Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ламаз

Ламаз (гӀаж. نماز) йа саля́т (Ӏаьр. الصلاة‎‎, ас-салят) — иза исламехь канонан ламаз ду, АллахӀана Ӏибадат даран коьрта кеп а йу[1][2]. Суннитийн ламастехь хӀора дийнахь дан дезаш долу пхиъ ламаз исламан пхеа бӀогӀамах цхьаъ ду, а шиӀийн ишколашкахь иза динан уггаре ладамечу практикин омрашна йукъадогӀуш ду. ДоӀанах (ша аьллачу дешнашца деш долу ламаз) къаьсташ, ламаз ду чӀогӀа низаме далош долу ритуал, шен хӀоттийна хан а, йаздина дегӀан меттаххьерш а, Къуръан дешар а долуш

Этимологи

Бусулбан дуьненахь вовшашца цхьаьна леладо хӀора дийнан канонан ламазан шиъ коьрта цӀе: Ӏаьрбийн дош «салят» а, персийн культурехула(оьр.)нохч. схьадеана долу «ламаз» дош а.

Классикин Ӏаьрбийн лексикографехь ṣ-l-w / ṣ-l-y (ص-ل-و / ص-ل-ي) орамах даьллачу дешан коьрта дошаман маьӀна «доьхна долу ламаз» (дуӀа) хилар тӀелаьцна ду. Цхьабакъду, исламӀилманхочо Мэрион Холмс Каца, йуккъерачу бӀешерийн Ӏаьрбийн грамматикийн белхашна таллам а бина, къастайо масех спецификин филологин гипотеза, цара Ӏадатан чоьхьара логика кхето гӀо деш хилла[3]:

  1. ЦӀоганан даьӀахкан теори: дош уьйруш ду шираӀаьрбийн ṣalā (صلى) терминоца — «цӀоганан даьӀахк» йа «дийнатан цӀоган шина агӀорхьара даьӀахкаш». ШираӀаьрбийн говрийн хахкаршкахь финише шолгӀа кхаьчна говр йара аль-мусалли (المصلي) олуш, хӀунда аьлча цуьнан корта толамхо хиллачу говран (ас-сабик) цӀоганан даьӀахкан тӀегӀанехь нийсса хуьлуш хилла. Оцу тайпана кхетадо, ламаз деш верг (мусалли) Дала йа имамна тӀаьхьавозуш ву, хьалха йолчу говрана тӀаьхьайозуш йолу говр санна. Оцу гипотезин кхечу версица, орамо гойту йукъ йаржор (сужуд дар) рукуӀ деш йолу physical хьал.[4].
  2. Йовхонца кӀаддаран теори: дош схьадолуш лору «цӀера тӀехь дохдан» йа «кхарза» маьӀна долчу хандашах. Ширачу заманахь Ӏаьрбаша сеттина дечиган гоьмукъан дешнаш нисдеш хилла, уьш цӀера тӀехь меллаша кӀаддеш (таслия). Метафоран маьӀнехь салято «кӀаддо» чӀагарделла адаман дог, цо нисдо синан оьздангаллин галморзахаллаш[3].

Ламаз терминан индоиранан схьавалар ду, иза схьадогӀу йуккъераперсийн namāc дашах. И дош шен рогӀехь кхолладелла ду праиндоевропин *nem- («схьатаӀа», «вирзина хила») орамах. Санскрит маттахь цуьнан уггаре гергара этимологин дош ду namas (намас) — «гӀоьнчалла», «сийдар» (иза «намасте» маршаллин бух бу)[5]. Иран исламе йирзинчул тӀаьхьа, дош персийн маттахь чӀагӀделира Ӏаьрбийн «салят» дешан нийсса эквивалент санна. ТӀаьхьо, персийн исламан йозанца цхьаьна, иза даьржира туьркийн меттанашкахь, Индостанехь а, Балканашкахь а.

ТӀеэцаран гипотеза

Малхбузен малхбалеӀилманехь (Теодор Нёльдеке(оьр.)нохч., Артур Джеффери) коьрта меттиг дӀалоцуш йу терминан арамейн-сирийн схьавалар хиларан гипотезо[6]. Оцу гипотезица, и дош схьаваларца Ӏаьрбийн дац, иза ислам дарале хьалха Ӏаьрбаша сирийн маттахь схьаэцна ду. Оцу маттахь ṣlōthā (ܨܠܘܬܐ) дашо малхбален керстачеран литургин ламаз гойтуш хилла.

И дош схьаэцна хиларан агӀончийн коьрта аргумент йу Къуръанан орфографи: массо а уггаре ширачу тептаршкахь «салят» дош вав (صلوة) элпаца йаздина ду, Ӏаьрбийн грамматикин бакъонашца хила дезаш хиллачу алиф (صلاة) элпаца ца йаздина. Артур Джефферица билгалдоккху, вав элпаца йаздар — иза сирийн маттера деха, зурманан «о» аьзнан маьӀна луш хиллачу -ōthā чаккхенан графикин рудимент хилар[6].

Динан Ӏилманхойн полемика

Динан коьрта термин кхечу пачхьалкхера схьайаларан идейна ламасталлица тӏеоьцура исламан догматикийн агӏорхьара критика (ша аьлча, имам аш-Шафин белхашкахь). Ламастан коьрта аргумент къуръанан текст йу, Жайнин делан ӏалам масийттазза билгалдоккхуш йолу.:

«…кхетачу Ӏаьрбийн маттахь» (Къуръан, 26:195; 12:2, 16:103).

Классикин ортодоксин исламан Ӏедалхойн агӀор хьаьжчи, Къуръан чохь арамеизмаш арамейн меттан дешнаш хилар тӀелацаро шеконе хӀоттор дара цуьнан Ӏаьрбийн мотт цӀена а, кхоччуш кхачам болуш а хиларан тезис. ХӀокху парадоксана вовшах ца догӀучунна гӀоле йан тӀаьхьарчу муьран экзегеташа, масала, Джалалуддин ас-Суюти(оьр.)нохч., таӀриб Ӏаьрбалла йар олуш йолу компромиссан концепци кхоьллира: дешан кхечу пачхьалкхан орамаш хиллехь а, жахӀилийн муьрехь Ӏаьрбаша иза шен грамматикехь иштта кӀорге дӀаийина хиллера, аят досса волалучу хенахь иза де-факто билггала долчу дахарехь цӀена Ӏаьрбийн дош хилла дӀахӀоьттинера[7].

Исламал хьалха лелор

Историн хьосташа чӀагӀдо Мухьаммад пайхамаран элчалла доладеллачул хьалха Хиджазехь салят боху дош лелаш хилар. Иза карош ду ислам далале хьалхарчу поэзехь, масала, керсталлин поэтан аль-Ашан(оьр.)нохч. а, йечун ан-Набигин аз-Зубьянин(оьр.)нохч. а кхоллараллехь, цигахь оцу дашо йа делага деш долу йукъара дехар-доӀа хьахадора, йа керсталлин динан гӀуллакх билгалдора[8].

Къуръан ша а чӀагӀйо Маккахь хиллачу йечун ислам далале хьалха «салят» лелоран практика, цунна къовсаме-иронин амал луш: «Царна оцу цӀийнан [Доман] йистехь деш долу ламаз [салят] фийза хьахар а, куьйгаш тохар а бен дацара» (Къуръан, 8:35). Оцу бух тӀехь динан историкаша хӀара жамӀ до: исламо дош йуха керла кхоьллина ца Ӏаш, семантикин хийцам бина, аьлча а, йукъара семитски «декъалдар/дехар-доӀа» боху кхетам гуттаренна а бакъонца билгалдинчу графиканца деш долчу ламазан Ӏадате кхаччалц бисна[3].

Ламаз кхиар истори

Исламан историографина а, академикин динӀаморан(оьр.)нохч. а агӀор хьаьжчи, ламазан институт кхиаран некъ хилла уггаре хьалхарчу бакъонца билгалдоцуш шайн лаамехь деш долчу дехар-доӀанерийн практикера гуттаренна а бакъонца кодйина йина йолчу системин тӀекхаччалц, иза бусулбаллин йукъараллина йукъахь хиларан коьрта маркер хилла дӀахӀоьттина.

Къуръанан контекст а, пайхамарийн когаметтадӀахӀоттар а

Къуръан чохь гӀуллакхан ламаз (салят) VII бӀешеран динан инноваци санна хӀоттийна дац, мел хоьту а ширачу монотеистин ламастан йухадендар а, цӀандар а санна хӀоттийна ду. Сийлахьчу текстан чохь масийттаза чӀогӀа билгалдокху, ламаз тӀедоьжна хилар ибрахӀиман историн массо а коьртачу пайхамаршна тӀедина хилла хилар[9]:

  • ИбрахӀиме, дехар-доӀа деш волчу: «Сан Дела! Ламаз деш верг де ахь сох, сан тӀаьхьенах а [иштта хилийта ахь]» (Къуръан, 14:40);
  • Мусана, Дала цуьнга вистхиллачу хенахь йага ца йалучу коллин йистехь: «…ламаз де ахь, Со дагалацийта аьлла» (Къуръан, 20:14);
  • Ӏисана, аганахь вистхуьлуш волчу: «Цо соьга ламаз де аьлла, закат ло аьлла весет дина, со мел веха» (Къуръан, 19:31);
  • ИсмаӀиле, хьалха шен «доьзале ламаз де бохуш хилла волчу» (Къуръан, 19:55).

