Дон
Дон — Российн Европера декъан эрк. Эрка дохалла — 1870 км, хи гулден майда — 422 эзар км²[1]. Средний расход воды — 680 м³/с[2]. Эркан охьане йу — 0,096 м/км. ПхоьалгӀа шен дохаллица Европин эрк.
Донан хьост ду Новомосковск гӀалахь, иза йу Йуккъераоьрсийн акъарин къилбаседехьара декъехь, хӀордан тӀегӀанал 180 м лакхахь. Донан хьост йу коьрта цхьа сийлалла гӀалин.
ДӀакхета Таганроган айманах (Азов-хӀордан майда).
Дон тӀехь лаьтта шиъ гӀала-миллионник: Дон-тӀера-Ростов — цунна тӀехь, Воронеж — Донах Воронеж эрк кхетачохь.
ЦӀе схьайалар
Дон цӀе схьайолу арийн орамех *dānu-: авест. dānu «эрк», ш.-хӀинд. dānu «тӀадам, тхи, схьацуьйла тӀуналла»[3][4]. Эркан оьрсийн цӀе схьайаьлла скифийн-сарматийн дешах dānu оццу орам тӀера. Скифийн-сарматийн тӀаьхье йолу хӀирийн маттахь ду, цхьа орам болу дош дон («эрк, хи»). В. И. Абаевс лору, «дехьавалар dān → don хилла XIII—XIV бӀешерел тӀехьа, хӀирий массашкахь ца хилла дера Российн къилбехахь. Цундела оьрсийн кеп Дон ца мега йехка хӀокху заманан хӀирийн donца»[4], и дешнаш гергара ду скифийн-сарматийн меттанашкахула.
Шира цӀе
Антикаллин авторша, царна йукъахь Геродот, Донах Танаис (желт.-шира. Τάναϊς) олура[5]. Геродота а, тӀехьа Страбона а дуьйцура Танаис къилбаседехьара догӀу эрк санна. Страбона лорура Феофан Митиленан ойла гӀалате, цуо Танаисан хьост Кавказехь ду бахара[6].
Галерей
.JPG)
Дон оьздангаллехь
Файл:РНД Дон-Батюшка.jpg
«Дон батюшкин» скульптура
- Дон хьахадо «Ще не вмерла України» эшарехь, Украинин Пачхьалкхан хӀостан бух тӀехь: «Станем, браття, в бій кривавий від Сяну до Дону». Амма хӀостан официалан редакцина и могӀа йукъа ца бахна. Цу тӀе Украинин Дон тӀе араволийла дац, амма ду Сан тӀе араволийла.
- Дон-тӀера-Ростовхь 2013 шарахь Донан берд йистехь хӀоттийна «Дон батюшкин» скульптура. Иштта олу Донах литературехь а, фольклорехь а цуьнан лахенашкахь (кхин а «Батюшка Дон»). Ийдал эрках санна — «Волга матушка» («Матушка Волга»).
- Архитектурин комплекс «Донан хьост» Новомосковск гӀалахь.
- Шолохов Михаилан роман «Тийна Дон» — уггаре гӀарадаьлла Дон эрк хьахор.
- Шуфутинский Михаилан «Донан аьрру берд» эшар.
Билгалдахарш
- ↑ «Дон» — Пачхьалкхан хин реестран объектех хаам.
- ↑ Исследование русловых процессов р. Дон в районе Александровских водозаборных сооружений. www.ivdon.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 26 август. Архивйина 2018 шеран 23 ноябрехь
- ↑ Дон // Этимологический словарь русского языка М. Фасмера
- ↑ 1 2 Абаев В. И. Историко-этимологический словарь осетинского языка. — М.—Л.: АН СССР, 1958. — Т. 1. — С. 366—367.
- ↑ Дон // Дебитор — Евкалипт. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 8).
- ↑ Подосинов А. В. К вопросу об истоках Танаиса в представлениях античных географов(оьр.) // Боспорские исследования. — 2015. — С. 315—324.
Литература
- Соколов А. А. Река Дон // Гидрография СССР: воды суши. Учебник / А. А. Соколов. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 536 с.
- Дон (река в Европ. части СССР) // Дебитор — Евкалипт. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 8).
- Вейнберг Л. Б. Дон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Миловидов А. И. Река Дон // Тульский край. — 1930. — № 3. — С. 20-26.
- Троицкий С. К., Цуникова Е. П. Рыбы бассейнов Нижнего Дона и Кубани: руководство по определению видов. — Ростов-на-Дону, 1988.
- Рубцова З. В. Из истории донской топонимии // Историческая ономастика: Сб. ст. / АН СССР, Ин-т языкознания; Отв. ред. А. В. Суперанская. — М., 1977. — С. 217—250.
- Рыжавский Г. Я. Верхний Дон. — М.: Физкультура и спорт, 1984. — 32 с. — (Библиотечка туриста-водника). — 21 000 экз.
- Штукенберг И. Ф. Дон и его притоки: (Из «Hydrographie d. Russ. Reich» И. Штукенберга) / Пер. и предисл. чл. секр. Воронеж. губ. стат. ком. Л. Б. Вейнберга. — Воронеж: Типо-лит. Губ. правл., 1891. — [4], 107 с.
Хьажоргаш
- Река Дон: фотографии, карты, описания притоков.
- Река Дон в «Книге Большому Чертежу». tihiy-don-river.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 26 август.
Река Дон на байдарке. Исток Дона (Новомосковск) — Епифань — Куликово поле // Арсентий Бережной. 6 апреля 2017.
Кхин дӀа темана тӀехь
| Генааш (100 км деха) |  | |
|---|---|---|
| Кхин дерш | ||
Дон тӀера нах беха меттигаш (хьостера хикхоче кхаччалц) | |
|---|---|
| |
Цамзанца билгалйаьхна Аксай генна тӀера нах беха меттигаш. Шира хазарийн Саркел гӀала бухайахийтина 1952 шарахь Цимлин хилоттийла йеш. | |