Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Турищева, Людмила Ивановна

Турищева, Людмила Ивановна (укр. Людмила Іванівна Турищева) (1952 шеран 7 октябрь, Соьлжа-ГӀала) — советан гимнастка. Диъза Олимпийски чемпион а, дуккхаза дуьненан а, Европан а, ССРС-н а чемпион а. ССРС-н спортан хьакъйолу мастер (1970 шо)[1][2][3]. Дуьненайукъара гимнастикан цӀеран залан декъашхо (1998)[4][5].

1991—2000 шерашкахь Украинин гимнастикан федерацин президентан даржехь лаьттира иза[6].

Спортан карьера

Гимнастике схьайар

Турищева Людмила йина 1952-чу шеран асаран беттан 7-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь. Диъ шо долчу берана хаддаза хелхайаала лаам гуш йолчу нанас иза балетан кружоке дӀайазъйира[6].

1963 шеран хӀутоссруг беттахь хӀетахь вевзаш воцу гимнастикан тренер Вассерман Ким Ефимович веара ишколе физкультуран уроке, берийн а, кегийрхойн а спортан ишколехь урокашна мехкарийн тоба дӀаэцаран Ӏалашонца. Леррина гимнастикан тесташкахь дика жамӀаш гайтина йолу Люда, шен дена-нанна дукха хенахь дуьйна реза ца хиллехь а, эххар а кегийрхойн спортишколе дӀайазъйира[6].

1964 шарахь Вассермана Турищеван мехкарийн тоба дӀайелла Растороцкий Владислав Степановиче, тӀаьхьо иза хилира цуьнан коьрта тренер[7]. 1967 шеран гӀуран беттан, шен дуьххьарлера ССРС Кубокехь, Людмила хьалха йара йерриг къовсамехь, эххар а массо а агӀор уггаре дика жамӀ йаьхна[6].

Олимпийски ловзарш 1968-чу шарахь

Къоначу спортхочун махкахь къийсадаларшкахь дика гайтаро аьтто белира цуьнан Мехикохь Олимпан ловзаршкахь дакъалаца. Къовсадаларш дӀадахьа бутт бен ца бисча шен 16 шо кхачар даздеш хиллехь а, массо а агӀор командан ловзаршкахь Олимпийски чемпион хилира иза[2][8]. Шен баккхийчу тобанхоша дийцарехь, Людмила къаьсташ йара шен башха къинхьегамца: иштта, билгалдаьккхира Карасева Ольгас[6]:

Иза йукъарчу хьесапехь шен шерашна тӀехула ладаме йара, ишколан дика дешархо а, мелла а йухайаьлла а, тийна а. Цхьа хӀума ду цуьнца дог лозуш: хила тарло цуьнан башха хьаналалла, хила тарло тренировкашкахь даггара зеделларг, хила тарло дӀадаларан романтика.

Командин куьйгалхо

1968 шеран Олимпиада чекхъйаьллачул тӀаьхьа Турищева мехкан тоьллачех гимнастех хилира. Ткъа 1969 шарахь Швецехь Ландскронехь хиллачу Европан чемпионатехь, цигахь тӀх дика ГДР-н Карин Янц йара, цуьнан аьтто ца белира кхо бронзан мидал бен ца йаккха ( паргӀатан упражненишкахь а, брусашца а, индивидуальни массо а агӀор), цул тӀаьхьа, йеккъа цхьа шо даьлча, Люблянехь хиллачу дуьненан чемпионатехь Людмилас пхи совгӀат дира, царех кхоъ дашо дара (паргӀатан упражненехь а, индивидуальни а, командан а массо а агӀор)[6].

1971 шарахь Европан чемпионат(оьр.)нохч. Минскехь цхьа «цхьаьнакхетар» хилла дӀахӀоьттира Турищева Людмилина а, Лазакович Тамарина а йукъахь. Индивидуальни къовсамехь цхьатерра баллаш гулъйина, ши зуда цхьаьна пьедесталан лакхарчу гӀулча тӀе кхаьчна, ткъа индивидуальни аппаратан къийсадаларшкахь хӀораммо а шиъ дашо а, шиъ детин а мидал йаьккхира.

undefined

Олимпийски ловзарш 1972-чу шарахь

Туричева кхаьчна 1972 шеран Олимпиаде хӀинцале а ССРС-н зударийн гимнастикан тобанан къобалйина лидер санна. Карин Янц чӀогӀа дуьхьало йешшехь, лаьттахь дика гайтар бахьана долуш, советан гимнастко индивидуальни массо а агӀор ловзаршкахь дашо мидал схьайаьккхира, шен конкурент 0,15 балла бен ца йоккхуш[6].