Ламазан графикан чӀогӀаллин коьрта догматикин бух санна хӀара аят лела: «Бакъдолуш, ламаз динчу нахана тӀедина ду билгалдинчу хенахь» (Къуръан, 4:103). Оцу хьолехь Къуръан чохь ша-шеха гӀуллакх даран цхьаъ бен йолу бакъонийн гулар йац, амма цо дийнан-буьйсаннан циклан дозанаш гойту. ХӀокху хьолехь коьрта лоруш ду «Аль-Исра» сурат чуьра 78-гӀа аят: «Ламаз де ахь делкъа хенахь дуьйна буьйсанан бода кхаччалц, Къуръан а деша ахь сахуьлу хенахь…», иштта «Ар-Рум» сурат чуьра аяташ а (30:17-18), цара де-буьйса Дела хестош йолчу муьрашка доькъу[10].

Пхи ламаз тӀедилларан хан хӀоттор: Исраъ а, МиӀраж а

Исламан ламаз даран историехь коьрта хийцам бина мур лоруш ду Исра а, миӀрадж а — Мухьаммад пайхамар Маккара Иерусалиме буса вахаран а, цул тӀаьхьа Делан Ӏарш йолчу стигла хьалавахаран а хийцамаш, уьш 621-чу шарахь хилла лоруш ду (хӀиджрат йаларл цхьа шо хьалха)[11].

Хадисийн каноникан гулдаршца (Бухари, Муслим), стиглахь хьалайахаран лаккхарчу тӀегӀанехь Мухьаммадна тӀедиллира шен умматана хӀор-дийнахь 50 ламаз дар. ЙухавогӀучу новкъахь Мухьаммада цхьаькхийтира пайхамар Муса, цо, Исраил-къам куьйгаллехь латторан шен говзалла йалош, кийча вира: «Хьан уммато иза лалур дац», ткъа иштта хьехар дира Кхоьллучуьнга иза лахдар деха аьлла.

Мухьаммад масийттаза йухавирзира Ӏарш йолчу, цуьнан жамӀехь ламазийн терахь хьесапца лагӀлуш (пхиппа а, итт-итта а лагӀдеш), пхи кхаччалц лахделира. Мусас кхин дӀа а лахдар деха аьлла хьехар динчу хенахь, Мухьаммада ца лиира, Далла хьалха шен йахь хилар бахьана долуш. И дийцар чекхдолу лакхара схьахезначу озанца: «Уьш — пхиъ ду, амма [йал йарехь] шовзткъе итт ламазана тидам бо»[12]. ИсламӀаморхоша(оьр.)нохч. оцу сюжетехь гуш ду уггаре коьрта долу динан Ӏилманхочун метафора: хӀор-дийнахь деш долу ламаз, Джабраил малик йукъахь воцуш, Дала ша луш долу совгӀат ду аьлла тӀечӀагӀдар.

Хьалхарчу исламан муьран институционализаци а, фикх чохь кодификаци йар а

Хьалхарчу маккин муьрехь бусулбанийн ламазан билгалйаккхина хронометраж (хан) йацара, иза дукхах дерг йуьртан буьйсанашкахь гӀовттарца (тахаджуд) а, шина хенера ламазаца (Ӏуьйранна а, маьркӀажехь а) хуьлуш дара. Йукъаралла Мадинате дехьайаларца (622 шо) ламаз чӀагӀло гӀалин йукъараллин а, социальни-биологигин а ритмика санна:

  1. Йукъабоккху азан (ламазе кхойхуш долу аз), цо хийцира жуьгтийн маӀа а, керстанийн горгали а[13];

624 шарахь къилба хийцаран доккха гӀуллакх хуьлу — ламаз деш болчеран верзар Къудс-ГӀалин (Иерусалиман) тӀера Маккара КаӀбатин тӀе дехьадоккху (Къуръан, 2:144), цо бусулбанийн литургин Ӏамал йуьззина къастайо.

Ламазан визуалан а, текстийн а канон чӀагӀделира Мухьаммад пайхамаран леларан кепехула (суннат), хьадисехь цунах доцца аьлла ду: «Ламаз де аша, шуна со ламаз деш ма-гарра»[14].

VIII—X бӀешерашкахь, бусулбанийн бакъонийн (фикх) зама хьаьлхинчу хенахь, факъихаша (йуристаша) дийна ламаст чӀогӀачу юридически номенклатурин тӀе дехьадаьккхира. Классикин школийн (мазхабийн) трактаташа ламаз системни деконструкцина кӀел дигира, иза бакъонийн категорешка декъарца[15]:

  • Шуруташ (хьалха хӀиттош долу хьал) — арахьара гӀуллакхаш ду, уьш дацахь ламазан йукъавахар бакъонца лераме доцуш хуьлу (ламаз эцаран цӀано тахарат, Ӏаврат дӀакаъар, хан тӀекхачар, къилбехьа верзар, ният дар);
  • Арканаш (бӀогӀамаш) — ламазан йукъара дӀадохо йиш йоцу гӀуллакхаш ду (ламаз дӀадолош деш долу такбир, латтаран меттиг, «Аль-Фатихьа» сурат дешар, куьйге а, латте а таӀар, тӀаьххьара хиар);
  • Ваджиб / Суннат — тӀедина а, деза а долу тӀетохарш ду, уьш дитарна йа меттахӀотторан сужуд (саджда сахв) деш ду, йа цо оцу гӀуллакхан синмехалла лахайоккху;
  • Муфсидат — ламаз сиха дохош долу гӀуллакхаш ду (ламаз доцург вистхилар, велар, къилбих чӀогӀа воршахвелар, ламаз эцар дохар).

Бакъонийн школашна йукъахь йисина магош йолу тайп-тайпана ойланаш куьйгийн гӀуллакхийн кегийрачу деталшкахь (куьйгаш хьалаайаран локхалла, каш цхьаьнахоттаран кеп, «Амин» алар), амма цара чӀагӀйина ламазан йерриг цхьааллин структура, таханлерчу дийнахь а бусулба дуьненахь йерриг цхьатерра йисина йолу.

Догматикин статус а, динехь йолу меттиг а

Исламан динан Ӏамоналлин системехь ламазо йуккъера меттиг дӀалоцу, иза динлелочун коьрта практикин гӀуллакх а, цуьнан динехь хиларан гуш долу хьаьрк а долуш.

Ламаз исламан бӀогӀам санна

Суннитийн догматикехь пхиза деш долу ламаз исламан пхеа бӀогӀаман иерархехь шолгӀа меттиг дӀалоцу, бакъахьарчу маьӀнехь иза хьалха йу дин чӀагӀдар (шахӀадат)[16]. Богословин ламастехь иза стага а, Дала а цхьаьна вуьйруш йолу экзистенциалан уьйран бух санна ларалуш ду (хьабл мин АллахӀ — «АллахӀа дӀахецана кӀа а»).

Ламаз дар — хӀора кхииначу а, хьекъал чохь волчу а бусулба стагана (мукалляф(оьр.)нохч.) тӀедиллина декхар ду. Ларамзачу динан Ӏилманхойн трактатийн чохь билгалдоккху хӀокху декхаршца доьзна башха статус: классикин иджмашца (бусулба Ӏилманчийн барт), ламаз тӀедина хилар лардарх йухавалар стаг исламан динан йукъара дӀаваккхар ду, иза динах валар санна лоруш ду, ткъа ламаз лакхар Ӏесалла йа майралла бахьана долуш — уггаре деза къа (кабира) ду, цунна дезаш ду даггара тоба дар[17].

Бусулба стага шен йукъараллин дахарехь де-буьйсаннан ламазан цикл динан коьрта каркас санна лела, иза адаман ламасташ эгарах ларвеш а, оьздангалла цӀена латтош а ду, иза Къуръан чуьра цхьана аятан бух тӀехь ду: «Бакъдолуш, ламазо вочу хӀуманах а, мегаш доцчуьнах а ларво» (Къуръан, 29:45)[18].

