Мархин бутт

Бусалба динан рузманехь кхин долу беттанаш санна, Рамадан бутт болалуш а, чекхболуш а бу керла бутт дӀабаьллачул тӀаьхьа керла ахбеттан (хилал) гарца. Бутт 29 йа 30 де хуьлу, беттан цикле хьаьжжана. Лунан шо григорианан шарел доца хиларна, хӀора шарахь 10-12 де хьалха дӀаболало Рамадан, рогӀ-роггӀана массо а шеран муьрашкахула дӀасалелаш 33 шеран циклехь.

2026-чу шарахь Рамадан бутт дӀаболабала беза 18-чу февралехь малх чубузучу хенахь, чекхбала беза 19-чу мартехь сарахь (Билггал долу денош мелла а хийцадала тарло, тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь беттан тергонан кепе хьаьжжана)^[1].

Уггаре а йовхачу, кӀоршамечу деношкахь а адаман цхьалха хьашташ дуьззина йухатохаро аьтто бо бусалба нахана шайн ийманан чӀагӀалла гайта. Марха кхобучу хенахь бусалба нах гӀерта шайн синхаамаш а, шовкъаш а (нафс) дӀайаха. Арахьара цӀеналла йоцург, оцу баттахь кхин а луьра ларйан гӀерта марха кхобуш верг чоьхьара цӀеналла — стаг бехвечу массо а ойланех а, амалех а паргӀатвалар. Шен Ӏамалш а, ойланаш а боьха а йолуш, Дела реза воцуш волчу бусалба стеган марха галдаьлла лоруш ду, хӀунда аьлча «Далла оьшуш дац харцдерг дӀатесна воцчуьнан йуучух а, маларх а ларвалар».

Оцу баттахь бусалба нах ламазаш дарна тӀегӀерта могӀарерчу беттанашкахьчул а жоьпаллица, Къуръан доьшу, дика Ӏамалаш йо, лаамехь (сагӀа) а, парз (закат) а ло. Дукха бусалба нах, цхьацца бахьанашца ламаз дар сацийна болу, дукха хьолахь, оцу баттахь и бусалба динан бӀогӀам ларбаре йухабоьрзу. Дуккха а бусалба нах ларамца хьоьжу Рамадан баттана.

Ӏуьйкъена (пхьуьйра ламаз дӀадолалуш) дуьйна малх чубуззалц (маьркӀажа ламаз дӀадолалуш) хан йу. Оцу хенахь дихкина ду малар а, хӀума йаар а, шен зудчуьнца эвхьаза гӀуллакх хилар а. Шен зудчунна (майрачунна) барт йаккхар а, марайолла а мегаш ду. Цу гӀуллакхо марха ца дохадо. Деккъа эвхьаза гӀуллакх лелор дихкина ду^[2].

ХӀума йаа а, мала а, эвхьаза йукъаметтигаш лело а мегаш йолу хан малх чубузучу хенахь дуьйна (маьркӀажа ламаз дӀадолалуш) Ӏуьйкъе хиллалц (Ӏуьйра-ламаз дӀадолалуш)йу^[3].

Лайлатул-Къадр (Ӏаьр. لَيْلَةِ الْقَدْر‎‎ — Къадаран буьйса) — исламехь чIогIа сийлахь лоруш йолу буьйса йу^[4]. Исламан динехь ма-баххара, хIокху буьйсанна 610-чу шарахь Мухьаммад пайхамарна ﷺ Джабраил маликаца дуьххьарлера Къуръанан айаташ доссийна^[5]. Къадаран буьйсанан нийса терахь билгалдаьккхина дац, амма, дукхахболчу бусалба Ӏеламчеран хетарехь, иза хуьлу Мархин бутт беттан тIаьххьарчу итт дийнахь шалхазачу буьйсанех цхьаннахь — 21-чу, 23-чу, 25-чу, 27-чу йа 29-чу^[6]. Бусалба нахана тешам бу, хIокху буьйсанна тIедогӀучу шеран адамийн кхолламаш (къадар) билгалбохуш хилар. Цундела Къадаран буьйса ламазаш а, доIанаш а дарца, тоба дарца, АллахIан къинхетамах лаьцна ойла ярца дIахьо.

2026-чу шарахь Къадаран буьйса хилар герга ду 11-чу мартера 19-чу марте кхаччалц йолчу муьрехь^[7].

Мархин бутт беттан тIаьххьара итт де уггаре а беркате мур лоруш бу, хIунда аьлча Мухьаммад пайхамара къаьсттина доккха тIекаре (Iибадат) дора оцу деношкахь^[8].

