Эсембаев Ваха Мухтаран воӀ

Иза вина 1932-чу шарахь Соьлж-ГӀалахь юристан доьзалехь, гӀумкийн тайпанах волчу Эсембаев Мухтаран доьзалехь. 1943-чу шарахь НКВД(оьр.)нохч.-но лаьцна Эсембаев Мухтар, гӀело йинчул тӀаьхьа лагерехь даккха 5 шо хан туьйхира. Цуьнан нана — Мерзоева Меспахь (нохчи), болх бина Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н пачхьалкхан могашаллин урхаллин заведующин даржехь^[2].

1944-чу шарахь махках ваьккхина Ваха. Доьзал кхаба балха волавала дийзира цуьнан. Цо белхаш дира латтаахкархо а, дечкан пхьар а, варзапхо а, эчиган пхьар а.

Балхара ваьлча, шен накъосташца йешаран чоь чу вахара иза. «Огонёк» журналехь цунна тӀеӀоттаелира ССРС-н чемпионах а, штанга ойу атлетин дуьненан рекордхочух а Дуганов Юрийх лаьцна йазйина статья. Оцу статьяца йолайелира Эсембаевн йозалла айъаран шовкъ. Штанга ша йан езаш хилла цуьнан, диканна цу хенахь пхьеран болх беш вара иза. ХӀетахь 15 шо дара цуьнан. 1948-чу шарахь Эсембаев а, цуьнан накъостий а йукъахь болу команда Джамбулан областан чемпион хилира.

Цуьнан спортан карьера бахьана долуш цхьацца аьттонаш хилира дахарехь. Цуьнан, шен махках и ваьккхина (спецпереселенец) хиларе терра, хӀинцалца дӀаваха бакъо йоцчу Чулак-Тау йуртара дӀайсаваха аьтто хуьлура. Даккхий къийсадаларш дӀадахьале, Чулак-Тау лерринчу комендатуре телеграмма хьажайора ССР-н Чоьхьарчу ГӀуллакхийн министро инарла Николаевс: «Срочно командировать Эсембаева…» олий

Эсембаевн атлетикан жамӀаш сиха девлира. 1954-чу шарахь Кхазакхстанан а, Йуккъерчу Азин а чемпион хилира иза, цул тӀаьхьа масийттазза шен кхиам тӀечӀагӀбира. 1955 шарахь хиллачу къовсамехь цо хӀинцале а гайтира Йерригсоюзан рекордийн тӀегӀанехь жамӀаш: штанга айар — 155 кийла а, тохалуш айар — 135 кийла а, таттар — 175 кийла (йерригсоюзан рекордаш: штанга айар — 152,5 кийла а, тохалуш айар — 140 кийла а, таттар — 176,5 кийла а). Цуьнан «халкъан мостагӀ» статус хилар бахьана долуш, и жамӀаш леррина дӀайаздина дацара. Эсембаев ССРС гулйинчу тобанна йукъаваьккхира, амма цуьнан а, цуьнан доттагӀчун Ахтаев Увайсан а хаддаза проблемаш йара къовсадаларшка леларца. Шозза цӀерпошта тӀера охьабаьхна уьш къовсадаларшка боьлхуш. Иштта нисделира, масала, 1956-чу шарахь Мельбурнехь хир долчу Олимпин ловзаршна кечам бан Москох дӀабаха кечлуш.

1956 шарахь цо толам баьккхира Алма-Атан чемпионатехь иштта жамӀашца: штанга айар — 155 кийла а, тохалуш айар — 130 кийла а, таттар — 165 кийла а. Цу кепара цо кхочушйира ССРС-н спортан мастеран норматив. ЦӀе дӀайаларехь цхьа а проблема ца хилла, хӀунда аьлча цу хенахь леррина дӀатарбеллачаьрга болу хьежамаш кӀадбелла бара. Шен къомах хилар бахьана долуш цуьнан аьтто ца белира 1955 шарахь Китайхь хиллачу йоккхачу дуьненайукъара турнирехь дакъалаца. Кхачанах дӀовш далар бахьана долуш цуьнан аьтто ца белира 1957 шарахь Москохь дӀайаьхьначу VI Дуьненан кегийрхойн а, студентийн а фестивалан спортан программехь дакъалаца, оцу къовсамашкахь иза дукхавезаш велахь а.

Цунна шена бевзаш бара советан пачхьалкхехь гӀарабевлла штангисташ Медведев Алексей а, Власов Юрий а, Жаботинский Леонид а, Алексеев Василий а.

Даймахка цӀавирзинанчул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н спорткомитетехь а, «Урожай» ДСО-хь а куьйгаллин даржашкахь болх бина цо. Соьлжа-ГӀаларчу мехкадаьттан институтан хьехархо а, тренер а вара иза. Нохчийн хьалхара тӀом болабеллачул тӀаьхьа, шен берриг а бахамах а ваьлла, Москох дӀавахара иза, цигахь йуьхьанца дӀатарвала гӀо дира цунна хьалхалерачу накъосташа. Москохь цо кхин дӀа а тренеран болх бира, могашалла мел йу. ТӀаьххьара шераш дицделла даьхна цо, хала цомгуш хилла.

• Баматалиев, Аслан (1975) — Российн чемпионатийн совгӀатхо а, Российн халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча а.