Спорт Нохчийчохь

Ловзаргахь гойтуш йара халкъан ламастан мехаллин система. Нохчашна йукъахь йеза лоруш хилла пеш а, цуьнца йоьзна кхаба а, синтар а. Иза хаало халкъан цхьана ловзарехь — «Охрана очага» (нох. «Туьшах ловзар»). Доккха маьӀна долуш хилла хьаша-да тӀеэцаран Ӏадат. Муьлхха а стаг муьлххачу а ламанан хӀусамехь хьаша хила йиш йолуш вара, цигахь иза боккхачу хьошаллаца тӀеоьцуш. Хьешан ларам баран ламаст а, иза талхо йиш йоцуш хилар а гучудолу ловзарехь «Охрана гостя» (нох. «Хьаша ларвар»)^[1].

БӀов герз диттарца ловзар (нох. «Бӏов чу буьрка тохар») кхузаманан лаьттан хоккейх тера йара. Ловзаран майданахь гаьннаш — голаш — лаьтта чу дӀатоьхна хилла шина а агӀор, дуьхь-дуьхьал агӀонаш тӀехь. Ловзаран Ӏалашо йара Ӏасанашца буьрка кевна чу тохар^[1].

«БӀов схьайаккхар» ловзар (нох. «Гӏала йаккхар») лаьттахь а, хи тӀехь а дӀадахьа йиш йара. Лаьтта тӀехь ловза жима ирзо хоржуш хилла, ткъа хи тӀехь ловза жима гӀайре йа боккха тӀулг хоржура. «Гвардейцаш» лаьтташ хилла ирзо тӀехь я тӀулга тӀехь. «МостагӀий» гӀертара «бӀов» схьайаккха, ткъа «гӀаролхоша» шайга далург дерриг а дора уьш ца хилийта. Нагахь санна «мостагӀий» толам баккхахь, тобанаш меттигаш хийцалора^[1].

Иштта цхьа могӀа кхин ловзарш а дара: «Игра в кулика» (нох. «Куьлнах ловзар»), «Игра в колышки» (нох. «Хьостамех ловзар»), «Лови мяч» (нох. «Буьрка схьалаца»), тайп-тайпана ловзаран варианташ «Выбивание из круга» (нох. «Гона чуьра ваккхар»), «Бег волоча ногу» (нох. «Ког текхош идар»), «Охотники», «Набег», «Найди шапку», «Аугул керчор» (нох. Катание шара) иштта д.кх.^[1].

Тайп-тайпанчу кхиссарийн къовсадаларш шуьйра даьржина дара: тайп-тайпанчу локхаллин къепешна тӀехула, накъостий буьззина локхаллехь лаьтташ а болуш, ткъа иштта тайп-тайпанчу горизонталан а, вертикалан а дуьхьалонашна тӀехула, масала, фетрийн эткаш тӀехула. ТӀаьххьарчу хьолехь дакъалацархоша вовшашна 2-3 метр генахь лаьттахь Ӏуьллучу буркашна тӀехула кхиссалора, церан йерриг терахь 6-10 кхача тарлора, герз а, денна лелош долу духар а дӀа а ца доккхуш, тӀехула кхиссавала дезаш хилла декъашхой. Цкъацкъа буркаш вовшашна 4-5 гӀулч вовшех къаьстина дӀахӀиттайора, рогӀера кхиссавалале декъашхоша масех ведда гӀулч йаккха аьтто хилийтархьама^[1].

Тайп-тайпанчу ведда леларан дисциплинашкахь къовсадаларш даьржина дара. Дистанциш, дукхахьолахь, ах чаккхарма тӀера йиъ чаккхарма кхаччалц йара. Баккхийнаш денна лелош долу духарш а доьхна, герз а долуш — тапча а, саьнгар а, тапча а йолуш, герз кхачале — Ӏад а, тарран герз а долуш дӀабоьлхура. ДӀадерзарш билгалдохуш хилла бӀогӀамашца, царна тӀе бес-бесара асанаш а йихкина. Дакъалацархой дӀаболабелла а, чекхбевлла а хьалаайиначу платформехь, хьовсархошна къовсаме хьажа аьтто а беш. Нагахь санна къийсадаларшкахь цхьана веддачу стага шайн герз охьадоьжнехь, уьш дисквалификаци йеш хилла. Толам баьккхинчунна йал санна тоьпаш а, капюшон а, бурка а, герз а, порох а луш хилла ледарлонаш. Иштта тайп-тайпанчу хӀуманашца (куьйган пӀелга тӀехь лаьтташ Ӏаса а йолуш, галеш чохь хьаьжкӀийн хӀоа а долуш), тӀоьрмигаш чохь уьдуш, охьа а, хьала а уьдуш къовсалуш дара бераш^[1].

