма Къилбаседа Кавказехь хиллачу переписехь шаьш-шайн билгал ца бина.

[57] Монголийн а, огузийн а схьабаларх лаьцна гипотеза йу.

[Shahd-58] ¹ ² Территорин билгалонашца цхьаьнатуху лезгийн меттан тобанан къаьмнийн шартӀаца йолу юкъаралла. Цунна йукъадогӀу лезгийн меттан геннаш (будуххой а, крызаш а) а, ша къаьстина хиналугхойн мотт буьйцуш берш а (хиналугхой).

[59] Терминийн башхаллаш йу — вайнахашна/вейнахашна йукъахь гӀалгӀай а, кистӀий а, нохчий а кхетабо, ткъа нахчун къаьмнашна йукъа, царна тӀелетта, бацбий а/цова-тушинаш а лору (лингвистикин декъар); кистӀий а, бацбий а/цова-тушинаш а оцу листехь билгала ца бина, хӀунда аьлча уьш Къилбаседа Кавказал арахьа дехаш хиларна.

[60] ГӀалгӀайн, иштта нохчийн а, коьртачу декъана аккхийн гӀоьнца) этногенезехь дакъалаьцна/дакъалоцуш ду, цхьадолу дакъа шаьш къаьстина къам ду олий билгалдолу.

[61] Цхьадолу дакъа нохчашна йукъахь шаьш билгалдолу, цхьа дакъа — къаьстина къам санна (масийтта тӀегӀанера ша-шен тидам бар); Ӏовхойн этногенезехь дакъалаьцна орстхоша.

[62] Романийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 стагана тӀера: 9 877 молдаван. Кхузахь гайтина дац 1 000 стаге кхаччалц долу Къилбаседа Кавказера романийн къаьмнаш: 74 испанхо, 97 италинхо, 569 румын а, 42 француз а. Испанхойн, италинхойн, французийн дукхалла «малхбузен» йукъараллехь лоруш йу, а молдаваниг а, румынийн а — хӀокху декъехь.

[63] РФ Къилбаседера, Сибирера а, Генара Малхбалера а орамера кӀеззиг долчу къаьмнийн йукъадогӀуш долу Къилбаседа Кавказан бахархой цхьаьнатухуш йолу тертийн йукъаралла.

[64] В списке не указаны коренные малочисленные народы Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на Северном Кавказе до 1 000 человек: носители палеоазиатских языков (7 алеутов, 15 ительменов, 3 кеты, 17 коряков, 10 нивхов, 4 чуванцев, 38 чукчей, 9 эскимосов, 10 юкагиров), самодийских языков (53 ненцев, 1 нганасан, 26 селькупов), славянских языков (4

[65] 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь Ӏарбех къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 8 стаг гайтинера.

[66] 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь жуьгтех къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 1 стаг гайтинера.

[67] 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь жуьгтех къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 4 стаг гайтинера.

[68] Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц болу славянийн къаьмнаш: болгараш 4 849. ДӀаяздинчунна йукъахь дац Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге кхаччалц долу славянийн къаьмнаш: камчадалаш 4, помораш 9, русинаш 6, сербаш 313, словакаш 36 а, чехаш 920 а. Камчадалийн терахь РФ Къилбаседан, Сибиран а, Генарчу Малхбален а орамера къаьмнийн йукъахь ларийна ду; помораш — оьрсийн йукъахь; русинаш — украинийн йукъахь; болгараш, сербаш, словакаш а, чехаш а — хӀокху декъехь.

[69] Лелийна кхин а къаьстина оьрсийн маттера экзоэтнонимаш: азербайджанаш а, терекеменхой а — «азербайджанийн гӀезалой», балкархой а, кхарачой а — «ламанхойн гӀезалой», гӀумкий а, ногӀий а — «дагестанан гӀезалой», хӀинца йоцу тюменаш — «теркан/тюменан гӀезалой» йа, наггахь, «тюменан ногӀий».

[70] 2002 шарахь Россехь хиллачу переписехь гӀезалойх къаьстина билгалабина бара, Къилбаседа Кавказехь церан терахь 22 стаг гайтинера.

[71] Туьркийн мотт буьйцу къам, кхолладелла туьркийн а, финн-угорийн а бахархойн бух тӀехь.

[72] Туьркийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: гӀезалой-башкираш 4 756, гӀирмин гӀезалой 2 859, узбекаш 4 787. Иэшарехь ца гайтина Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге ца кхоччуш долу туьркийн къаьмнаш: алтайхой 183, гагаузаш 622, долганаш 14, караимаш 39, каракалпакаш 48, гӀиргӀазой 365, гӀирмчакаш 34, кумандинхой 3, тувинхой 462, тофалараш 4, уйгураш 136, хакасаш 168, чулымхой 2, шорхой 18 а, якхуташ 340 а. Долганийн, кумандинхойн, тофаларийн, чулымхойн, шорхойн а, якхутийн а терахь ларалуш ду РФ Къилбаседан, Сибиран а, Генара Малхбален а орамаш долу къаьмнашна юкъахь; алтайхойн, гӀезалой-башкирийн, гагаузийн, караимийн, каракалпакийн, гӀиргӀазойн, гӀирмин гӀезалойн, гӀирмчакийн, тувинхойн, уйгурийн, узбекийн а, хакасийн а терахь — хӀокху декъехь ду.

