Аллахӏ

Ӏаьрбийн Ӏилманехь(оьр.)нохч. «АллахӀ» боху дош тидаме оьцу «ал-илах» бохучу дешнийн аббревиатура санна, иза лаьтта билгалчу дешнех «ал» а, «илах» цӀердашах а, «Дела» бохучу маьӀнехь. Иза гергара ду жуьгтийн маттара «Элохим» а, арамейн маттара «Элах» а, сирий маттара «Алохо» а, аккадийн маттара «Илу» а^[1]. Амма цхьаболчу бусулба Ӏилманчаша чӀагӀдо, «АллахӀ» Делан нийса цӀе ю, симитин меттанашкахь орамашца йоцуш.

И дош цхьаллин терахьехь бен ца леладо, бусалба динехь Дела цхьаъ хилар а, цхьаъ хилар а чӀагӀдеш. Ӏаьрбоша, дин мухха делахь а (цу юкъахь жуьгтийн а, керстанийн а), «АллахӀ» леладо Ӏаьрбийн маттахь ламазехь а, Ӏибадатехь а Дела хьахош. Библин Ӏаьрбийн гочдарехь «Дела» боху дош «АллахӀ» аьлла гочдина ду^[2]. Дукха хьолахь, бусалба дин дийцаре деш, ур-атталла Ӏаьрбийн контексташна арахьа а, «АллахӀ» боху дош леладо.

Къуръан — иза АллахӀан дуьхьал дӀа къамел ду, Мухьаммад-пайхамаре дина дехар дара, Жабраил маликехула. АллахӀ-дала ша хьахийна, шен сийлахь долчу къуръанехь:

«Цхьа а дела вац, хинволу АллахӀ-воцург, цхьа а накъост воцуш волу, цуьнан долахь ду олалла, хастам бу цунна; цхьа дела вац, АллахӀ воцург; АллахӀ-дела воккха ву; цхьанне а ницкъ бац, АллахӀ воцчунна, Лекха а, Воккха а волчу». АллахӀа тӀадамех цӀийн улх кхоьллина, иштта даьӀахкаш а, тӀаккха адаман са а кхоьллина. АллахӀ ша адамашна йелла хан йу, и хан чекхйаьлча адаман дӀакхелха. ТӀаккха Къематдийнахь массо а АллахӀ-дала денвийр ву. Баккъалла а, АллахӀ-делан карахь ду стиглахь дерг а, лаьттахь дерг а. Хиндерг а, хилларг а хууш ву иза, Къематдийнахь хиндолe хьал хууш верг ву иза.

Бакъдерг, сийлахь волчу АллахӀ-дала хьекъал кхоьллича, цунна тӀевирзина аьлла: «ДӀадерза оцу агӀор» — хьекъал дӀадирзина, «Вукха агӀор дӀадерза» — хьекъал дӀадирзина. ТӀаккха Сийлахь-АллахӀа аьлла: «Дуй боу ас, сайн сийлаллица, аса ца кхоьллина алсамо доккха кхоллар, хьо санна, хьо бахьанехь аса таӀзар дийр ду, хьо бахьанехь аса мах лур бу!».

Хьекъал бахьанехь адамах адам хилла. И хилла инзаре доккха АллахӀ-делан беркат. Адам, ша кхоьллинарг мила ву а цахууш, цуьнан омраш кхочуш ца деш верг а, хьекъале вац, нагахь санна-м, иза адамийн куьцах а вац.

АллахӀ Къуръан чохь вуно билггалчу дешнашца вийцина ву, цундела бусалба Ӏеламнахана юкъахь къийсамаш хилла цуьнан Ӏаламах а, гучудовларх а лаьцна. Хаттарш кхолладелла АллахӀан амалш а, амалш а юьйцучу тексташна гонаха, уьш адамийн амалех тера ю (муташабихьат(оьр.)нохч.). Масала, цхьадолчу аяташа гойту делан рицкъ а, хиламийн детерминизм а, ткъа вукхара чӀагӀдо стеган шен амалшна шен жоьпалла хилар. И гуш долу дуьхь-дуьхьал дерг къийсаман тема ю, амма ламастехь кхетадо цхьана бакъдолчун тӀетоьхна агӀонаш санна^[3].

Бусалба динан хьехамийн бух бу тавхьид, Дела цхьаъ хиларх а, декъалуш цахиларх а тешар. ГӀуллакх шина агӀонна тӀехь лаьтташ ду:

• АллахӀан Ӏалам (ат-тавхьид).
• АллахӀан (аф’ал-таӀала) Ӏамалш.

Делан сифатех лаьцна хаттарш довха къийсамаш хилира VIII бӀешерашкара XII бӀешерашка кхаччалц. Цхьаболчу Ӏеламнаха и сифаташ ма-дарра кхето деза аьлла хеташ хилла (би-ла къайфа), ткъа вукхара уьш сифатийн маьӀнехь тидина. Хан яларца, АллахӀан шен чулацамах дӀакъаста йиш йоцуш, деланан аматаш баккъалла а хиларх лаьцна хетар дӀахӀоьттира^[3].

Исламан теологин кхин коьрта меттигаш хьийзаш яра маьрша лаам а, хьалххе дӀаяздинарг а (къадар) хаттарна гонаха. Масала, муътазилиташ тешна бара адамаш ша-шех дозуш доцуш леларх, ткъа ламастхоша адамалла ерриге а делан лаамах йозуш хилар чӀагӀдан лууш хилла^[3].