Шен индивидуальни толам баьккхина ца Ӏаш, Людмилас дашо мидалш а йаьхна командан къовсамехь[7],

амма индивидуальни снарядаштӀехь йеш йолу упражненешкахь цуьнан кхиам дуккха а эхь-бехк бара: паргӀатан упражненешкахь иза шолгӀачу меттехь йара, шен махкахочунна, «чӀабаш йолчу тамашийна» Корбут Ольгина тӀаьхьа; гӀорторан чохь, иза дӀахӀоьттира бронзана; ткъа брусашца а, хен тӀехь а а, хиллачу къовсамийн жамӀашна тӀе а тевжаш, хьалхарчу кхаанна йукъа ца йелира иза[5].

Зударийн гимнастикехь доминировани

Цул тӀаьхьа Турищевас дӀайаьхьначу къийсадаларша кхин а къовсам боцу толамаш баьхна цунна. 1973 шарахь иза йуха а хилира йерриг Европан чемпион, иштта массо а аппаратан къийсадаларшкахь дашо мидалш йуьхна. Цул тӀаьхьа шо даьлча, йерриг дуьненан чемпион хилира иза, иштта кхин а пхиъ мидал йаьккхира, царех кхоъ дашо йара[9]. Дуьненайукъарчу къовсамашкахь цо гайтинчу гайтамашна тӀаьхьа цхьа могӀа советан журналисташа Турищева махкахь тоьлла спортхо аьлла цӀе тиллира[6].

1975 шарахь Европан чемпионатехь дуьххьара вовшахкхетта зеделларг долу Турищева Людмила а, хьалайолуш йолу 13 шо долу седа Комэнеч Надя а. Румынхочо, шеко йоцуш, йерриг а титулан совгӀат дира, амма советан тобанан лидер, букъан лазар хиллачул тӀаьхьа а, кхаа баттахь Ӏаморш доцуш а къовсавелла, шен массо а агӀор къовсамехь 4-гӀа меттиг бен ца йаьккхира, цул тӀаьхьа даьржа долийра эладитанаш, цхьана хенахь дуьненайукъара гимнастикан суперседарчин карьера лахлуш хиларх лаьцна[10].

Дуьненанйуккъара кубок 1975-чу шарахь

Бохаме Европан чемпионат дӀайаьхьначул тӀаьхьа ах шо бен ца баьлча, атлетикан кхачам боллуш йолчу Турищева Людмила сатуьйсуш йара Лондонерчу легендаран «Уэмбли» стадионехь дӀайахьа сацам бинчу дуьххьарлерачу дуьненан чемпионатехь чӀир эца. Амма цуьнан коьрта конкурент йолчу Комэнеч Надяс сацам бира къовсамехь дакъалаца ца йаха. Турнир чекхъйелира советан гимнастка толамца, массо а агӀор чемпионан цӀе а йаьккхина[10].

Амма и къовсам дерриг а дуьнентӀехь дагалецира Турищева цхьабосса йоцчу брусешца ловзуш хиллачу инцидентца. Оцу гӀирсан тӀехь чолхе рутин дӀахьош, аппарат цхьаьна латточу троссах цхьаъ дӀасакъаьстина, цуо дӀасакъаьстина брусеш[6][10][11]. ТӀаьхьо гимнастикас дагалоьцуш ма-хиллара:

Амма сан хьекъал программехь ду — автомат санна болх беш йу со, кхета со: дерриг а чекх а даьккхина, брусеш тӀера охьакхоссайелла еза[10].

ГӀирс дӀайер йу аьлла хеташ, Турищевас сацам бира шен программа чекхъйаккхар аттачу даккха, 360 градусехь дӀадерзар дан леринарг дӀа а тесна, цуьнан метта нийса охьайоссар бен ца деш.

Упражнени чекхъйаьллачул тӀаьхьа сихха цунна цхьа метр тӀехьа конструкци йоьхна, ткъа ша гимнастка, синтем а, буьззина ша-шена тӀехь Ӏуналла дар а гойтуш, кхелахошка а, хьовсархошка а салам а делла, ур-атталла дӀаса а ца йерзалуш, лакхе тӀера дӀайахара[6][10][11].

Олимпийски ловзарш 1976-чу шарахь

1975 шарахь дуьйна Турищева Людмила ойла йан йола1елла шен спортан карьера чекхъйаккхаран хьокъехь, ткъа 1976 шарахь Монреалехь хилла Олимпийски ловзарш цуьнан тӀаьххьара хила дезаш дара[9].