Къовсадаларш дӀахьора стигалш тӀехь леларехь а, тайп-тайпанчу кепара а, тайп-тайпанчу меттигашкара а тӀулгаш кхиссарехь а, дӀасатохарехь а, йозалла хьалаайарехь а, дӀасалелорехь а, диттан гаьннаш тӀехь хьала а тарвелла. Ӏаьнан заманахь лаьмнийн бахархой къовсалуш хилла лаьмнашкахь леларехь а, салазашца а, спиннинг-топашца а^[1].

Говрийн къовсадаларш нохчашна йукъахь уггаре а ширачу къийсадаларийн кепех цхьаъ хилла. Цу тайпана къовсадаларш дара говраш хахкар, цу тӀехь совгӀат деш хилла охьавоьжначу дошлочуьнан герз а, говр а, герз а, духар а. XIX бӀешо йуккъе даьлча гергга дуьйна цу кепара совгӀаташ дала долийра мемориалан къийсадаларшкахь, амма уьш леррина эцна цу Ӏалашонца. Амма тӀаьхь-тӀаьхьа мемориалан къийсадаларш дӀадевлира^[1].

Говраш тӀехь латар даьржина дара, декъашхой гӀертара дуьхьалонча говра тӀера охьатаӀо йа дуьхьалончин говр шайн говраца охьатоха. Говрийн латар олучу ловзарехь говраш хьала а йохуш, вовшашна тӀе а лелхаш хилла. 13-17 метр диаметр йолчу гонах латар дӀахьора. Ловзаран Ӏалашо йара дуьхьалонча говрара охьатаӀор^[1].

Кхин цхьа говрийн къовсам бара говраш хахкаран къовсам. Хехкалуш берш шина тобане бекъабелла бара. Цхьана тобанан говраш тӀе йургӀанаш дӀа а хьерчийна. Командаш дӀайахара говрашца. Цкъа къовсам дӀаболабелча, цхьа тоба шайн дуьхьалончашна тӀера йургӀанаш схьадаха гӀертара, важа шайна тӀаьхьабевллачарех дӀайаха гӀертара^[1].

1926-чу шарахь «Металлист» спортан клубан буха тӀехь республикехь дуьххьарлера волейболан тоба кхоьллира цара. 1920-гӀа шераш чекхдовлуш кхоьллина цхьа могӀа кхин а волейболан клубаш. 1930 шарахь дуьххьарлера цхьаьнакхетар хилира Соьлжа-ГӀалин а, гӀалин арахьара Ростов Динамон а тобанан, цу тӀехь Соьлжа-ГӀалин толам баьккхира. 1937-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин бахархоша дакъалецира дуьххьарлерчу йоккхачу официалан къовсамехь — СССР-н чемпионатехь (Къилбаседа зона), иза дӀайаьхьира Дона-тӀерачу Ростовехь. Оцу къийсадаларшкахь Соьлжа-ГӀалин волейболхоша шолгӀа меттиг йаьккхира^[1].

Спартак а, Наука а, Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан институтан команда а дакъалецира Соьлжа-гӀалара тӀом чекхбаьлча масех СССР чемпионатехь. «Наука» команда Российн чемпион хилира 1947 а, 1950 а шерашкахь; 1960—1962 шерашкахь «Спартак» команда; а, Автомобилист а 1976—1977 шерашкахь. Соьлжа-ГӀалин командашкара цхьа могӀа ловзархой тайп-тайпанчу хенахь РСФСР а, СССР а вовшахтоьхначу тобанашна юкъабаьхна^[1].