Ламазашна классификаци йар тӀедилларан тӀегӀане хьаьжжина

Исламан бакъонехь йерриг ламазан практикин массив йиъ бакъонан категорица чӀогӀа дифференци йина йу[19]:

  • Фард (Ӏаьрб. فرض — «чӀогӀа тӀедиллар») — Къуръано а, сунно а нийсачу далилашца чӀагӀдина боцуш тӀедиллина декхар ду. Фард хиларна тӀе ца тешар стаг динах воккху, ткъа иза ца дарна таӀзар хуьлу. Оцу категоре йукъадогӀу пхи де ламаз а, пӀераскан ламаз а (джума).
  • Ваджиб (Ӏаьрб. واجب — «оьшург») — Къуръанца а, сунница а билгалдаьхна долу, амма тайп-тайпана кхетамехь хила тарлуш долу тӀедиллар ду (хӀара категоре коьртачу декъехь хьанифийн мазхабехь билгалйоккху; кхечу мазхабаша иза фардах дӀатуху). Ваджиб ца дар къа лору, амма иза фард ду бохуш тӀе ца иэцар динах воккхуш дац. Оцу категоре йукъадогӀу буьйсанна деш долу витр ламаз а, Ӏийда ламазаш а (Ӏид аль-фитр а, Ӏид аль-адхьа а).
  • Суннат (Ӏаьрб. سنة — «Ӏадатаца ма-хиллара») — пайхамар Мухьаммада мукъа ца волуш деш хилла ламазаш ду (масала, раватиб — фард ламазашна хьалха а, тӀаьхьа а деш долу ламазаш). Уьш дарна бусулба стагана тӀехьажар а, доккха дог-ойла а ло, ткъа цхьа а бахьана доцуш уьш ца дитар пайхамаран Ӏадатал арадевлла лоруш ду.
  • Нафиль (Ӏаьрб. نفل — «шайн лаамца тӀетохар») — тӀехь доцуш, бусулба стага шен лаамца, хьаналчу ханна деш долу ламазаш ду (масала, маьждига чувеача деш долу тахӀийят аль-масджид ламаз йа Ӏуьйкъанна деш долу духьа ламаз). Уьш лерина ду кхетам кхиоран а, синкхетам цӀанбаран а гӀирс санна.

Ханна тӀехьа ца теттаран принцип уггаре лакхара дикалла санна

ТӀедиллина ламаз бакъ хиларан коьрта хьелаш ду — хан нийса ларйар (вакът). исламан литературе(оьр.)нохч. чохь ламаз нийсачу хенахь дар лаккхара динан дисциплина лору, цуо гойту адаман дуьненан гӀуллакхел Делан лаам лаккхара хилар[20].

Цигара коьрта догматикин аргумент ду Абдуллаха ибн Масуда(оьр.)нохч. дийцинчу канонан хьадисехь, иза Ӏалашдина ду аль-Бухарин а, Муслиман а гулдаршкахь[21]:

Пайхамаран накъосто «АллахӀан уггаре деза гӀуллакх муьлха ду?» аьлла хаттар динчу хенахь, пайхамар Мухьаммада жоп делира: «Шен хан тӀекхаьчча дина ламаз» (ас-салат ли-вактихӀа), цуьнан дарж лаккхара хӀоттийра да-нана сий дарл а, иштта сийлахьчу тӀамехь (джихӀад) дакъа лацарл а.

Оцу текстана диначу комментарешкахь авторитеташ болчу тафсирхойша (билгалдаьккхича, Ибн Хаджар аль-Аскаляни(оьр.)нохч. а, имам ан-Навави(оьр.)нохч. а) билгалдаьккхира шен хенахь дар (ада’) а, тӀаьхьа йуха меттахӀоттор (къада’) а вовшех къаьсташ хилар[22]. Ӏеламнаха цхьа барт бина, тӀаьхьа дина ламаз (къада') бусулба стага тӀехь йолу Делан декхар дӀадоккхуш хиларх, амма иштта ламазо ца дузу Къуръано билгалйаьккхинчу хенахь дина ламаз дича лоруш долу иман а, дегӀ цӀандалар а.

Ламаз кхочушхиларан хьелаш (шуруташ)

Исламан бакъонехь (фикх) Ӏамал бакъ хиларан хьелаш — шуру́т (Ӏаьр. شروط, цхьааллин терахь шарт) — ламаз деш волчу стагана тӀедиллина декхарш ду. «БӀогӀамашца» (аркан) доьзна воцуш, уьш ламаз дан волале кхочуш дан дезаш а, ламаз долуш дерриг а лардан дезаш а ду. Царех цхьаъ бен а лар ца йахь, бакъонца йукъара ларар доцуш, ламаз юридически боьха (батиль) лору[15].

Классикин фикх-Ӏилмано билгалдаьхна пхи коьрта хьелаш:

  • ГӀуллакхан а, физикин а цӀена хилар (тӀахӀарат): цуьнан ши аспект йу. Хьалхара, ламаз деш волу стаг оскверненин (хьадас) хьолехь хила мегар дац, иза кхочуш до жима (вудуъ) йа дуьззина (гусл) Ӏаьмнаш дарца. ШолгӀа, бусулба стаган физикин дегӀ, цуьнан духар а, ламаз деш йолу меттиг а канонан хӀусах (наджасах — цунна йукъа догӀу цӀий, экскременташ, хьакхарчийн жижиг, кхин дӀа а) цӀена хила деза.[20].
  • Къайлаха меттигаш къайлайахар (сатр аль-Ӏаврат): кхечу стеган бӀаьргашна гуш хиларх Ӏаврат олучу дегӀан дакъош къайладахар. Божаршкахь хӀара зона дуг йолчу меттигера голанаш кхаччалц лору; зударшкахь — дерриг дегӀ, йуьхь а, куьйгаш а бен (хӀанафийн бакъонан ишколо нийса лору кхин а когийн голанаш а, когийн йукъ а)[23].
  • Къибле агӀор берзар (истикъбал аль-кибла): ламаз дечо шен накха Маккарчу КаӀбат тӀе агӀо берзар.
undefined
  • Ламазан хан тӀекхачар (духул аль-вакт): Ӏамал йар тӀечӀагӀдиначу де-буьйсаннан ламастаца билгалйаьккхинчу астрономин интервалехь бен хила йиш йац. Астрономин хан тӀекхачале йолийна ламаз, бакъо йоцуш лору[24].
  • Ният: бусулба стага цхьа билгалчу кепара Ӏамал йан даггара бина сацам. динан Ӏилманхойн консенсусца (иджма), ният долу меттиг — даг чохь йу; маттаца иза дӀахьедарна юридически ницкъ бац[25].
undefined

Школашна йукъара башхаллаш хьелаш тидарехь

Хьелашан цхьа исписка (гулам) йолушехь, мазхабашкахь(оьр.)нохч. кхолладелла ладаме методологин къастамаш уьш кхеторехь (деталшка дахкарехь):

  1. КаӀбатин тӀевирзина хилар. Фикхехь кхолладелла къастам оьшуш долчу геометрин нийсонан тӀегӀанца. ШафиӀийн(оьр.)нохч. а, ханбалийн(оьр.)нохч. а хьехархойн школаш тӀечӀагӀдо нийсса «КаӀбатин гӀишлона тӀе» вирзина хилар (’айн аль-Ка’ба), цундела Маккина генахь мел волчунна оьшу лараран нийса математикин ларарш. Ханафийн а, маликийн а мазхабаша иштта хьежар сов лоруш, «КаӀбатин агӀо» олу кхетам (джихат аль-Ка’ба) йукъабаьккхина: генарчу мехкашна тоьуш лору векторан шола йукъарчу квадрантах хьекхадалар (идейни азимутах аьрру йа аьтту агӀор 45 градусе кхаччалц галваларца деш долу ламаз бакъ лору)[26].
  2. Хан ларар. Мазхабашна йукъахь уггаре гуш болу къастам бу малхбузан ламазан (Ӏаср) хан йолалучу меттигах лаьцна. Дукхах болчу мазхабаша (шафиӀаша, маликеша(оьр.)нохч., ханбалеша) и хан тӀехуттуш лору хӀуманан ӀиндагӀ цуьнан шен хьалха хиллачу дех хилла дӀахӀоьттинчу моментехь (делкъан ӀиндагӀ ца лоруш). Ханафийн классикин мазхабо, хьадисаш схьадийцаран кхечу ламазана тӀетовжаш, и тӀегӀа тӀаьхьатетта хӀуманан ӀиндагӀ цуьнан шен хьалха хиллачул *шолгӀа* дех хилла дӀахӀоьттинчу моменте кхаччалц. Иштта къийсам бу пхьуьйран ламазан (Ӏишаъ) хьокъехь а: и хан тӀейаран крийтери лору ханафиша стиглара кӀайн анайистан серло дӀайалар, а кхечу мазхабаша — цунна хьалха йолу цӀен анайистан серло дӀайалар[27].
  3. Нийат деталшка даккхар. БакъоӀаморхошна(оьр.)нохч. йукъахь къийсам бара, ламазан йукъавоьдучу секундехь (та’йин) динхочун ойла мел кӀорге деталшка йаха йеза аьллачу хьокъехь. Уггаре чӀогӀа позици шафиӀаша дӀалецира: ламаз деш верг декхарийлахь ву шен хьекъал чохь цуьнан шариӀатан статус («фард»), цуьнан конкретан цӀе («зухр(оьр.)нохч.») чӀогӀа чӀагӀйан, иштта ламаз дехкаран хьалхарчу такбиран хьалхара элп аьллачу моментоца оцу ойланан формула нийсса вовшахтоха (мукарана). Ханафийн юристаша иштта цхьаьна ханна нисдар психологин агӀор хало (хараджа) йу аьлла, бакъо йелира нийат такбир дале масийтта минот хьалха хила а, нагахь оцу йукъана динхочо шена хьалха долчу ламазах ойла дӀайохуьйтуш долу гӀуллакхаш ца карахь лелийна дахь[28][25].