Оцу хенахь бусалба наха иIтикаф до — маьждиг чохь къастарца (Iибадат дархьама) хан йоккху, шаьш дерриге а ламазашна, Къуръан дешарна, ойланаш ярна тIе а дерзош. Маьждиг чуьра ара а ца бовлу, чIогIа оьшуш долу хьашт хилча бен^[9].

Цхьадолу дийнахь дина марха дохо хӀуманаш. Уьш ду:

• Нийат ца дар;
• Ӏуьйра ламазера малх чубузалц хууш хӀума кхалларо;
• Цигаьрка озаро^[10], тонка йа опиум лелоро, насвай тасаро, муьлхха а Ӏа чуозар (масала вейпинг) йа кӀура, самукъа доккхуш болу^[11];
• Зудчуьнца йукъаметтиг лелор (эякуляци хилла йа ца хилла хьаьжна доцуш), мастурбаци, а эякуляци, хьистина хилла йолу;
• Дийнахь зуда хьостуш гӀашвокана чу пӀелг болларо;
• ГӀашвокана йа кхечу бехке меттиг чу молха дилларо;
• Луьйцуш бага дахана хих къурд бича;
• Айхьа хьо Ӏаттавайтитча.

• Ца хууш йуург йиича а, хи мелча а;
• Маха тоьхна молха чудоьттича (молха йуурга меттана лелош дацахь);
• ЦӀий дӀадалар а, цӀий даккхар а (хьиджама);
• Хи кийра а ца доьдуш лийчар;
• Барт алар, зудчун йа майрачун туй кхоллур дацахь;
• Зуда хьестар, вассалур вацахь;
• Туйнах къурд бича;
• Бага кхачанза йолу тӀуналла дӀакхаллахь;
• Цергаш цӀанйича, цергийн паста кийра ца йодахь;
• Сивакца(оьр.)нохч. цергаш цӀанйича. Цхьаболу Ӏелам наха лору делкъал тӀаьхьа цергаш цӀанйар дика дац олий, хьадис даладо, «марха долчун багара йогӀу хьожа АллахӀан хаза хета ӀатӀар хьожел»;
• Шен лаам боцуш Ӏаьттавича.

• ГӀеметтахӀиттанза бераш а, коьртана дика боцу гӀеметтахӀиттина бусалбанаш^[12];
• Марха кхабалуш боцу баккхий нах а, цомгуш берш а, нагахь цера хьал дикачу агӀор хийца ца лахь. Цара миска стаг вузо веза, шайга ма вузло;
• Берах болу а, бер дакхо а зударийн, нагахь уьш кхерахь шайн могашаллех, беран могашаллех. Цара сихха декха деза марха бахьанаш дӀа ма девлла;
• Новкъахой (мусафир), 90 км цӀенна. Новкъахочун марха даста бакъо йелла, цуьнан хьоле а, некъан халоне а ца хьоьжуш^[13].
• ЦӀано йоьхна зударшна а, бер дина зудчун а.

Марха ца кхобучу нахана хьехар до, дийнахь гайтаме кхача ма баа, хи ма мала, кӀур ма баккха аьлла. Цхьайолчу бусулба пачхьалкхашкахь дихкина ду марха долучу хенахь йаа хӀума йаар а, малар а, цигаьрка озар а, сегӀаз Ӏийшар а, чӀогӀа мукъамаш лакхар а нах гуллучу меттигашкахь. Иштта, лакхахь хьахийна гӀуллакхаш дӀа ца хоуьйтуш дехкар ду Исраилан бахархойн доккха дакъа бусалба долчу гӀаланашкахь а, иштта жуьгтий а, Ӏаьрбий а цхьаьна бехачу гӀаланашкахь а. Масала, Назаретехь керста нах а, жуьгтий а гӀерта лакхахь дийцинчу гӀуллакхашца бусалба нах оьгӀазбахийта.

Марха кхабаран тӀедиллина бехкам бу иза кхочуш дан чӀагӀделла ниййат (ният) хилар. Нийат дагца чӀагӀдо хӀора дийнахь буьйсанан (пхьуйран) а, Ӏуьйранна (Ӏуьйран) а ламазашна йукъахь йолчу хенахь. Цхьаболчу дешанчу нахана хетарехь, бутт болалуш дича а тоьаш ду нийат^[14].