2006-чу шарахь дуьйна Российн волейболан чемпионаташкахь республикин цӀарах дакъалоцуш йу Соьлжа-ГӀалин командо. 2012/2013—2014/2015 шерашкахь клубан аьтто белира Суперлиге кхача.

1981-чу шарахь Невран кӀоштан ДОСААФ спортан-техникин клубехь кхоьллира «Виноградар» команда. Команда кхиамца гайтира Российн чемпионатехь, 1984 шарахь аьтто белира СССР чемпионатан хьалхарчу лиге кхача. 1990 шарахь командо бакъо йаьккхира къоман чемпионатан лакхарчу лигехь ловза. ШолгӀачу шарахь чемпионатехь дети даьккхира командо. Амма республикехь политикин стабилалла ца хилар бахьана долуш, дукха хан йалале и команда болх беш ца хилира^[1].

1912-чу шарахь мехкадаьттан белхалоша кхоьллира Нохчийчохь дуьххьарлера футболан тоба. ШолгӀачу шарахь тобано шен дуьххьарлера гӀаланашна йукъара доттагӀаллин матч йира Алагиран цинкан заводан футболхошца. Оццу хенахь гергахь предприятешкара а, спортан йукъараллашкара а тобанашна йукъахь дӀадоладелира Соьлжа-ГӀалин чемпионат а, кубок а эцаран рогӀера къовсадаларш^[1].

1946 шарахь кхоьллира дуьххьарлера профессионалан футболан клуб «Динамо». 1948 шарахь клубан цӀе хийцира «Нефтяник» аьлла, и цӀе цо латтийра 1958 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа цунах «Терек» хилира. 2017-чу шеран июнехь клубан цӀе хийцира «Ахьмад» аьлла.

Клубан цӀера арена йуьхьанца йара Орджоникидзе стадион. Амма тӀемаш боьлхучу хенахь хӀаллакьхилира иза. Цул тӀаьхьа клубан ловзарш дӀадахьа долийра «Динамо» стадионехь. 2011-чу шарахь чекхйелира «Ахьмад-Арена» спортан комплекс, цунах хилира клубан керла цӀера арена.

1946—1991 шерашкахь тобано дакъалецира 36 сезонехь (1946, 1957—1991 шерашкахь) тайп-тайпанчу тӀегӀанийн мастерийн тобанашна йерриг Союзан футболан къовсамашкахь, Йоккхачу Лиган турнираш йоцург. Соьлж-ГӀалин тобано дакъалецира 19 СССР-н Кубокан къовсамехь. Клуб Советан пачхьалкхан чемпионатан шолгӀачу лигехь хьалхарчу клубех цхьаъ йара.

2004 шарахь клубо толам баьккхира Премьер-лигехь а, Российн Кубокехь а, финалехь «Крылья Советов» эшош. Российн Кубокехь толам баккхаро бакъо йелира клубана 2004/2005 шерашкахь УЕФА Кубокехь дакъалаца. Командо шина матчехь эшийра Лех Познань, цхьатерра 1:0 гайтамца. Цул тӀаьхьа хьалхарчу матчехь цӀахь «Базель» клубца нисъелла (1:1), шолгӀачу матчехь (0:2) дӀа а эшна, кхидӀа дӀахьочу къовсамера дӀабаьхна.

Премьер-лигехь клубан уггар лакхара кхиам бу 2016/2017 шерашкахь сезонехь пхоьалгӀа меттиг.

2016-чу шарахь Олимпан ловзаршкахь дакъалоцуш вара республикера 32 спортхо. Уьш къовсалуш бара спортан ворхӀ кепехь: дзюдо (8 спортхо), паргӀат кепара латар (7), бокс (4), греко-руман латар, йайн атлетика, исбаьхьаллин гимнастика, йеза атлетика (хӀора а 3 спортхо)^[1]:

• Йайн атлетика:
  • Флора Казанцева (1952, Хельсинки);
  • Михаил Казанцев (1952, Хельсинки);
  • Виктор Большов (1960, Рум, 4 меттиг; 1968, Мехико);
• Бокс:
  • Рамзан Себиев (1988, Сеул, 9 меттиг);
  • Руслан Тарамов (1988, Сеул);
  • Артур Бетербиев (2008, Пекин);
  • Хаважи Хацыгов (2004, Афина; 2008, Пекин);
• ПаргӀат кепехь латар:
  • Рустам Агаев (2004, Афина, 5 меттиг);
  • Мамед Агаев (2004, Афина);
• Дзюдо:
  • Шарип Ахмадов (1996, Атланта);
  • Давид Маргошвили (2004, Афина);
  • Саламу Межидов (2008, Пекин);
  • Ислам Мациев (1996, Атланта; 2000, Сидней);
  • Зелимхан Магомадов (Татароглу, Селим) (1996, Атланта; 2000, Сидней, 5-6 место; 2004, Афина, 7-8 меттиг);
  • Висита Асанов (1996, Атланта, 2000; Сидней, 2004, Афина);
• Йезза атлетика:
  • Умар Эдельханов (1996, Атланта).

ВорхӀ спортхо цкъа сов Олимпиадехь дакъалаьцна ву^[1]:

• Шозза:
  • Асанов, Висита (Демирель, Бекташ) (Дзюдо, 1996 а, 2004 а шерашкахь Олимпиада);
  • Ислам Дугучиев (греко-руман латар, 1992 а, 2000 а шерашкахь);
  • Эльмади Жабраилов (паргӀат кепехь латар, 1992 а, 1996 а шерашкахь);
  • Виктор Большов (йайн атлетика, 1960 а, 1968 а шерашкахь);
• Кхозза:
  • Людмила Турищева (спортан гимнастика, 1968, 1972, 1976 шерашкахь);
  • Зелимхан Магомадов (Татароглу, Селим) (дзюдо, 1996, 2000, 2004 шерашкахь);
• Диъза:
  • Бувайсар Сайтиев (паргӀат кепехь латар, 1996, 2000, 2004, 2008 шерашкахь).

Олимпан чемпионаш бу^[1]:

• Исраил Арсамаков (йеза атлетика, 1988 шо, Сеул);
• Ислам-Бек Альбиев (греко-руман латар, 2008 шо, Пекин);
• Адам Сайтиев (паргӀат кепехь латар, 2000 шо, Сидней);
• Рамзан Ирбайханов (паргӀат кепехь латар, 2008 шо, Пекин);
• Хасан Бисултанов (дзюдо, 2000 шо, Сидней);
• Людмила Турищева (спортан гимнастика, 1968, 1972, 1976);
• Бувайсар Сайтиев (паргӀат кепехь латар, 1996, 2004, 2008).

Олимпан ловзаршкахь детин мидалш йаьхнарш^[1]:

• Нельсон Давидян (греко-руман латар, 1976, Монреаль);
• Владимир Марченко (спортан гимнастика, 1976, Монреаль);
• Владимир Тихонов (спортан гимнастика, 1976, Монреаль);
• Ислам Дугучиев (греко-руман латар, 1992, Барселона);
• Адлан Вараев (паргӀат кепехь латар, 1992, Сеул);
• Эльмади Жабраилов (паргӀат кепехь латар, 1992, Барселона).

Бронзан мидалш йаьхнарш^[1]:

• Башир Вараев (дзюдо, 1988, Сеул);
• Ибрагим Самадов (йеза атлетика, 1992, Барселона).

Ерриг а 2016-чу шеран март батте кхаччалц нохчийн олимпиадхоша йаьхна 11 дашо а, 6 детин а, 2 бронзан а мидалш^[1].

Российн цӀарах Токиорчу Олимпиадехь дакъалаьцна нохчийн виъ спортхо^[6]:

• Башаев, Тамерлан Таусович — дзюдо;
• Куркаев, Ильяс Магомедович — волейбол;
• Хатаев, Имам Абдулаевич — бокс;
• Шамилов, Якуб Джамбекович — дзюдо;

Олимпиадехь цӀестан мидалш йаьхна Хатаев Имама а, Башаев Тамерлана а.

Кхиамца дакъалоцуш бара Нохчийчура тренераш дозанал арахьара спортхой кечбеш. Цу кеппара, нохчийн греко-римхойн латаран тренеро Абдулаев Сайд-Ахьмада Ӏамийнера Москохарчу Олимпиадехь бронзан мидал йаьккхина волу Ливанера ондачу йозаллин латархо Бишара Хьасан^[7].