Ламазан структура а, цуьнан элементаш а

Ламазан циклан универсалан дустаран дакъа ракаӀат ду (Ӏаьрб. ركعة) — ламаз деран чекхбаьккхина структурин фрагмент, цо цхьаьнатуху адаман дегӀан латтаран хьалха хӀиттийна йолу раж[29]. Билгалдолчу ламазан канонин статусе хьаьжжина, цуьнан барам шина тӀера диъ ракаӀате кхаччалц хийцалуш хуьлу (буьйсанан тӀехдезачу ламазашкахь — цхьана тӀера бархӀне а, цул совнаха а)[30].

Классикин ракаӀат — иза ламаз деш волчун дегӀан доьдучу хьолехула диъ коьртачу латтаран фазе дехьавалар ду[24]:

  1. Къийам — нисса дӀахӀоттар (лаьтташ хилар);
  2. РукуӀ — дегӀана хьала таӀар (куьйге таӀар), букъ латтана параллельно латтош;
  3. Суджуд — ворхӀ тӀетовжаран меттиг латтах хьакхош латте таӀар (хьаьжа а, мара а, ший а куьган корта, ший а гола а, когийн палсаш а);
  4. КъаӀда / Джулюс — латте таӀаршна йуккъехь а, циклон чаккхенгахь а голашна тӀехь ритуальни хиар.

БӀогӀамаш (арканаш) а, суннаташ а

Ламазан чоьхьара архитектура исламан бакъонехь йекъна йу дӀадохо йиш йоцучу коьртачу декъех — арканашка (Ӏаьрб. أركان, цхьалх. терахь рукн — «бӀогӀам») а, шолгӀачу декъера лаамца долчу декъех а (суннат а, адаб а)[15].

Арканаш бусулба ламазан «бӀаьрг» санна лоруш ду. Цара ламазан коьрта бух хӀоттабо. Оцу категоре йукъадогӀу: ламаз долош Дела везар алар (такбир аль-ихьрам), ламазехь тикка латтар, Аль-Фатихьа(оьр.)нохч. сурат дашар, куьйгаш тийса а, корта латтана хьакхо а, ламаз чакхдолуш охьахаар а, ламаз чакхдаьккхича деш долу салам далар (Таслим(оьр.)нохч.). Цхьа аркан ца дитарх а, ламаз нийса ца лоруш ду.

Лаамца долу гӀуллакхаш (такбир деш куьйгийн баххьаш лергашна дуьхьал айар, Къуръан чуьра тӀехтуху сурат дешар, куьйге а, латте а таӀарехь билгалдина долу хастаран дешнаш алар) ламазан синбахаллин йуьззиналлин барам билгалбоккхуш ду. Цхьацца ладаме долу суннаташ вицвелла дитарах, фикхо бекхам хьалха хӀоттабо — «вицваларна деш долу латте таӀар» (Сажда сахв)[8].

Вербалан корпус

Ламазан чохь долу хӀора физически дегӀ хамсийна ду Ӏаьрбийн маттахь долу сийлахь дешнаш аларца. Ламазан текстийн корпус ша-шаха кхоьллина йац, иза кхаа тайпана дешнаша вовшахтухуш йу: Къуръан чуьра цитаташ, йоца хастаран дешнаш (тасбих(оьр.)нохч.) а, хиира латтаран хьолехь доьшуш долу тешаллин дешнаш а (ташаххуд(оьр.)нохч. а, пайхамарна салават диллар а — Салават). Лелош долу текстийн йуьззина динан агӀора таллам кхуьуш бу темин йаззамашкахь предметни гайтанчехь[31].

Тайп-тайпана кепаш

Ракаатан базан матрица масштаб йалош йу йа кеп хуьйцуш йу социальни-дин контексте хьаьжжина:

  • Йукъара пӀераскан ламазехь (Джума-намаз(оьр.)нохч.) тӀедиллина ши ракаӀат ламаз дале хьалха (ХутӀба[32]);
  • Джаназа-ламазехь (Джаназа-намаз(оьр.)нохч.) лахваларан а, гола гӀертаран а куьцаш доцуш ду — ламаз дерриг а латтарца бен доццуш ду[27];
  • Махкахь лелачу хенахь (сафар) дино тӀедиллина бусулба нахан йиъ ракаӀат долу ламазаш шина декъе декъа (Къаср), ткъа тӀеман халачу хьолашкахь, са лардар Ӏалашонца, ракаӀатан геометре йукъаметтиг хийца йиш йу (кхерам болчу хьолера ламаз)[27].

Ламазан тайпанаш

Ламазан тайпанаш(оьр.)нохч. Исламан бакъонехь дерриг ламазийн гӀуллакхаш декъало деа коьртачу категоришка, уьш кхочушдаран шариӀатан тӀевежжарца йоьзна:[8].

ТӀедоьжна (фард)

Кху категоре йагӀарца йукъадогӀу ламазаш, уьш кхочушдар хӀора хьекъал чохь долчу а, кхиаран хене (балигӀа) кхаччалц йолчу бусулбачунна тӀехь дуьххьала дӀа декхар ду (фард аль-айн(оьр.)нохч. — хӀораннан шен декхар). Уьш дитар доккха күннах (динна хьалха зулам) санна лоруш ду. Исламан литургикин коьрта дакъа хӀора дийнахь деш долу пхи ламаз ду[15]:

  • Фаджр (Ӏуьйранна) — кхочушдо сатесначул (сахиларан) а, малх схьакхетаран а йуккъехь; шина ракаӀатах лаьтта;
  • Зухр (делкъан) — кхочушдо малх зенитах (йуккъера) дӀабаьллачул тӀаьхьа; диъ ракаӀат йукъадогӀу;
  • Аср (малхбузен) — кхочушдо дийнан шолгӀачу декъехь малх чубуллалц; диъ ракаӀат йукъадогӀу;
  • Магриб (маьркӀажан) — кхочушдо малх чубузал тӀаьхьа сихха (маьркӀаже хилча); кхаа ракаӀатах лаьтта;
  • Иша (пхьуьйран) — кхочушдо йуьззина бода кхетинчул тӀаьхьа сатесцалц; диъ ракаӀат йукъадогӀу.
undefined

ПӀераскан деношкахь маьждигашкахь делкъа ламаз (зухр) хуьйцуш ду тӀедоьжначу йукъараллин ламазаца — жума-ламазаца.

Йукъараллин декхаран (фард аль-кифая(оьр.)нохч. — декхар ду, иза йукъараллин тоам болчу декъо кхочушдича, дисинчу бусулбанашна тӀера жоьпалла дӀадолуш долу) шайна латтаран коьрта кӀелара категоре йагӀарца йукъайогӀу белчун дегӀана тӀехь куьйге а, латте а ца таӀаш деш долу джаназа-ламаз(оьр.)нохч., иштта, дукхах йолчу суннитийн ишколашкахь, Мархаж досту дезденахь(оьр.)нохч. а, ГӀурбан дезденахь(оьр.)нохч. а деш долу дезданйн ламазаш[27].

Оьшуш долу (ваджиб)

Ваджиб категоре (Ӏаьрб. واجب — «тӀедожийнарг») ша-шаха бакъонийн тӀегӀа хиларе терра, цӀена долчу фардан а, лаамца долчу суннатан а йуккъехь билгалдина къаьсташ йу ханафийн мазхьабан бакъонийн Ӏилманехь (йуьсинчу ишколаша иза фардаца цхьаьнатуху)[33]. Ваджиб кхочушдаран тӀедожар чӀогӀа ду, амма цуьнан догматикин декхар хилар тайп-тайпана кхетамаш хила йиш йолчу аргументашна тӀетовжуш ду. Кху категоре классикин ханафийн фикхо йукъадохуьйту буьйсанна деш долу витр-ламаз(оьр.)нохч. (пхьуьйран ламазал тӀаьхьа доьшуш долу), дезданйн ламазаш (Ид-ламаз(оьр.)нохч.), иштта бусулбачо шен лаамца деш долу дош (нийат) даларна тӀелаьцна долу ламазаш а (Назр)[24].

Лерина (сунна) а, тӀеххьалчу а (нафиль)

Суннат категорешна (Мухьаммад пайхамара даима кхочушдина долу ламазаш) а, нафиль категорешна (швейн лаамца деш долу тӀехтуху ламазаш) а йукъайогӀу практикин шуьйра спектр, церан Ӏалашо бусулбачунна тӀехтуху динахь совгӀат (собап) дахьар йу[34]. Церан бух хилла латташ дерг раватиб(оьр.)нохч. (йа суннат-ламазаш) ду — пхеа декхаран фард-ламазан хьалха йа тӀаьхьа дуьххьала дӀа доьшуш хила деза аьлла тӀедожийна долу ламазаш[35].

