Вассерман, Ким Ефимович

Вассерман Ким Ефимович вина 1926-чу шеран гӀуран беттан 29-чу дийнахь Киевехь партин лидеран доьзалехь.

1928-чу шарахь репрессеш йира цуьнан да (1989-чу шарахь реабилитаци йира). Вассерман Ким шен ден дас кхиийна, 1932-чу шарахь Москох деша вахийтина, доьзал цига балийна. 1941 шо кхаччалц иза шен ненаца а, девешица а, йишица а вехира Москохь а, Курскехь а, Симферополехь а.

1942-чу шарахь, фашисташа дӀалаьцначу ГӀирмера ведда, Самарканде эвакуаци йеш чекхъйаьккхира цо заводан ишкола ФЗО, кхиазхо волуш Магнитогорске йан хьажийра. 1943-чу шарахь цигарчу тӀеман заводехь болх бира цо, иштта Магнитогорскехь а.

1944-чу шеран кхолламан баттахь, шен ворхӀ шо долуш, цо шен лаамехь дехар дира эскаран военкомате, Советан эскаре дӀакхайкхархьама^[1]. Дуьненан ШолгӀачу тӀамехь тӀом бина цо. ТӀом чекхбаьлча Уралан тӀеман округехь гӀуллакх дина цо. Демобилизаци йира 1950 шеран бекарг беттан.

Цо жима волуш гимнастика лелийна Москjхь а, Курскехь а. Эскаран къийсадаларшкахь дакъалоцуш вара иза гимнаст санна.

Спортан гимнастикехь 1948 шарахь Уралан тӀеман округан чемпион вара иза.

Киевехь дешна (1950—1955).

Гимнастикан тренеран болх бина Украинехь (1955—1961) а, Соьлжа-ГӀалахь (1962—1980) а, Краснодарехь (1980—1987) а.

Пенсе ваханчул тӀаьхьа (1987 шо), жигара дакъалаца волавелира иза къанвелча могашалла Ӏалашъйаран гӀуллакхашкахь; итт шарахь (1997—2007) шен могашалла тояран кепах пайда а оьцуш, баккхийчу нехан тобанца болх бира цо.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом балале 6 шо чекхдаьккхира цо йуккъерчу ишколехь. Советан эскарехь гӀуллакх деш волуш, лакхарчу классийн исс шо чекхдаьккхира цо.

Киевехь 1951 шарахь йуккъера дешар чекхдаьккхира цо белхан кегийрхойн суьйренан ишколехь, оццу хенахь йуккъера телеграфан офисехь физкультуран инструкторан болх бира.

Киевера физкультуран институт чекхъйаьккхира 1955-чу шарахь, цигахь дешна Шахлин Борисца а, Латынина Ларисица а, Титов Юрийца а.

Тренерийн карьеран дукхаха йолу хан цо дӀайаьхьира Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Соьлжа-ГӀалахь (1962—1980). Тренеран болх бечу шерашкахь цо кечбина ткъа сов СССР спортан мастер спортан гимнастикехь.

Царна йукъахь ву ССРС-н дуьненайукъара классан спортан мастер Марченко Владимир, 1976 шарахь Монреалехь хиллачу Олимпан ловзаршкахь шозза детин мидалш йаьхна, Варнехь (Болгари, 1974) дуьненан исбаьхьаллин гимнастикан чемпионатехь бронзан а, детин а мидалш йаьхна, масала, цхьабосса йоцучу брусеш тӀехь шен комбинацехь цо гайтира цхьаммо а хьалха цкъа а ца дина элементаш, шайна юкъахь цхьана куьйгаца куьйгаш дӀахӀиттор а долуш. Иштта иза вара дуьххьарлера гимнаст, лаьттахь 360 градус йерзош шалха сальто йина.

К. Э. Вассерманан дешархошна йукъахь вара Кинев Борис, иза хилира 1977 шарахь Россин абсолютан чемпион, командан декъашхо санна кхузза СССР чемпион (1974—1976) а, ССРС гулъйина тобанан декъашхо (1972—1976), дуккхаза а дуьненайукъара къовсамийн толамхо а, совгӀатхо а.