ШиӀаташа кхиийна АллахӀан Ӏаламах лаьцна билггал болу хьежамаш, имаматийн хьехамехула. Суфисташа хьожу АллахӀан Ӏаламе мистикийн зеделлачун а, безаман а призмехула, чӀагӀдеш Делаца цхьаьнакхетаран йиш хилар экстазан зеделлачухула^[4].^[4].

Бусулба философаш, шайн рогӀехь, Ӏилманца тоьшалла дан гӀертара АллахӀ хилар а, цуьнан Ӏалам талла а, рациональни аргументех пайда а оьцуш, дукха хьолахь неоплатонизме а, аристотелизме а гӀерташ.

Бусалба наха лелайо термин тавхьид АллахӀ цхьаъ хиларан а, цхьаъ хиларан а догма билгалъяккхархьама. ТавхӀидан кхетам — бусалба динан коьртачу принципех цхьаъ бу, уггар хьалха ширк (Ӏаьрбийн маттара: ширк) юхатохар билгалдоккхуш, иза гойту «АллахӀ воцург кхин дела вац» формулехь. Тавхьид боху дош схьадаьлла «вахӀда» бохучу хандашах, цуьнан маьӀна ду «цхьа хӀума цхьаъ дан», «шатайпа хӀума ларар». Спекулятивни теологин тӀегӀанехь тавхьидан проблема дӀаяьхьира АллахӀан чулацаман (дхатан) а, Цуьнан сифатийн (сифат) а, Кхоьллинчун а, Цуьнан кхолларан а юкъаметтиг йовзийтаран агӀор.

Кхетам

Тавхьид бохург ду АллахӀ цхьаъ бен воцу Кхолламхо — массо хӀуманан Эла хилар къобалдар. Цуьнан «хаза цӀераш а, кхачам боллуш аматаш а ду». Къуръанан Маккан сураташа, къаьсттина «Ал-Ихлас» сурато, уггаре а дуьззина а, къеггина а гойту тавхьидан хьехаман чулацам.

Тавхьидан коьрта принцип ю, дерриге а хилар кхоьллина цхьаъ бен воцу Дела, Кхоьллинарг, бохург чӀагӀдар. Иза даима хир ву, Ӏаламехь массо а процессашна урхалла деш ву. Массо а хӀума Цунна оьшу, Цунна хӀумма а, цхьа а ца оьшу. ТавхӀидан хьехамо юхатоьхна керста нехан КхоалгӀа дин а, Делан кӀентий я йоӀарий хила йиш ю боху чӀагӀдар а. Иштта ТавхӀида юхатоьхна жуьгтийн чӀагӀдар, Кхоьллинчо цхьана хаьржинчу халкъана бен дика ца хета бохуш^[5].

Тавхьидан хьехамехь мехала дакъа ду АллахӀана цхьанна Ӏибадат дар тӀедожор. ГӀуллакхан гӀуллакхаш юкъадогӀу билггал долу динан ламасташ хилла ца Ӏаш, дерриге а дахар а, дерриге а гӀуллакхаш а. Адамаш луьра кхочушдан деза АллахӀан дерриге а омранаш, мегаш дерг бен ца деш, хьарам долчух дӀа а къаьсташ.

АллахӀан сифаташ ду, Шен чулацамах дӀакъаьстина доцуш. Цуьнан тайп-тайпана цӀераш ю (исма ал-кхусна), уьш атрибутивни ю. Бусалба стагана тӀехь ду Къуръан чохь а, нийсачу хьадисашкахь а хьахийначу АллахӀан массо а цӀерашна а, сифаташна а тешар. И цӀераш а, сифаташ а дезачу тексташкахь (насс) ма-дийццара кхета деза, уьш кхолларан цӀерашца а, сифаташца а ассимиляци а ца еш (ташбихь) а, я церан бакъдолу маьӀна инкарло а еш.

Абсолютни ницкъ а, Ӏедал а, ницкъ а болчу АллахӀан йиш ю тайп-тайпана дийна а, дийна доцу а Ӏаламан кепаш кхолла а, хӀаллакъян а. ХӀокху дуьненахь мел хуьлуш долу хӀума кӀорггера маьӀна долуш ду, дерриге а Кхоьллинчун юьхьанца хиллачу планца дӀахӀоттийна ду. АллахӀ Ша кхоьллинчу дуьненахь ву, массо а процессашна тӀехь Ӏуналла деш ву, цуьнан бахьана долуш Шен кхолларийн даха ницкъ бу, цу гӀуллакхана оьшу гӀирс а бу (ризкъ).

АллахӀ къинхетаме а, нийсо йолуш а ву Шен кхолларца. Царна цхьа а зе ца хилийта лаьа цунна. Зулам динарш Къияматехь (Къематан дийнахь) АллахӀана хьалха жоьпалла лур ду, нийса таӀзар а дийр ду царна^[5].

Такбир (Ӏаьрб. تَكْبِيرٌ — вазван) — исламехь: АллахӀ-дела вазвар ду, цуьнан дешнаш ду «АллахӀу акбар» (Ӏаьрб. اَللهُ أَكْبَر), Ӏаьрбийн маттара гоч дича, цуьнан маьӀна «АллахӀ-дела воккха ву» бохург ду. Такбир олу азан кхойкхучу хенахь, ламазехь, гӀурба дуьйш, зикр олучу хенахь а. «АллахӀу Акбар» аьлла фраза, масех пачхьалкхан байракхан тӀехь йаздина ду.