Уггаре йаржийначу тӀеххьалчу дополнительни ламазийн йукъарчу испискана йукъадогӀу[36]:

  • * Таравих — Рамадан мархин беттан буьйсанашкахь деш долу ламаз;
  • * Тахаджуд — буьйсанан шолгӀачу йа кхоалгӀачу декъехь деш долу ламаз[37];
  • Духа — малх хьалабаьллачул тӀаьхьа деш долу Ӏуьйренан ламаз;
  • Тахият-уль-масджид — маьждиган салам даран ламаз, доьшуш ду хьуьжаре чу вогӀуш;
  • Истихара — нийса дерг харжа лууш деш долу ламаз;
  • Истиска — йакъавеллачу хенахь догӀа дехаран ламаз;
  • Кусуф а, Хусуф — малх а, бутт а лацаран хенахь деш долу ламазаш;
  • Намаз-тасбих — тоба даран ламаз;
  • Хаджат — дахарехь халонаш тӀехӀиттача деш долу ламаз;
  • Намаз-вуду — ламаз эцначул тӀаьхьа деш долу ламаз.

Ламаз даран хан

Бусулбанийн ламазашкахь пхи де ламаз дан хӀоттийна хан сахьатийн асанашца йоьзна йац, ткъа малх стигалехь болу хьалца а, гонахьарчу Ӏаламан хийцамашца а йоьзна йу (микат аль-замани(оьр.)нохч.)[29]. Отсчёт суточного цикла в мусульманском календаре начинается с момента захода солнца.

Классикин бусулбанийн бакъоно ламаз деш долу хан (вакът) иштта билгалйоккху:

  • Фаджр(оьр.)нохч. — малхбалехьара «бакъ долу сатасар» (аль-фаджр ас-садик — горизонталехь долу кӀайн серло) гучудаьлча долало, ткъа малх гучубовлучул хьалха чекхдолу. (Мазхабийн башхаллаш: шафиӀийша а, маликиша а, хьанбалиша а и ламаз боданехь деш дика лору — «гӀалас», ткъа хьанифийша Ӏуьйкъанна серло йаьлчи дича дика ду боху — «исфар»)[27].
  • Зухр(оьр.)нохч. — малх стигалан коьртачу тӀегӀанехула (заваль) дӀабаьлча а, цуьнан ӀиндагӀ малхбалехьа деха дала доладелча долало. Цуьнан хан аср ламаз долалучу хенахь чекхйолу.
  • Ӏаср(оьр.)нохч. — малх чубузучул хьалха хан йолалуш долало. (Мазхабийн башхаллаш: дуккха а факихӀаша лоруш ма-хиллара, аср ламазан хан тӀеуььсу, хӀуманан ӀиндагӀ цуьнан йозаллин барамца а, делкъан ӀиндагӀца а цхьатера хилча. Хьанифийн мазхабо и хан тӀеуььсу, ӀиндагӀ объектаал шозза лекха хилча)[26].
  • МагӀриб(оьр.)нохч. — малх дуьненан гура тӀехула дӀабаьлча сихха долало, ткъа суьйренан серло дӀайоллушехь чекхдолу. (Мазхабийн башхаллаш: шафиӀийша а, хьанбалиша а МагӀрибан хан чакхйолуш лору стиглара цӀиен серло дӀайалар, ткъа хьанифийша — цуьнца цхьаьна догӀу кӀайн серло дӀайалар).
  • Ӏишаъ(оьр.)нохч. — суьйренан серло дӀайаьлча долало, ткъа «бакъ долу сатасар» гучудаллалц лаьтта (цхьайолчу Ӏеламнаха цуьнан дика хан бусулбанийн йукъа буьйса кхаччалц йу боху)[27].

Магийначу ханна йоцург, фикхна чохь чӀогӀа билгалйаьккхина йу кхо мур «аукат аль-караха» (магинза хан), оцу хенахь муьлхха а ламаз дар къа долуш ду: малх хьалабаларан заман чохь, малх зенитехь долчу моментехь а, иштта малх чубуьжучу хенахь а (шена чохь йолчу дийнан тӀаьхьадисна малхбузан ламаз доцург)[29].

Ламазан хенаш Соьлжа-ГӀалахь (мангалан бутт)

Хенан хьесап дина Соьлжа-ГӀалин сахьтан асаца (MSK, UTC+3) 2026 шарахь[38].

Фарз-ламазийн хан
Терахь КӀиран де Фаджр Малхбале Зухр Аср
(шафиӀийн)		 Аср
(ханафийн)		 МагӀриб Иша
01.07 Кхаа 02:00 04:19 12:03 16:08 17:22 19:43 21:51
02.07 Йеар 02:01 04:19 12:03 16:09 17:22 19:43 21:51
03.07 ПӀер 02:02 04:20 12:03 16:09 17:22 19:43 21:50
04.07 Шот 02:03 04:20 12:04 16:09 17:22 19:43 21:49
05.07 КӀир 02:04 04:21 12:04 16:09 17:22 19:42 21:49
06.07 Орш 02:05 04:22 12:04 16:09 17:22 19:42 21:48
07.07 Шинр 02:06 04:22 12:04 16:09 17:22 19:42 21:47
08.07 Кхаа 02:07 04:23 12:04 16:09 17:21 19:41 21:46
09.07 Йеар 02:09 04:24 12:04 16:09 17:21 19:41 21:45
10.07 ПӀер 02:10 04:24 12:05 16:09 17:21 19:40 21:44
11.07 Шот 02:11 04:25 12:05 16:09 17:21 19:40 21:43
12.07 КӀир 02:13 04:26 12:05 16:09 17:21 19:39 21:42
13.07 Орш 02:14 04:27 12:05 16:09 17:20 19:39 21:41
14.07 Шинр 02:16 04:28 12:05 16:09 17:20 19:38 21:40
15.07 Кхаа 02:17 04:29 12:05 16:09 17:20 19:38 21:39
16.07 Йеар 02:19 04:29 12:05 16:09 17:19 19:37 21:37
17.07 ПӀер 02:20 04:30 12:05 16:08 17:19 19:36 21:36
18.07 Шот 02:22 04:31 12:05 16:08 17:19 19:35 21:35
19.07 КӀир 02:24 04:32 12:06 16:08 17:18 19:35 21:33
20.07 Орш 02:25 04:33 12:06 16:08 17:18 19:34 21:32
21.07 Шинр 02:27 04:34 12:06 16:08 17:18 19:33 21:30
22.07 Кхаа 02:29 04:35 12:06 16:07 17:17 19:32 21:29
23.07 Йеар 02:30 04:36 12:06 16:07 17:17 19:31 21:27
24.07 ПӀер 02:32 04:37 12:06 16:07 17:16 19:30 21:26
25.07 Шот 02:34 04:38 12:06 16:07 17:15 19:29 21:24
26.07 КӀир 02:35 04:39 12:06 16:06 17:15 19:28 21:22
27.07 Орш 02:37 04:40 12:06 16:06 17:14 19:27 21:21
28.07 Шинр 02:39 04:41 12:06 16:06 17:14 19:26 21:19
29.07 Кхаа 02:41 04:42 12:06 16:05 17:13 19:25 21:17
30.07 Йеар 02:42 04:43 12:06 16:05 17:12 19:24 21:16
31.07 ПӀер 02:44 04:44 12:06 16:05 17:12 19:23 21:14

Ламаз даран кепаш

Коьрта йаззам: Ламазийн тайпанаш(оьр.)нохч.

ТӀеххьарчу хьелашка, социалан гуонашка а, иштта динехь волчун дегӀан хьоле а хьаьжжина, канонан ламаз дан мегар ду масех кепара вовшахтоьхначу а, йаьржинчу а форматашкахь[8].

Шен-шена ламаз дар а, жамаӀатца ламаз дар а

Ламаз дар декъадалар цуьнан декъашхойн терахьца билгалдолу. Ламаз стага шен-шена (мунфарид) йа коллективан — жамаӀатца (араб. صلاة الجماعة) дан тарло. Исламан этикехь жамаӀатца ламаз дар алсама лору: Мухьаммад пайхамаран хьадисашца, жамаӀатца ламаз дар шен синоца 27-зза алсама ду цхьаьна ламаз дарал[12]. Мазхабийн могӀам (къаьсттина хьанбалийн) боху, маьждигера азан хезначу бусулба стага жамаӀатца ламаз дар тӀедоьжна ду (фард Ӏайн) бохуш.

ЖамаӀатца ламаз дечу хенахь коьрта фигура хуьлу имам — ламаз дӀахьош верг. Иза тобанна хьалха хӀутту, йуьхь Къибла агӀор а йолуш, ткъа кхиболу декъашхой (маӀмумаш) цуьнан тӀаьхьа гӀашса санна нийсачу рожехь хӀуьтту (саффаш)[27].

ЖамаӀатан коьрта бакъонийн принцип — цхьаьна ханна лелар ду: ламаз деш берш декхарела бу имаман дегӀан хӀора есаллин меттахъхьажарна тӀаьхьахӀитта. Канонаца ца магадо корта тохарца куьйгалхочунна хьалхавалар йа цунна тӀаьхьависар; ламаз деш волчунна имамалла дечунна хьалхавалар хууш дина делахь, цо ламаз дохадо. Имамо Къуръан чӀогӀа доьшуш (уьйренан, маьркӀажан а, пхьуьйран а ламазийн хьалхарчу шина ракаатехь) жамаӀатехь мел верг вист ца хуьлуш ладугӀуш хуьлу[39].