Олимпиадехь цо советан зударийн гимнастикан тобанан цӀарах цуьнан капитанан даржехь дакъалецира, 24 шо долуш иза массо а шен къовсамхошна йукъахь уггаре а йоккха йара. Комэнеч Надяс йаха ​​а толам баьккхира шен массо а агӀор ловзаршкахь, Нелли Ким дети йаьккхира, Турищева бронзан мидал йаьккхира[11].

Цул сов, ловзарийн жамӀашна тӀе а тевжаш, чемпион хилира ССРС-н тобанан декъашхо санна командийн къовсамашкахь, иштта къаьстина гӀирсашца къийсадаларшкахь шозза детин мидалхо.

Шен спортан карьера дӀайаьллачул тӀаьхьа

Монреалехь Олимпиада чекхъйаьллачул тӀаьхьа сихонца дӀахьедар дира Турищева Людмилас, тренерийн болх дӀа а хӀоттийна, ша атлетикера дӀайоьду аьлла[6]. Турищеван тренершна йукъахь йу олимпан чемпионаш Гуцу Тятьяна а, Подкопаева Лилия а[8].

1986-чу шарахь П. Ф. Лесгафтан цӀарахчу Ленинградерчу физкультуран институтан гимнастикан теорин а, методологин а кафедрехь аспирантура чекхъйаьккхина, хьехархойн Ӏилманийн кандидатан даржехь диссертаци ларъйира темаца «Гимнастийн кхочушдаран говзаллин дакъош а, церан мах хадоран некъаш а»[6].

1988 шарахь Дуьненайукъара гимнастикан цӀеран зале йукъайаьккхира Турищева Людмила[4].

Дуьненайукъара гимнастикан федерацин техникан комитетехь болх бина а, Украинин гимнастикан федерацин куьйгалхо хилла, кхел йарехь дакъалоцуш хилла[6].

Шен дахар

1976-чу шарахь Олимпиада йоьдуш Турищева Людмилина вевзира легкоатлет Борзов Валерий, иза диъ шо хьалха 100 а, 200 а метрашкахь дашо мидал йаьккхина дуьххьарлера а, цхьаъ бен воцу а советан спринтер хилла дӀахӀоьттира. И шиъ Киеве дӀадахара, цигахь 1977 шеран гӀуран беттахь 10-чу дийнахь ловзар дира[11][12].

1978-чу шарахь дуьненчу йелира церан йоӀ Татьяна. Жимчохь дуьйна, ден-ненан лар тӀехь лелаш, гимнастикехь а, атлетикехь а дакъалоцуш хилла йоӀ, амма тӀаьхьо кхечу кепара некъ хаьржина, модельер хилла дӀахӀоьттина[12].

Билгалдахарш

  1. ↑ БСЭ, 1977, с. 338.
  2. ↑ 1 2 БРЭ, 2016, с. 534.
  3. ↑ Олимпийская энциклопедия, 1980, с. 359.
  4. ↑ 1 2 Enshrined Hall of Fame Honorees (инг.). Международный зал славы гимнастики. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  5. ↑ 1 2 Ludmilla Tourischeva (инг.). Encyclopedia Britannica. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 В день рождения ЗМС СССР Людмилы Ивановны Турищевой - "Легенды отечественной гимнастики". Федерация спортивной гимнастики России (2022 шеран 7 октябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  7. ↑ 1 2 Валерий Борзов и Людмила Турищева – романс о двух чемпионах. РИА Новости (2013 шеран 10 август). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  8. ↑ 1 2 Четырехкратной олимпийской чемпионке Людмиле Турищевой исполняется 65 лет. ТАСС (2017 шеран 7 октябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  9. ↑ 1 2 Малов, 2006, с. 312.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 Андрей Шитихин. Не могла подвести Советский Союз. Как великая Турищева удержалась на сломавшихся брусьях. Чемпионат (2020 шеран 8 апрель). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  11. ↑ 1 2 3 4 Малов, 2006, с. 313.
  12. ↑ 1 2 Евгений Петров. «Тренер сказал: обрати внимание — вон та девушка еще не замужем, но серьезная». Самый необычный роман советского спорта. Спорт-Экспресс (2021 шеран 19 октябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.

Литература

  • Турищева // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — С. 338. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
  • Турищева Людмила Ивановна // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
  • Турищева Людмила Ивановна // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.
  • Малов В. И. Людмила Турищева // 100 великих олимпийских чемпионов / В. Малов. — М: Вече, 2006. — С. 309—313. — 480 с. — (100 великих). — 7000 экз. — ISBN 5-9533-1078-1.

Категореш