ГӀурбан Ӏид

Ӏид аль-адхьа (Ӏаьр. عيد الأضحى‎‎ ‘Īd ’al-’Aḍḥā), ма-дарра аьлча «ГӀурбанан дезде» бохург ду^[10].

Туьркийн а, дуккха а кхин йолчу бусулбанийн культурашкахь цунна Курбан-байрам аьлла цӀе тиллина.

• Курбан (Ӏаьр. قربان‎‎) — «гӀурба», «(Делах) гергавахар»;
• байрам (туьрк.) — «дезде»^[11].

Цхьацца тюркийн меттанашкахь «аид» дешарца леладо (масала, Kurban Ait)^[12].

Оьрсийн маттахь хӀара цӀе историн чӀагӀйелла йу (дукха хьалха хьахорах цхьаъ ду — некъахочун Афанасий Никитинан: «курбанть-багрямъ»^[13]). ТӀаьххьарчу итт шерашкахь иштта Ӏаьрбийн маттера нийса транслитераци а лелайо — Ӏид аль-адхьа^[14].

Бусулбаналлин ламастехь гӀурба олу лакхарчу АллахӀана адаман син-мехаллин герга хила гӀо деш долчу мел долчу хӀуманах^[15]. Оцу дийнахь дийнат гӀурбанна дайар билгалонан гӀуллакх ду, цуо гӀурбанан шена тӀе тидам бахийтар ца Ӏаш, Деле син-мехаллин вирзина хилар а, Цуьнан лаамана муьтӀахь хилар а, хьашт долчеран дакъа лаца кийча хилар а гойту^[16].

ХӀокху дийнан Ӏуьйре коллективан ламазца йолалуш йу. Бусулба наха йерриг дегӀаца ламаз эцар (гусль(оьр.)нохч.) кхочушдо, цӀена духар хьаладуху, аьтту хилахь, хьожанаш йолу хӀумнаш йахка а тарло. Ламаз дале хьалха хӀума ца йаар дика лору.

• Ламаз: Кхочушдо маьждигехь йа аьтту болуш йолчу леррина йаттинчу дӀадиллинчу майданахь.
• Хутба: Ламаз динчул тӀаьхьа имама дезден хьехам боьшу. Иза болалуш ду АллахӀ а, цуьнан пайхамар Мухьаммад а сийлахь варца, цул тӀаьхьа цо кхетадо дезден схьадаларан истори а, гӀурба деран Ӏедалан маьӀна а, Веза-Веккхучу АллахӀана муьтӀахь хиларан ладамалла а^[21].
• Такбир: Маьждиге боьдучу новкъахь а, ламазехь а динехь болчара дуккха а хьахадо башха дезчу дийнан такбир — АллахӀ возавеш долу дешнаш^[22].

Коьрта ламаст ламаз динчул тӀаьхьа хьаьлха дӀадолало. ГӀурбанна лело мегар ду:

• бараны(оьр.)нохч. а, гезарий(оьр.)нохч. а (6-7 беттан дуьйна цхьа шо кхаччалц);
• хьелий(оьр.)нохч. (шина шеран дуьйна);
• эмкалш (пхеа шеран дуьйна)^[23].

Дийнаташ хила деза деза, таро йолуш, бӀаьрлачу кхачамбацарех цӀена: цомгуш дерш, астагӀа дерш, бӀаьрзе дерш я гӀелделла дерш гӀурбанна дайар дехкина ду^[24].

Мухьаммад пайхамаран шен гӀуллакхашкара схьадогӀучу ламастаца, Жжижиг кхаа гергга цхьабосса долчу декъе доькъу^[25]:

• цхьа дакъа доьзална дуьту;
• шолгӀа дакъа гергарчу нахана а, лулахошна а совгӀатна ло;
• кхоалгӀа дакъа мискачу а, хьашт долчу а нахана доькъу (сагӀа)

ГӀурбанан дийнатан жижиг, цӀока йа кхидолу дакъош дохка мегар дац — хӀокху дезден маьӀнина дуьхьал ду иза. Даьхни дайа гӀо деш хиллачуьнца жижигца хьакъ лара а ца магадо: ахча кхидӀа ша хила деза. Йерриг хӀош бакъонаш кхоччуш йийцина йу исламан бакъонехь (фикх(оьр.)нохч.), уьш тӀетевжина йу уггаре лараме долчу гуламашкара хьадисашна — «Сахих аль-Бухари(оьр.)нохч.» а, «Сахих Муслим(оьр.)нохч.» а^[26].