Некъахочун раж: ламазаш дацдар а, уьш цхьаьнатохар а

Маьлха-некъехь (сафар) волучу хенахь, исламан бакъоно ламаз дечунна канонан атто (рукъса) ло, иза шина маьӀнехь хуьлу[19]:

  • Къаср (араб. قصر الصلاة — «лакхар») — дийнахь пхийтта ракаат долчу ламазех дийнахь доьазза ракаӀат долу ламаз (Зухр, Ӏаср а, Ӏишаъ а) шина ракаате дацдар ду. Ӏуьйренан (2 ракаӀат) а, суьйренан (3 ракаат) а ламазаш дацдан йиш йац.
  • ДжамӀ (араб. جمع الصلاة — «цхьаьнатохар») — ши ламаз цхьаьна хенахь дар ду. Зухр а, Ӏаср а цхьаьна дан йиш йу, иштта магӀриб а, Ӏишаъ а цхьаьна дан йиш йу. Иза дан мега ламаз хьалха а даккхарца (джамӀ такъдим — масала, зухр динчул тӀаьхьа сихонца Ӏаср дар), йа тӀаьхьататтарца (джамӀ таъхир).
  • Классикин фикхехь и атто баккхар мукъаме долу критери — стаг ваьржинчу меттиган (йурт йа гӀала) дозанал арахьа валар ду, шина дийнахь доьду некъ бан Ӏалашо а йолуш (мазхьабийн таханлерачу фетванашца, и некъ 80-89 км йукъахь билгалбаьккхина)[15].

Экстремалан рожаш: кхераман ламаз

Исламан бакъошлехь (фикх) къаьстина меттиг дӀалоцу саля́т аль-хауф (араб. صلاة الخوف — «кхерамечу хьелехь ламаз дар»), цуо тӀеман йа кхерамечу хьелехь ламаз дар дошдо. И Ӏадат кхочуш даран бакъонаш дикка билгалйаьхна Къуръан чохь (4:102), Мухьаммад пайхамаран тӀеман некъашкахь[29].

Оцу институтан маьӀна ду — эскар тӀеман хьолехь долуш а, жамаӀатца ламаз дар ца дитаран Ӏалашо. Ӏадатан классикин схема иштта йу: эскар шина декъе декъало; хьалхара тоба имамаца цхьа ракӀаат лоцу, цул тӀаьхьа уьш лардарна хӀуьтту, ткъа шолгӀа тоба тӀехьара схьа а йогӀий, цу имамаца шолгӀа ракаат лоцу, цул тӀаьхьа ший а тобано шайн-шайн йисина ламазан дакъош доьшу[20]. Ландшафте хьаьжжина а, мостагӀчун тӀелатаран агӀо хьаьжжина а, факихӀаш и ламаз даран 16 тайп-тайпана кеп йазйина, тӀеман уггаре а халачу хенашкахь, корта хьашабарца йа говрахь волуш а ламаз дан бакъо йелла.

Ламазан лексика а, формулаш а

Ламазан дош Ӏалашдина ду, иза хьашт долуш санна классикин Ӏаьрбийн маттахь бен кхочуш ца до. Индивидуалан доӀанах (доӀа(оьр.)нохч.) къаьсташ, ламазан лексика — иза хийцалуш йоцу литургин матрица йу, цунна йукъахь ду Къуръанан дешнаш, Дела хестош долу доца дешнаш а, ийман чӀагӀдеш долу тешаллаш а[40].

Исламан бакъонехь дерриг доьшуш долу текст кхаа функционалан тобане декъна ду[41]:


1. Къуръан дешарш

ХӀора ракаӀат(оьр.)нохч. йукъара коьрта дакъа — Къуръанан хьалхара сурат «Аль-Фатихьа(оьр.)нохч.» дашар ду. Суннийн бакъонийн дукхахболчу мазхабашкахь (шафиӀийша, маликиша, хьанбалиша) и сурат дашар ламазан «рукн» (коьрта дакъа) лоруш ду, иза доцуш ламаз нийса ца лору.

(Мазхабийн башхалла: классикин хьанифийн мазхабо, 73:20 аятан маьӀне дешарна тӀе а тевжаш, Къуръанан муьлхха а дакъа дешар тӀедоьжна минимум ларар тӀечӀагӀдо, амма «Аль-Фатихьа» йитар цуьнан бакъонца доьзна долу хала ладаме дош дитар (ваджиб) санна лору)[27].

Хьалхарчу шина ракаатехь «Аль-Фатихьана» тӀаьхьа ламаст хилла ма-дду кхин тӀе сурат йа масех лааме аят доьшу (Замм-сурат).


2. Дехьадовларан маркераш а, хастаран дешнаш а

Ламаз дечуьнан дегӀан хӀора есаллин меттахъхьажар чӀогӀа синхронизаци йина йу чӀагӀделла дешнаш аларца:

  • Такбир («Аллаху Акбар») — Дела сийлахь хилар хьахоран универсалан формула йу, литургин «дог» (аччах) санна йаьккхина. Иза ламаз долалуш лелайо (такбир аль-ихрам), ткъа иштта хӀора куц хийцалучу хенахь а, куц ма-дарра меттахӀоттуш а лелайо[42];
  • Тасбихь — Делан цӀоналла хьахоран доца дешнаш, уьш дакъа долуш куьг хьалха а, охьа а охьа а хуьлуш (рукуъ а, сужуд а) кхузза деша деза;
  • ТасмиӀ а, Тахьмид а — «СамиӀа-ллаху…» аьлла хьахош долу пар дош ду, иза имамо а, ламаз деш болчара а, куьг хьалха охьа а хилла тӀаккха дегӀ нисденчу хенахь деша дезаш ду[43];
  • Таслим — дуьненна «Ас-саляму алейкум…» аьлла шина агӀор салам далар ду, иза куьг аьтту агӀор а, аьрру агӀор а озийна, ламаз чекхдолуш дешаш ду, иза юридически ламаз чекхдалар билгалдолуш ду[44].


3. Догматикин тоьшаллаш

Ламаз деш Ӏаш волучу хенахь (къаӀда) ламазан дешнаш хийцало: Дела хесточух иза ийман чӀагӀдеш долу тешалла (шахьадат) дан дезар хилла хуьлу. Оцу хенахь ламаз дечо ташаххуд (цуьнан хьалхарчу дешах «Ат-Тахьият» а олу) деша деза, ткъа ламаз чакхдолучу ракаӀатехь — пайхамарна Мухьаммад-пайхамарна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) а, цуьнан доьзална а (Салават) канонан дешарш деша деза[45].

Ламаз цадар а, иза хьедар а

Исламан бакъонехь тӀедоьжна ламаз дитар (тарк ас-салят) уггаре дезачу зуламех цхьаъ лоруш ду. Делахь а классически догматикехь оцу гӀуллакхан шина чоьхьарчу бахьанин йукъахь коьрта башхалла йар йуьйцу[27]:

  1. ТӀедоьжна хилар къобал ца дар (джухӀуд йа инкар). Нагахь санна стага ламаз ца дахь, ламаз дан дезаш ду бохург Делан закон дац аьлла дуьхь-дуьхьал хаам бинехь, йерриг а мазхабийн цхьабоссачу бартца (иджма(оьр.)нохч.), иза исламан динах дӀаволу, иза динах ваьлларг (муртад(оьр.)нохч.) лору[29].
  2. Таро йа мацалла (касаль йа тахӀавун) бахьана долуш ламаз дитар, ламаз дан дезаш дуй хаа а хаийтуш. Оцу категорин бакъонан статус ламаз деш долчу (классикан фикъх) йукъахь чӀогӀа хала къийсадалар хилла:
  • Хьанбалийн мазхабо (Ахьмад ибн Хьанбалан шен трактовкехь) ламаз дар Ӏаддитар (систематикин Ӏаддитар) динах валар санна лору;
  • ШафиӀийн а, маликийн а мазхабаша сацам бина, иштта стаг бусулба ву, амма иза иман дайаран хьоле (фасик(оьр.)нохч.) а, доккха къа (къабира) латаран хьоле а волу;
  • Хьанифийн мазхабо уггар кӀеда позици йаьккхина: ламаз ца деш Ӏаш волу стаг, иза чӀогӀа къа долу бусулба стаг ву, амма цуьнан ийман юридически Ӏалашдина ду[29].

Историн санкцеш а, таханлера бакъонийн бондалла а

Йуккъерачу бӀешерийн фикхан трактаташ чохь ламаз цадеш чӀогӀа лаьттачарна луьра физикин санкцеш йуьйцуш хилла: хан йоцушбахна чубохкарца хӀора дийнахь сараш йеттарца (ханафийн мазхабехь) кхел йарца тӀехӀоттар (шафиийн мазхабехь — къиношна таӀзар деш, цул тӀаьхьа бусулбанийн кешнашкахь дӀаволларан бакъонца, ханбалийн мазхабехь — динах хьалхаваьллачунна санна кхел йарца)[15].