Рамадан бутт Къуръан чохь хьахийна цкъа: «Марха кхабар цхьа могӀа деношца доза тоьхна хила деза. Нагахь шух цхьаъ цомгуш велахь, йа новкъахь велахь, оццу барамехь марха кхобуйла цо кхечу хенашкахь а. Ткъа халла марха кхаба таро йолчара къеначу стагана гечдар санна йаа хӀума йаийта йеза. Ткъа нагахь цхьаммо шен лаамехь дика Ӏамал йича, цунна мел дика хир бу. Амма марха кхаьбча гӀоле дара ахь, хьайна хаахьара! Мархин баттахь доссийра Къуръан, адамашна нисдаран а, шардаран а къеггина тешаллаш а. Шух оцу баттахь цигахь нисвеллачо марха кхаба деза. Нагахь цхьаъ цомгуш велахь, йа новкъахь велахь, оццу барамехь марха кхобуйла цо кхечу хенахь. АллахӀана лаьа шуна атталла‚ Цунна ца еза шуна хало. Цунна лаьа аша денош чекхдаха а‚ АллахӀ вазван а‚ Цо шу нийсачу новкъа нисдарна. Шу баркале ойла хила тарло». Цул сов, Къуръан чохь хьахийна Лайлатал Къадр буьйса.

Марха дохор мархин баттахь бехказло а йоцуш къа лору. Исламан пхи бӀогӀамах цхьаьнца:

• Ларамза бахьанийца (луьра цамгар, хьайд, гӀан) марха дохийна хилча, бусалба стаг декхарийлахь ву цхьана дийнахь марха кхабарца дитина марха меттахӀоттор йа хьашт долчу стагана 1 сахьа (3,3 кийла) йалта йа кхин кхачанан сурсаташ (жижиг, хӀоаш, бепиг, хасстоьмаш йа стоьмаш) лаххара а оцу мехаг барамехь эцна дала.
• Цхьана бух болчу бахьанийца дисинчу мархана бусалба стага марха кхаба деза муьлххачу а шена аьтто болчу дийнахь, тӀебогӀу Рамадан бутт болабаллалц, амма иза тӀаьхьа ца тетта хьажа веза.
• Дийнахь эвхьаза йукъаметтиг лелорна, 60 дийнахь хаддаза марха а кхобуш, йа 60 къечу стагана кхача а луш, и де меттахӀотто деза.

Шавваль беттан хьалхарчу дийнахь, марха досту дезде хуьлу, Ӏийд-аль-Фитр (нохч. Марх досту де), мархин бутт чекхбаларан сий деш. Оцу дийнахь бусалба наха Ӏида-ламаз до, сахьа доккху (закатул-фитр), мовлид йоьшу.

Мархин бутт бусалба стагна самукъане хилам бу, цара вовше декъала бо «Марха къобал хуьлда хьан!» бохуш. Марха достучу дийнахь массо а нах арабовлий, вовше декъала беш, хьошалгӀа оьхуш лела.

Исламан беттан рузманан хӀора беттан йуьхь керла бутт схьакхетар ду. Беттан рузма йоца йу Григорийн рузманал 11 де гергга, цундела хӀора шарахь мархин бутт болалуш болу де 11 де гергга йухадоьду кхузаманан рузманца дуьстича. Иштта тидаме эца деза, цхьайолчу бусулба пачхьалкхашкахь Рамадан беттан хьалхара де астрономин хьесапашца билгалдоккхуш хилар, ткъа вукхара Беттан ма-дарра терго йарца билгалдоккхуш хилар, йа иза билгалдаккха йиш йу бусулба дуьненахь авторитет йолчу наха динчу дӀахьедаран бухца. Цу хьокъехь динан дезде дӀадолор тайп-тайпана хила тарло, вехачу махка йа хенан хьелашка хьаьжжина.

Аьтту агӀор таблицехь дагардина астрономин керла бутт кхетаран терахьаш, иза хуьлу масех сахьт хьалха мархин бутт болабалале.

Баттахь вовше декъалбар Ӏадат ду хӀокху дешнийн цхьаьнакхетаршца:

• Рамадан Мубарак (Ӏаьр. رَمَضَان مُبَارك‎‎) — «Беркате Рамадан!»
• Рамадан Карим (Ӏаьр. رَمَضَانٌ كَرِيمٌ‎‎) — «Комаьрша Рамадан!»
• Такъаббал АллахӀ (Ӏаьр. تَقَبَّلَ اللَّهُ‎‎) — «Дала къобал дойла (шун доӀанаш а, дика Ӏамалш а)!»