Цхьацца пачхьалкхашкахь Ӏедало гӀурба деран процесс нисйо: лелаш йу ветеринарин а, санитарин а нормаш, даьхни дайар девзина ду леррина йаттинчу майданашкахь йа лицензи йолчу бойнешкахь (иштта ламаст ду Турцехь, Азербайджанехь).

ГӀурба динчул тӀаьхьа доьзал а, хьеший а дезчу дийнан стоьла гуонаха гулло. ХӀора къоман кухнехь шен жижигах долу даарш ду, амма уьш цхьаьнатухуш дерг цхьа хӀума ду — мартӀа хилар а, хазахетар а. Доьхкаш хаза духарш хила деза, совгӀаташ хийца деза, гергарчеран а, доттагӀийн а хӀусамашка ваха деза.

Башха тидам тӀебохуьйту хьашт долчарна: жижиг я иза эца делла ахча дӀало боберашна, байшна, мийлачу лулахошна. Дуккха а хӀусамашкахь стоьла гуонаха воккханиг доьзалан корта а хила тарло, я кхайкхина имам а хила тарло.

Исламан рузма бутт хьажаран (354 де ду, иза маьлхан рузмил 11 дена хьалха йу) хиларна, ГӀурбанан дезден де хӀора шарахь хьалха-тӀаьхьа хьовзу. Иза даимна а хуьлу Зу-ль-хиджа(оьр.)нохч. беттан 10-чу дийнахь, Мархадостучу дезденал ши бутт даьлча^[27][15].

Билггал долу дезден терахь доьзна ду Новолуние(оьр.)нохч. а, меттигерчу ламасташца а.

• Бутт лахар: Бусулбанийн календарь беттан серло ма-гарра баранна тӀехь латташ хиларна, дукхах йолчу пачхьалкхаша Саудин Аравин Лакхарчу суьдо хӀоттийначу терахьна тӀаьхьахӀутту. Сацам тӀеэцаш бу Зу-ль-хиджа бутт болабалале хьалха стиглахь бутт гой хьаьжжина. СаӀудийн Ӏаьрбийчоьца синхронизаци йар доьзна ду цигахь бусулбанийн коьрта деза меттигаш хиларца а, хьаьждар деш хиларца а^[28].
• Цхьацца пачхьалкхашкахь шаьш терахь билгалдаккхар: Кхин долчу пачхьалкхаша, царна юкъахь Бангладеш, Инди а, Пакистан а, шайн Бутт хьажаран комитеташна тӀетуьйжу. ХӀокху пачхьалкхаша шариатца догӀуш керла бутт бӀаьргца гуш хиларна тӀетовжу. Географин хьелаш а, терахь билгалдаккхаран хьесапаш а тайп-тайпана хиларна, Зу-ль-хиджа беттан йахь а, дезден терахь а СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнах къаьсташ хила мега^[29].

Россин официалан терахьаш (Бусулбанийн син-мехаллин урхаллин методологица):

Исламан ламастехь керла де-буьйса малх чубуьзча долало, цундела коьрта даздарш тӀехьоьтту гайтиначу терахьна хьалхарчу суьйранна.

Йуккъерчу Малхбален, Африкин, Йуккъерчу а, Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхашкахь, иштта Босни а, Герцеговина а, Албани а санна йолчу европин мехкашкахь Курбан-байрам пачхьалкхан дезде лоруш ду. Мукъачу денойн йохалла цуьнца цхьаьна хийцалуш хила тарло.

Даздаран денойн барам хӀора шарахь хӀокху пачхьалкхийн пачхьалкхан органаша хӀоттабо, календарехь иза муха латтаро а, кӀиранан деноро а хьаьжжина.

ХӀора шарахь бусулбанаш бехачу Россин цхьацца йолчу республикийн векалша Курбан-байрам официальни белхан йоцу де лоруш хӀоттадо. Цу тайпачу регионашна йукъадогӀу:

• Адыгейчоь^[35];
• Башкирийчоь^[36];
• ДегӀаста^[35];
• ГӀалгӀайчоь^[35];
• ГӀебартойн-Балкхаройчоь^[35];
• Кхарачой-Чергазийчоь^[35];
• ГӀезалойчоь^[37];
• ГӀирма^[38].

Азербайджанехь^[39], Узбекистанехь^[40], Кхазакхстанехь^[41] меттигерчу цӀерашца девзаш долу дезде (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт), пачхьалкхан статус йолуш а ду, цуьнан хьалхара де мукъа де лоруш а ду.