[73] Финн-угорийн къаьмнаш Къилбаседа Кавказехь 1 000 тӀера 5 000 стаге кхаччалц: коми 1 117, коми-пермякаш 1 556, марийш 4 251, эстонхой 1 832. Мехкан дийцарехь ца гайтина Къилбаседа Кавказехь 1 000 стаге кхаччалц долу финн-угорийн къаьмнаш: бессермянаш 8, венграш 373, вепсаш 24, водь 13, ижорхой 3, карелаш 384, манси 38, саамаш 9, финнаш 287, ханты 34. Вепсаш, манси, саамаш, ханты а багарбина Россин Федерацин Къилбаседан, Сибиран, Генара Малхбален орамера къаьмнашна юкъахь, а бессермянаш, венграш, водь, ижорхой, карелаш, коми, пермякаш, марийш, финнаш, эстонхой а — хӀокху декъехь.

[74] Россин 2002 шеран бахархой багарбарехь цыганех къаьстина къастийна бара, Къилбаседа Кавказехь церан дукхалла 6 стаг гайтина хилла.

[75] ДегӀастанхойн къаьмнашка тар ма далийта.

[76] Монголийн а, огузийн а схьабаларх лаьцна гипотеза йу.

[_79553aebe329205f-1] Ямсков, 2013, с. 67—68, 73—75.

[_c56c56d882c05c07-2] Полиевктов, 1935, с. 4.

[_ffc6ecc683f325c0-3] ¹ ² Латышев, 1890, с. 1.

[_ffc6ecc683f325c3-4] Латышев, 1890, с. 2.

[_f2c4928c71a00448-5] ¹ ² Латышев, 1890, с. 4—5, 15.

[_9c6a5a2916b844fc-6] ¹ ² Латышев, 1890, с. 17, 25.

[_922a155236292575-8] Латышев, 1890, с. 15.

[_d04216b5dd646e7f-10] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ Перепись РФ 2002. Том 4, публикац. табл. 3.

[_46c5889f9c2a11e3-11] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ Перепись РФ 2010. Том 4, публикац. табл. 4.

[_ac1ad0888d4fe21e-38] Алексеева, Богатенков, Дробышевский, 2004, с. 161, 166.

[_9d7cbc67324226b1-77] Калоев, 1971, с. 30, 32.

[_cb139e63471fe54e-78] Калоев, 1971, с. 34.

[_cb139e63471fe548-79] ¹ ² ³ Калоев, 1971, с. 32.

[_2fd3d31b47361c83-80] Дигор.-рус. сл., 2003, с. 244.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[К. 1]

[К. 2]

[8]

[9]

[К. 3]

[К. 4]

[К. 5]

[К. 6]

[К. 7]

[К. 8]

[К. 9]

[К. 10]

[К. 11]

[К. 12]

[К. 13]

[К. 14]

[К. 15]

[К. 16]

[К. 17]

[К. 18]

[К. 19]

[К. 20]

[К. 21]

[К. 22]

[К. 23]

[К. 24]

[К. 25]

[К. 26]

[К. 27]

[К. 28]

[10]

[К. 29]

[К. 30]

[К. 31]

[К. 32]

[К. 33]

[К. 34]

[К. 35]

[К. 36]

[К. 37]

[К. 38]

[К. 39]

[К. 40]

[К. 41]

[К. 42]

[К. 43]

[К. 44]

[К. 45]

[К. 46]

[К. 47]

[К. 48]

[К. 49]

[К. 50]

[К. 51]

[К. 52]

[К. 53]

[К. 54]

[К. 55]

[К. 56]

[К. 57]

[К. 58]

[К. 59]

[К. 60]

[К. 61]

[К. 62]

[К. 63]

[К. 64]

[К. 65]

[К. 66]

[11]

[12]

[13]

[14]

[7]

Къилбаседа Кавказан этнографи

Географи

Античность

ХӀинцалера дукхалла

Къаьмнаш а, къамнийн тобанаш а > 100 000

Автохтонан къаьмнаш а, этногруппаш а < 100 000

Орамаш долчу къаьмнийн хӀоттамера къамнийн тобанаш а, этнотобанаш а

Таханлера къоман хӀоттам

ДегӀастанхой

Нах къаьмнаш

ХӀирий

Билгалдахарш

Кхин литература

Хьажоргаш

Категореш