Российн кегийрхошна йукъахь чемпион вара Халилов Иосиф, иза а вара К. Э. Вассерманан дешархо. К. Э. Вассерман — дуьххьарлера дуьненан тренер а, Олимпан чемпион Турищева Людмила^[2], 1962 шарера 1964 шаре кхаччалц Соьлжа-ГӀалахь Ӏамийна, цул тӀаьхьа тренере В. Растороцкийга дӀаелла^[3]. Дуьненайукъара чемпионаташкахь совгӀатхо волу Тихонов Владимир Ӏамийна К. Э. Вассерманца, иза формальни кепара тренер Г. Растороцкий санна ларра велахь а. 1962-чу шарахь К. Э. Вассерман Соьлжа-ГӀалин йерриге а йукъарадешаран ишколашка а вахана, гимнастикан урокашна бархӀ шарера исс шаре кхаччалц хенаш йолу кхузткъа кӀант а, кхузткъа йоӀ а къастийра. 7-чу ишколера К. Э. Вассерман къастийна, кхечу дешархошна йукъахь Марченко Владимир а, Кинев Борис а, 15-чу ишколера Турищева Людмила а, Алиев Халил а.

«Ишколан спортзалшкахь похӀма лехар чӀогӀа пайде хилира. Цу 9-10 шераш долчу кегийрхойн тобанера Ким Ефимовичан аьтто белира В. Марченко а, Б. Кинев а, кхин болу нуьцкъала гимнасташ кхио. Амма цу классан уггаре а мах хадийна жовхӀар хила тарло Л. Турищева. ХӀаъ, хӀаъ! Динамо декъан „Старожилаш“ дагадогӀу, К. Э. Вассермана дуьххьара и гӀарайаьлла советан гимнастка спортзале схьа а йалийна, цхьана шарахь сов Ӏамийна хилар, кӀенташца болх баре буьззина дӀакхачале»^[4] .

К. Э. Вассермана кхоьллина шатайпа кеп гимнасташ Ӏаморан йуьххьера дуьйна шайн спортан лакхене кхаччалц. Цуьнан методан коьрта принцип йара гимнастикийн корматалла а, хьуьнарш а тӀаьхь-тӀаьхьа а, хаддаза а кхиар а, чолхе хилар алсамдалар а, церан Ӏаламан хьуьнаршна тӀе а тевжаш.

«Мюнхенерчу Олимпиадана хьалха советан божарийн гимнасташна хьалха лаьттара дилемма: муьлхачу новкъа довла деза цара, шайн комбинацийн инзаре чолхаллица массо а цецбаьккхинчу японхошна тӀаьхьакхиа? Хаьржина дерг дара дуьхьалончаш шайн ловзарехь эшор — вуьшта аьлча, церан рожийн Ӏаламат чолхе йарца. Вассерманан шен Ӏаморийн кепаш а, амалш а йухаметтахӀитто ца оьшура; цунна хьалхе дуьйна хиира и тренд гучуйалар»^[5].

Тренеро К. Э. Вассерман а, гимнастка В. Марченкос кхочушдеш а спортан гимнастикан терминологи чу йухана:

• Марченко (Marchenko) (Божарий. Брусеш) ДӀасалелар гӀорторан меттигехь хьокхан кӀел гӀорторан меттигехь;
• Марченко (Marchenko) (ПаргӀатан. Божарий) Шалха сальто тӀехьа группировкехь дӀахьовзор 360 градусехь хьалхара сальтоца — И элемент кхоьллина Вассерманан а, Марченкос 1973 шарахь Ленинск-Кузнецкий гӀалин гимнастикан аренехь тренировкаш йеш^[6];
• Марченко (Marchenko) (Божарий. Брусеш) Айавалар 180 градус дӀа а йирзина, вирзинчу хьолехь.

ШолгӀа, кхин кӀезиг мехала йоцу принцип йара К. Э. Вассерманан методологин спортхошкахь чӀогӀа лаам болу аматаш кхиор, цара къастадо лакхара спортан жамӀаш дан лаам а, дахарехь жоьпалла а^[7].

«Шен тренерийн карьера йолалуш дуьйна Ким Ефимович чӀогӀа а, хаддаза а ларъйира дешаран а, Ӏаморан а, кхиаран а процессашкахь барт хиларан а, цхьаьнадогӀуш хиларан а принцип»^[8].