Дин-Ӏилманхоша чӀогӀа билгалдоккху, хӀор тӀедожийнариг йуккъерчу бӀешерийн исламан бакъонийн башхаллаш гойтуш хилар, уьш лелачу хенахь дин пачхьалкхан бакъонийн бух хилла латташ дара. XXI бӀешеран бакъонийн хьал хьаьжчи, хӀор таӀзарш де-факто (билггала долчу дахарехь) лелаш дац: бусулба дукхалла долчу дуьненан пачхьалкхашкахь ламаз дитар цхьа а пачхьалкхан гӀуллакх дац, иза бусулба стаган шен синцӀонан (совестин) карахь бен дац, а шариат тӀехь уьйр йолуш йолчу пачхьалкхашкахь а (СаӀудийн Ӏаьрбийчоь, Иран а, кхиерш а), ламаз дитарна зуламе лоруш нах чубохкар йа таӀзар дар кху заманахь лелош дац, цхьа йукъараллин административан пропаганда йар бен[46].

Дитина ламазаш декхаран низам (къадаъ)

Йукъахдисна (ца дина) ламаз меттахӀотторан дуьхьа, исламан бакъонехь лела хӀоттийна йу къадаъ йаран низам (Ӏаьрб. قضاء الصلاة — «дитина ламаз кхочушдар»). Фикхехь ламаз дитар шина хьоле декъна ду[19]:

  1. Лараме бахьанашца ламаз дитар (Ӏузр — кӀорга наб, дицдалар, кхетамчуьра валар йа операцин наркоз). Мухьаммад пайхамаран дуьххьала дӀа долчу хьадисна тӀетовжуш («Ламаз дицделларг йа наб кхетта иза диснарг, дагадеанчу сихха иза кхочушдойла цо»), дерриге мазхабаш цхьа бакъо хиларца тӀетайна ду иштта ламаз сихха меттахӀотто дезарна; эхартан къа кху хьолехь стагана тӀе ца дужу.
  2. Эс а доцуш, хууш-хууш ламаз дитар. Кхузахь бакъонийн философин йекъало (йаьржина хилар) гучуйелира:
  • Классикин дукхалла (йиъ суннитийн мазхаб а, шиӀийш а) тешна йу, Делан хьалха долу декхар хено дӀа ца доккху хиларх. Бусулба стаг декхар ву шен дахарехь хууш-хууш дитина долчу ламазийн лараме йуккъера барам лара а, хӀинца деш долчу фард-ламазашца цхьаьна рогӀехь уьш меттахӀотто а.
  • Букваллисташа а, реформаторша а (Захириташ(оьр.)нохч., иштта Ибн Хазма, Ибн Таймияс, аш-Шауканис а) дӀахьедина, Къуръанца ламаз шен хенан йукъанна чӀогӀа дехкина хилар. Церан пикруца, хууш-хууш дитина долу ламаз меттахӀотто йиш йац — шераш тӀехтиллачул тӀаьхьа кхочушдина долу ламаз бакъонийн агӀор ницкъ боцуш лоруш ду. Декхар меттахӀотторан цхьаъ бен долу хьесап кху ишколо лоруш дерг — даггара тоба дар (Тоба(оьр.)нохч.) а, шен дахар тӀехтуху лаамца деш долчу нафиль-ламазашца (Нафиль-ламазаш(оьр.)нохч.) лакхарчу тӀегӀанехь дузар а ду[47].

Культурин а, социалан а маьӀна

Бусулбанийн йукъараллашкахь ламаз дар Дела вовзаран индивидуалан гӀуллакх хиларал совнаха, ламаст хилла йолу а, таханлера а культурана есаллин-хенан гура луш долу социалан вовшахтохаран уггаре коьрта институт а йу[48].

Хронобиологин а, гӀалин а ритм

Пхиъ ламазо де-буьйса шен Ӏаламан хенашка декъаш латтадо, цо кхоьллина йу шатайпа «исламан хенан культура». Гергарчу Малхбален а, Йуккъерчу Азин а историн гӀаланашкахь йукъараллин дахаран ритм бӀешерашкахь ламазан расписаница хӀотталуш хилла: базарш йелла латтаран хенаш, пхьоьханийн цехашкахь садаӀар а, махлелоран караванаш новкъа йалар а азанца дехкаш хилла.

Бусулба нахан йукъараллин къамелехь ламазийн цӀераш чӀогӀа йукъайахна хенан хрононимаш хилла: «зуьхр ламазал тӀаьхьа вовшахкхетар вай» йа «маьркӀаже ламаз хилале декхар йухадалар» бохуш долу къамелан хьесапаш сахьтан цамзаца нийса хене хьажар метта леладо. Минареташкара схьахезаш долчу азанан таро шатайпа малхбален гӀалин акустикин ландшафт кхуллу, динан социологехь иза лоруш ду йукъараллин меттигехь ислам дин бӀаьргана а, лергана а гучуш хиларан маьӀна долу билгало санна[49].

Социалан эгалитаризм

Маьждигехь жамаӀатца ламаз даро нахана йукъара хьал а, чин а хьаьжжина йолу башхаллаш дӀаоьху, массо а стаг цхьатерра латтаво. Ламаз дечу залан чоьхьаллехь лакхарчу тайпана йа хьал долчу нахана къастийна меттигаш, гӀанташ йа дехкина пардош дац.

Сафф(оьр.)нохч. (мукъа ца вуьсуш цхьаьна моггӀаре хӀиттар) — ламаз деш болчара Далла хьалха нах цхьатера хиларан догмат гуш хилар ду: социалан дарж, къам йа хьал-бахам дӀаболу, цуьнан жамӀехь лакхара даржехь волу чиновник хьалхара йа йукъара белхалочун тӀехьа латтар тарло. Керистачу кӀиранан ламаз (Жума-налаз(оьр.)нохч.) историн гӀалин йукъара гулам санна хилла, цигахь (хутӀба(оьр.)нохч.) марш нахана кӀиранан коьрта пачхьалкхан, бакъонийн а, йукъараллин а хаамаш дӀабохьуш хилла[50].

Материалан культура а, гӀалахь гӀишлошйар а

КаӀбат (Къибла) агӀор ориентаци йар тӀедожор[51] бухера тӀеӀаткъам бина исламан дуьненан гӀалин кӀадина: гӀаланийн урамийн а, некъан а машанаш а, йукъараллин гӀишлойн фасадаш а, адамаш дехачу гӀишлойн чоьхьара планировка а кечйина «еза вектор» тидаме а оьцуш.

Ламаз цӀена дан дезаро кхиъна йолу материалан инфраструктура кхоьллина:

  • Декоративан а, лелоран а исбаьхьаллехь ламазан ковраш (Саджада) йар, цуьнан орнаментаци кхиира текстилан индустрин йозуш йоцу дакъа хилла[52];
  • В точной механике развилось производство специальных интерьерных часов с расчётом сумерек и карманных компасов-кибланам[53];
  • ХӀинцалера гӀаланаш ярехь оцу хьашто кхачийна хьошаллин инфраструктуран дуьненайукъара стандарт кхолла: дуьненаюкъара аэропорташкахь, йаккхийчу йохка-эцаран центрашкахь, дуьненан университетийн кампусашкахь ламазан чоьнаш (мусаллаш) кхоллар[54].

Ламаз цифрийн муьрехь

XXI бӀешарахь ламастан ламазан ритмо цифрийн адаптаци йира. Ламазан ражаш гулйолу мобильной приложенеш а, GPS лелош къилба лоху утилиташ а дуьненахь уггаре дукха хьалаюьйцучу динан программийн тоьллачарна йукъайогӀу[55]. Дийнахь-буьйсанан ламазан цикл «хьекъале цӀенойн» экосистемашна (смарт-колонкаш тӀехь автоматини мукъам лагӀбар а, азан латар а) а, лелош долчу гаджеташна (ламаз хила 15 минот йалча смарт-сахьтийн тактильни вибраци) а йукъаинтеграци йина йу, цуо таро йира бусулбачу стагана постмодернан муьран мегаполисаш чохь йуккъерачу бӀешерийн биологин ритмика ларйан[56].

Галерей

Ламазан деа коьртачу кепехь долу дешнаш а, деш долу гӀуллакхаш а
Боснийхой аренахь ламаз деш, 1906-чу шарахь гергга
Муэдзин азан олуш
Ламаз деш берш
Косово Республикехь божарий охьахевшина ламаз деш
Турба (Ӏараб. تربة; фарси. مهر) — шиӀаша ламаз деш сужуд (латта тӀе хӀутту) долуш лелош йолу латтан плитка
Туркойн маьждигехь ламазан хан гойту дисплей.

