Джиддат

Археологаша дийцарехь, Джидда кхоьллина вайн эрал хьалха VI бӀешо чекхдолуш Мариб махкара наха. БӀеннаш шерашкахь гӀала чӀерийлецархойн жима порт бен ца йисира 647 шо кхаччалц, бусалба нехан кхоалгӀачу халифа Ӏусмана ибн Ӏаффана Хьаьжа деш болу хьаьжой тӀеоьцу коьрта меттиг йира цунах. ХӀетахь дуьйна Джидда сиха кхиира ЦӀен хӀордан бердашца йолу коьрта порт а, йохк-эцаран йукъ а санна.

969 шарахь Джиддат йукъайахара ФатимгӀеран халифатан. ФатимгӀара жигара арахьара политика а, махлелор а бахьана долуш, Джиддатан йохк-эцаран уьйранаш шорйелира ХӀинде а, Цийчу а кхаччалц, оцу гӀуллакхо кхин дӀа а къагийра гӀала.

ГӀалин бахамо дукха хьолахь тидам тӀебохуьйтура луларчу пачхьалкхийн урхалчийн. Амма Джиддатан керла долахой хьекъале бара, цигахь талораш ца деш, цуьнан инзаре йоккхачу йохк-эцаран аьттонех пайда эца. 1177 шарахь аюбгӀара схьакхачаро кхин а алсам йохк-эцар кхиийра Джиддатехь. Цул совнаха, аюбгӀеран тӀеӀаткъамца жим-жима суннитийн бусалба дин доладелира гӀалина тӀехь олалла дан (хьалха коьрта роль ловзош бара шиӀийш). 1254 шарахь мамлюкашна латтанаш дӀадалар а ца хилира карчамашца, 1517 шарахь Ӏусманан урхалла дӀахӀотторца цхьаьна.

Васко да Гами экспедицин кхиамо 1497 шарахь схьадиллина ХӀиндин Ӏапказ Португалин, цу регионан бусулба пачхьалкхийн элиташна йукъахь паника дӀаюьйш. Даккхий ахчанаш дайира ХӀиндин Ӏапказехь бусулба нехан коьрта йохк-эцаран порт Джиддат чӀагӀйарна, иза меттахӀоьттира 1517 шарахь, португалин экспедицино сацам бира гӀалина штурм ца йан, цу регионехь бусулба нехан кеманаш бомбанаш йеттарца а, хӀаллакдарца а дозаделла.

1802 шарахь Дирийн эмиратан вахӀабийш дӀалецира гӀала, иза церан карахь лаьттира 1813 шо кхаччалц, оцу хенахь Джиддат схьайаьккхира Мисрара Ӏусманан корпусо.

1916 шарахь, фронташкара Туркойчоьнан хала хьолах пайда оьцуш, меттигера Ӏарбийн элиташ маршо кхайкхийра Хьижазан. Керла пачхьалкх дукха ца лаьттира 1925 шо кхаччалц бен, иза йаьккхира Неджда. 1932 шарахь цхьаьнатоьхна Недждан а, Хьижазан а пачхьалкхах ала долийра СаӀудийн Ӏаьрбийчоь.

Джидда лаьтта ЦӀен хӀорд тӀехь, готтачу бердйистера гӀум-аренахь Тихама. ГӀалин малхбузехьа хӀорд бу, ткъа малхбалехьа ламанан зӀе йу Хьижаз, цундела керла кӀошташкахь гӀишлошйар дӀахьо хӀорда йисташкахула, къилбаседехьа а, къилбехьа а историн йуккъера.

Джиддатан климат — йовха гӀум-арен йу. Мелла а кӀеда йу хӀорлан берда йистехьа. Йочанаш Джиддатехь наггахь бен ца хуьлу, уьш а Ӏаьнан беттанашкахь хуьлу. Сих-сиха мехаш хуьлу, гӀамаран мехаш а, ченан дохк а хуьлу, хӀаваан лакхара тӀуналло а, товно а гӀалин климат хала лов ца воьллачу стага.

Джиддат шолгӀа бахархойн барамца гӀала йу СаӀудийн Ӏаьрбийчохь Эр-Рияд дӀайалча. 2009 шеран хаамашца, галахь вехара 3,6 млн стаг, агломерацехь — 5 млн гергга^[4].

ГӀалин бахархойх 45% бен бац СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан бахархой, бисинарш ханна арахьара белхалой бу, коьртачу декъана Мисарара а, Филиппинера а, Пакистанера а, Суданера а, Эфиопера а, ХӀиндера а, Бангладешера а. Цу гӀалахь веха масех эзар постсоветан пачхьалкхашкара, уггар хьалха Къилбаседа Кавказера нах. СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан гӀаланашкахь бехачу нахах 90% гергга суннийш бу, 10% шиӀиш бу. Кхечу пачхьалкхашкара бахархошна йукъахь 3/4 бусулба нах бу, бисинарш хӀиндуистех а, керстанех а бу. ГӀалин бахархойх 65% гергга божарий бу. Иза доьзна ду 90% сов кхечу пачхьалкхашкара белхахой божарий хиларца.

ГӀалина гӀуллакх до паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан цӀарах дуьненайукъара аэропорт (IATA: JED, ICAO: OEJN) шарахь 27 млн сов стаг пассажираш дӀасалеларца (2012). Гуттаренна пассажирийн рейсаш лела исламан дуьненан массо а йаккхийчу гӀаланашка (цхьаерш ХьаьжцӀа доьдучу хенахь бен ца лела), ткъа иштта Лондоне а, Сингапуре а, Франкфурте а, Париже а, Сеуле а, Делига а, Мумбаига а, Аддис-Абебе а, Афине а.

Джиддатан порт йу ЦӀен хӀордан малхбален берда тӀехь, цуо шена тӀелоцу Макка а, Мадийнате а коьрта хьаьжа дан богӀучеран.

Беш бу шиъ маса цӀерапоштнекъ: Джиддат — Эр-Рияд а, Мадийнат — Джиддат — Макка.

Йукъараллин транспорт гойту муниципалан автобусаша. ГӀалин мэро 2010 шарахь хаам бира муниципалитетан сацамех лаьцна метро йан.