Соьлж-ГӀаларчу берийн спортан гимнастикан ишколин лакхара тренер санна, К. Э. Вассермана кхочушъйира лакхара классан спортхой Ӏаморийн процессе кхиоран система, дисциплинийн а, ша-шена дисциплинийн а лехамашна тӀе а тевжаш. Дуьненан а, Олимпан а чемпионан Воронин Михаилан дагалецамашца, К. Э. Вассермана къаьсттина дукха ницкъ хьажийна шен дешархо Марченко Владимир кхетош-кхиорна^[9].

КхоалгӀа принцип йу К. Э. Вассерманан Ӏаморийн система йура Ӏаморийн хенахь 15-20 спортхочух лаьттачу тобанехь спортхошна йукъахь къовсадаларан принцип. Цу принципана йукъадогӀура тренерша тобанан болх хӀора гимнастца индивидуальни болх барца цхьаьнатохар. Масала, къовсам латторехь цхьа эффективни фактор йара хӀора спортхочун карарчу хенахь долу жамӀаш Ӏаморехь хьажарца дӀайаздар. ХӀора Ӏаморан чаккхенехь тобанийн куьйгалхой къастабора. 1960-гӀа шерашкахь гимнасташ Марченко Владимир а, Кинев Борис а типа къаьсташ бара.

1972 шеран бӀаьстенахь, Мюнхенерчу Олимпан ловзаршна хьалха, ССРС а, РСФСР а гимнастикан федерациша дӀайаьхьира гимнастикийн говзалла гайтаран Ӏалашонца цхьа могӀа къовсадаларш. Цу кепара, Липецкехь дӀайаьхьира Йерригсоюзни конкурс индивидуальни массо а агӀор мероприятешкахь тоьлла хьуьнарш къовсар лахаран (конкурсан жюрино мах хадийра кхочушдаран говзаллин а, композицин чолхаллин а, шен-шен хиларан а).

Конкурсехь толам баьккхина… Марченко Владимира а, Кинев Бориса а кхиамаш баьхна къовсамехь. ПаргӀатан упражненехь уггаре а лакхара балл йаьккхина Марченко Владимира, ткъа цхьабосса йоцчу бруспешкахь шолгӀа меттиг баьккхира Кинев Борис, говрахь кхоалгӀа меттиг баьккхира. Карарчу хенахь къона гимнасташ, тренеран К. Э. Вассерманан куьйгаллица, кечлуш бу Киевехь хир йолчу Советан пачхьалкхан чемпионате^[10].

1972—1976 шерашкахь К. Э. Вассерман вара ССРС къоман спортан гимнастикан тобанан тренер; цуьнан ши дешархо, гимнаст Марченко Владимир а, Кинев Борис а къоман тобанан декъашхой бара. Иштта цу цу муьран къоман тобанехь иштта гимнасташ бара Андрианов Николай (тренер Н. Г. Толкачев) а, Микаэлян Эдвард (тренер Захарян Леонид) а, Клименко Виктор (тренер Клименко) а, Паата Шамугиа а, Владимир Сафронов (тренер В. И. Чукарин) а; къоман тобанан лакхара тренер вара Л. Я. Аркаевс.

Дуккха а шерашкахь К. Э. Вассерманан советан спортан гимнастика кхиорехь дина гӀуллакх тийна латтийра. Цу кепара, йукъара тӀеэцна хилира В. Растороцкий Олимпан чемпионан Л. Турищеван цхьаъ бен воцу тренер хилар^[11]. Карарчу бӀешеран хьалхарчу итт шарахь бен шуьйра ца даьржира Турищева Людмила гимнастика Вассерман Ким Ефимовичас йовзийтина хилар а, иза цуьнан дуьххьарлера инструктор хилар а.

ССРС-хь жуьгти хиларо чолхе дора стеган дахар а, болх а дуккха а агӀор, шайна йукъахь спортан хьаькамаш муха хьоьжура дикачу тренере К. Э. Вассерман, иштта цара цуьнан кхоллараллин мах муха хадийра а^[12].

«Кинев Борис дӀаваьккхира дуьненан чемпионатийн спискера …1976-чу шарахь Монреалехь хила дезачу Олимпан ловзаршна кечам бечу хенахь, со дика кхета волавелира, Борис леррина а, леррина а Олимпан тобанах дӀавоккхуш хиларх…»^[13]

Къоман тобанан кхечу тренерех къаьсташ, К. Э. Вассерманна бакъо ца qелира махкара дӀаваха 1976 шарахь Монреалехь хиллачу Олимпан ловзаршкахь дакъалаца, цуьнан кхиархо Марченко Владимир, шен тренер воцуш, хилира Олимпан детин мидалхо лаьтта тӀехь Ӏаморехь а, шарахь а.

Вассерман Ким Ефимовична Ӏедалан совгӀат ца делира шен Олимпан ловзаршкахь кхиамца ловзуш хиларна, шен бархӀ шо кхаьчча дуьйна спортхочун тренер хиллехь а. Вассерманан дешархочунна, Олимпан ловзарийн мидалхочунна Марченко Владимирна йелира Ӏедалан «Сийлаллин знак» орден.

Тайп-тайпанчу дуьненайукъарчу къовсамийн а, Олимпан ловзарийн а чемпионаш а, масех совгӀатхой а кечбина къоман тобанан тренер санна К. Э. Вассерман тӀечӀагӀдира ССРС гимнастикан спортан комитетан куьйгалхочо Ю. Титовс^[13].

Тренер К. Э. Вассерман мах хадийра гимнастика везачара а, шен дешархоша а — спортхоша а.

«Ким Ефимович Вассерман шен дахаран дуккха а шераш а, шен могашаллин доккха дакъа а шен хьомечу балхана дӀаделла. Цуьнан къинхьегам бӀозза меттахӀоттийна шен дешархойн дуккхаъчу кхиамаша, царех дуккхаъчара хӀинца шаьш тренералла дан гӀерташ бу»^[14].

К. Э. Вассерманан спортан гимнастикан тренерш хилла хӀара дешархой:

• Борис Кинев, Исраилан гимнастикийн персональни тренер Хоффман Павел а, Исраилан гимнастикан къоман тобанан тренер Нецер Офир а^[15];
• Руслан Шийтуркаев (Астрахань, Росси)^[16][17];
• Станислав Рыжков (Алма-Ата, Кхазакхстан);
• Геннадий Пимичев (Астрахань, Росси);
• Халил Алиев (Краснодар, Росси).

ССРС-н спортан мастеран Шийтуркаев Русланан кехат тӀера:

«…Хьоме Ким Ефимович, суна чӀогӀа хазахетта хьоьга кехат йаздан аьтто баьлла. Ма-дарра аьлча, суна хьо дагахь хилла, суна чӀогӀа лаьара вовшахкхета а, къамел дан а, маслаӀат дан а. Дерриге а дича а, хьо суна да санна ву. ...Суна хазахетта кхолламо со вовшахтоьхна. ...Тхо Астраханехь дехаш ду... Со тренер болх беш ву, хьо санна хила гӀерташ ву, амма суна чӀогӀа хала ду. Амма со сайна хьалха лаьттачу пенах чекхвала хьожур ву. Дерриге а дӀа а дича, ахь элира, нагахь санна стаг цхьана Ӏалашоне хьажийна велахь, цунах чекх а волуш, шен Ӏалашоне кхочур ву иза»

Дахарх а, спортах а, адамех а лаьцна ойланаш йовзуьйту Вассерман Кима шен документалан а, публицистически а киншки тӀехь, «Вайн а, кхиберш а» (2014).

ШолгӀа книга К. Э. Вассерманан «Могашалла а, хан а, дахар а» (2015, зорбане йаккха кечам беш), лерина йу авторо кхоьллинчу физически упражненийн системина, адаман дегӀан чоьхьарчу меженашна а, системашна а гӀо деш йолу физиологин норман хьолехь, хӀора дийнахь цунна тӀаьхьавазарца, къанваллалц жигара дахар дӀадахьа йиш йу.

Цхьа могӀа статьяш йазъйина К. Э. Вассерман лерина йу ССРС а, Гергарчу Малхбалехь а антисемитизман хаттаршна^[18], ткъа иштта Исраилан историн а, кхузаманан политикан а хаттаршна.

Иза Исраилехь вехаш ву 1997-чу шарахь дуьйна.

Зуда: Наталья Михайловна Вассерман (1952 шарахь йина).

Бераш: Сергей (вина 1956 шарахь, дуьххьарлерчу бракера) в, Ульяна (йина 1973 шо) а, Михаил (йина 1974 шо) а. Берийн бераш: Даниил а, Таль-Катя а.