Билгалдахарш

  1. ↑ Али-заде, 2007.
  2. ↑ Mughniyya, 2003, Salat.
  3. ↑ 1 2 3 Katz, 2013, с. 2—8.
  4. ↑ Ибн Манзур, 1994.
  5. ↑ Steingass, 1892, с. 1924.
  6. ↑ 1 2 Jeffery, 1938, с. 197—198.
  7. ↑ Ас-Суюти.
  8. ↑ 1 2 3 4 Monnot, 1995, с. 925—934.
  9. ↑ Wensinck, 2013, с. 2—8.
  10. ↑ Neuhaus, 2017, с. 362—374.
  11. ↑ Schrieke, 1993, с. 97—100.
  12. ↑ 1 2 Bukhari1.
  13. ↑ Juynboll, 1993, с. 132—133.
  14. ↑ Bukhari2.
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 Zuhayli, 1985, с. 580—640.
  16. ↑ Gardet, с. 171—174.
  17. ↑ Jazari, с. 4—12.
  18. ↑ Сура 29. Паук, 45-й аят. quran-online.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  19. ↑ 1 2 3 Kamali, 2003, с. 412—420.
  20. ↑ 1 2 3 IbnRushd, 2004, с. 109—115.
  21. ↑ Bukharit.
  22. ↑ IbnHajar, с. 9—12.
  23. ↑ Muhammad, 1995, с. 114—116.
  24. ↑ 1 2 3 Muslim1.
  25. ↑ 1 2 Mawsuah, 1993, с. 64—72.
  26. ↑ 1 2 King, 1993, с. 253—256.
  27. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jazari, 2009, с. 4—12.
  28. ↑ Порядок выполнения намазов. islamdag.ru (04 марта 2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 Wensinch, 1993, с. 406—407.
  30. ↑ Buhari1.
  31. ↑ Как читать намаз. 5 обязательных молитв (инг.). umma.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  32. ↑ Muslim1, 2009, с. 4—12.
  33. ↑ Касымов, А. Р. Термины исламского права: словарь-справочник. — Казань: Изд-во Казанского университета, 2014.
  34. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния // Аль-Джами‘ ас-сахих = الجامع الصحيح / صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002. — 1944 с.
  35. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ // Сахих аль-Бухари = صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002.
  36. ↑ Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع // Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам = بلوغ المرام من أدلة الأحكام. — Эр-Рияд: Дар ас-Салам, 2000.
  37. ↑ 6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем. Дата обращения: 29 июнехь 2026.
  38. ↑ 5namaz.com 🕌 Время намаза - Грозный (Чеченская Республика) на июль 2026 - точное расписание намаза – 5 намазов. 5namaz.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 июль.
  39. ↑ Министерство вакуфов Кувейта. Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات» // Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя = الموسوعة الفقهية الكويتية. — Кувейт: Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя, 1983–2006.
  40. ↑ Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты. Дата обращения: 29 июнехь 2026.
  41. ↑ К вопросу о понятии и источниках мусульманского права. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  42. ↑ Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас. Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم» // Сунан Аби Дауд = سنن أبي داود. — Бейрут: Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя, 2009.
  43. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261 // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  44. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله» // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  45. ↑ Форма совершения намаза. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (2017 шеран 3 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  46. ↑ Кулиев Д. Т. Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение. КиберЛенинка. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  47. ↑ Аш-Шаукани, Мухаммад. Раздел о восполнении пропущенного // Найль аль-Автар (Достижение целей). — Бейрут: Дар аль-Джиль, 1973. — Т. 2. — С. 28–32.
  48. ↑ Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х. Ислам. Большая российская энциклопедия. Электронная версия. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  49. ↑ Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза. Дата обращения: 29 июнехь 2026.
  50. ↑ Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.. Дата обращения: 29 июнехь 2026.
  51. ↑ Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  52. ↑ Denny, Walter B. How to Read Islamic Carpets (инг.) 144. The Metropolitan Museum of Art (2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  53. ↑ The British Museum. Compass, sundial, qibla indicator (инг.). islamicworld.britishmuseum.org. The British Museum (2024). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.
  54. ↑ Mokhtar, Ahmed. Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities. — Sharjah: American University of Sharjah, 2006. — 38 p. — ISBN 9948-427-02-5.
  55. ↑ Bitsmedia Pte Ltd. Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran. — Singapore: Bitsmedia, 2026.
  56. ↑ mawaqit. Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant (инг.). GitHub. mawaqit (2026). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 29 июнь.

Литература

  • Amr Khlifa al-Nami. Studies in Ibadhism: Al-Ibadhiyah. — Open Mind, 2007.
  • Marion Holmes Katz. Prayer in Islamic thought and practice. — Cambridge; New York: Cambridge University Press, 2013. — ISBN 978-1-107-34134-0.
  • Muhammad Jawad Mughniyya. The five schools of Islamic law: al-Hanafi, al-Hanbali, al-Ja'fari, al-Maliki, al-Shafi'i. — 2. repr. — Qum: Ansariyan, 2003. — ISBN 978-964-438-459-2.
  • Valerie J. Hoffman. The essentials of Ibadi Islam. — Syracuse, N.Y: Syracuse University Press, 2012. — (Modern intellectual and political history of the Middle East). — ISBN 978-0-8156-3288-7.
  • Justin Paul Hienz. The origins of Muslim prayer: sixth and seventh century religious influences on the salat ritual (MA thesis). — University of Missouri, 2008.
  • Али-заде А. А. Ламаз : [арх. 1 октябрехь 2011] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.
  • Steingass F. J. A Comprehensive Persian-English Dictionary. — London: Routledge & K. Paul, 1892. — 1424 с.
  • Ибн Манзур. Лисан аль-Араб (لسان العرب) / Словарная статья «ص-ل-و». — Бейрут: Дар Садер, 1994.
  • Jeffery, Arthur. The Foreign Vocabulary of the Qur'ān. — Baroda: Oriental Institute, 1938. — С. 197–198.
  • Ас-Суюти, Джалалуддин. Аль-Иткан фи улюм аль-Коран (Совершенство в коранических науках). — Т. 2.
  • Monnot, G. Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, Second Edition / Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. — Brill, 1995. — Т. VIII. — С. 925–934.
  • Katz, Marion Holmes. Prayer in Islamic Thought and Practice. — Cambridge University Press, 2013. — С. 2–8. — ISBN 978-1107018860.
  • Wensinck, A. J. Ṣalāt // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936) / Edited by M. Th. Houtsma, T.W. Arnold, R. Basset. — Brill, 1993. — Т. VII. — С. 96–105.
  • Neuhaus, F. Prayer in the Quran // The Wiley Blackwell Companion to the Qur'an / Ed. by A. Rippin, J. Mojaddedi. — 2nd ed.. — John Wiley & Sons, 2017. — С. 362–374.
  • Schrieke, B., Horovitz, J. Miʿrādj // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. VII. — С. 97–100.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 8: «Молитва» (Китаб ас-Салят), хадис № 342 // Сахих аль-Бухари.
  • Муслим ибн аль-Хаджжадж. Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 162 // Сахих Муслим.
  • Juynboll, Th. W. Adhān // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913-1936). — Brill, 1993. — Т. I. — С. 132–133.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 10: «Азан», хадис № 631 // Сахих аль-Бухари.
  • Аз-Зухайли, Вахба. Раздел «Ас-Салят» // Аль-Фикх аль-ислами ва адиллатух (Исламское право и его доказательства). — Дамаск: Дар аль-фикр, 1985. — Т. 1. — С. 580–640.
  • Gardet, L. Islam // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. IV. — С. 171–174.
  • Al-Jazari, Abd al-Rahman. Islamic Jurisprudence According to the Four Sunni Schools (Al-Fiqh 'ala al-Madhahib al-Arba'ah). — Louisville: Fons Vitae, 2009. — Т. I: Prayer. — С. 4–12. — ISBN 978-1887752978.
  • Kamali, Mohammad Hashim. Раздел «Аль-Ахкам аш-Шар’ийя» // Principles of Islamic Jurisprudence. — Cambridge: Islamic Texts Society, 2003. — С. 412–420.
  • Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Книга 9: «Молитва в установленное время» (Китаб мавакит ас-салят), хадис № 527 // Сахих аль-Бухари.
  • Муслим ибн аль-Хаджжадж. Книга 1: «Вера» (Китаб аль-Иман), хадис № 85 // Сахих Муслим.
  • Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Фатх аль-Бари би-шарх Сахих аль-Бухари (Комментарий к «Сахиху» аль-Бухари). — Бейрут: Дар аль-Марифа, 1959. — Т. 2. — С. 9–11.
  • Ибн Рушд. Бидаят аль-муджтахид ва нихаят аль-муктасид (Начало пути постигающего истины). — Каир: Дар аль-Хадис, 2004. — Т. 1. — С. 109–115.
  • Maghniyyah, Muhammad Jawad. The Five Schools of Islamic Law. — Qum: Ansariyan, 1995. — С. 114–116.
  • Словарная статья «Нийя» // Аль-Мавсу’а аль-Фикхия аль-Кувейтийя (Кувейтская энциклопедия исламского права). — Кувейт: Визарат аль-авкаф, 1993. — Т. 42. — С. 64–72.
  • King, David A. Astronomy in the Service of Islam. — Aldershot: Variorum, 1993. — С. 253–256. — ISBN 978-0860783570.
  • Wensinck, A. J. Rak’a // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill, 1993. — Т. VIII. — С. 406–407.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш