Эдинбург
Эдинбу́рг (инг. а, скот. аEdinburgh [ˈɛdɪnb(ʌ)rə], гэлийн. Dùn Èideann [tuːn ˈeːtʃən]) — Шотландин коьрта гӀала (1437 шарахь дуьйна) а, шен барамца цуьнан шолгӀа гӀала.
Сити-оф-Эдинбурган гуонан административан йукъ. Эдинбурган вахархо 2019 шарахь вара 524,9 эз. стаг. Шен барамца ворхӀолгӀа гӀала йу Цхьаьнатоьхна Паччахьаллехь. Лаьтта Шотландин малхбален берд йистехь (Йуккъерашотландин чутаьӀе), Ферт-оф-Форт айман къилба берд тӀаьхь. Эдинбурган кӀошташ — Шира гӀала а, Кела гӀала а — 1995 шарахь чуйазйина ЮНЕСКОн Дерригдуьненана тӀаьхьенан объектийн испискийн.
Этимологи
Географи
Эдинбург гӀарайаьлла шен хаза кхаа бердйистерачу шуца, лаьмнийн генаш Пентландан шунаш, Лейт эркан а, Артуран Таж ломан (251 м.) а йуккъехула, охьабоьду Эдинбурган малхбузехьа Ӏункара басешца (Салисбери-Крэг). ГӀалин йукъ йекъало къилбехачун, ширачун, гаттийра урамаш долчу декъан а, керла декъанна, 1768 шеран планаца йина йолу. Ший а гӀалин дакъа доькъу боьра (Лох-Нор Ӏам хилла), парк йина. ГӀалин йуккъехь ГӀопан тархан йоккха паркан къилба-малхбален маӀӀехь лаьтта Эдинбурган гӀап-гӀала; гӀопа чуьра го хаза хӀорд а, гӀала а. ГӀалин малхбален йистехь йу Холируд гӀала.
Уггаре йоккхачу шотландин Глазго гӀалин Эдинбург гена йу 74 км, ткъа Лондонна 648 км.
Истори
Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамехь йаздина Эдинбург Шира Румал хьалхара теман лоттийла йу Британехь — Алата-Кастра (Alata-castra)[2]. Хьалхара йозанца гӀала санна гӀопан гуонахьара меттиг хьахйар хилла 1124 шарахь, оцу хенахь паччахьан Давид I омарца Эдинбургехь Сийлахь ЖӀарин килса йина. Паччахьан грамота хьажийначаьрга латинан маттахь бох: Ecclisie Sancte Crucis Edwinesburgensi, иштта гӀалин цӀеран кепо тешалла до, оцу хенахь нах тешна бара цӀе схьайаларх паччахьах Эдвинах. Мухха делахь а, паччахьан Вильгельм I Лоьман 1170 шеран хартех хьахайо гӀалин кхин цӀе — Edenesburch.
Эдинбург йолайелла сихха кхиа XII бӀешарахь, оцу хенахь Давид I Сийлахьволчо дехьайаьккхина паччахьан керт Данфермлинера Эдинбурган гӀалане, ткъа XIII бӀешарахь Шотландин парламент кхоллайелча цунна тӀаьхь коьрта шахьаран статус йисина. Паччахь-аьзни Мария Стюарт йолчу хенахь паччахьан керт лаьттара эдинбурган Холирудхаус гӀалахь, ткъа 1603 шарахь Ӏарш Яков VI кхаьчначу хенахь, паччахьан тӀаьххье йахана Лондон. 1707 шарахь Шотландин парламент дӀайаьккхинчу хенахь, политикин агӀора Эдинбурган маьӀна лагӀделира, амма гӀалин оьздангаллин дахар къегаш дара, уггара чӀогӀа къегира Селонан муьрехь, оцу хенахь кхузахь бехара, болх беш бара дукхаха болу Ӏилманчаш а, философаш а оцу заманан.
XIX бӀешеран йуккъехь цӀеххьана тӀекхийтира Эдинбурган бахархой, коьртаниг Ирландин мухажирийн чоьтах, уьш бевддера «ирландин картолан мацаллех».
Тахана Эдинбург — уггаре а экономики нагӀора къегаш йолу регион йу Йоккха Британехь. Экономика айайелла 1999 шарахь, оцу хенахь меттахӀоттийра Шотландин парламент, цул тӀаьхьа гӀалахь кхоьллира дуккха а правительствон учрежденеш, иза бахьнехь йолайелира кхиа белхан меттигаш. ХӀинца Эдинбургехь белхазалла махкахь уггаре лахарчех йу. ГӀалин бахархой тӀкеташ бу, коьртаниг кхечу мехкашкара мухажирш бахкар бахьнехь, кӀезга тӀегӀанехь — Йоккха Британин кхечу кӀошташкара нах бар бахьнехь.
Климат
Эдинбургехь, массо Шотландехь санна, амалехь йу барамера хӀордан климат — дикка кӀеда йу, гӀала дикка лакхара къилбаседин шораллехь хиларе ца хьоьжуш. Оцу шораллехь лаьтта Москохе а, Лабрадоре (Ньюфаундленд) а, хьаьжчи Ӏай Эдинбургехь тоъал йовха йу, температура наггахь охьайолу 0 °C лаха. Аьхка Эдинбургехь лаьтта сакхене хенан-хӀоттам, температура хьала ца йолу 23 °C. Иштта Эдинбурган амалехь ду тӀекхоьссина догӀу догӀа (йочанийн барам цхьабосса бекъало беттанашкахь), къилба-малхбузен мох. Октябре а, мартехь а дикка гӀалин хенан-хӀоттаман Ӏаткъам бо атлантикин циклонаш — царех олу европин дерз.
Иштта климатан башхаллаш йоьзна Эдинбурган географин хьолаца — гӀала лаьтта берд йистехь, хенан-хӀоттам кхоллало Къилбаседа хӀордан агӀора хьоькхучу хӀаваан Ӏоврий чоьтах.
| Эдинбурга климат | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Гайтам | Янв. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Шо |
| Юьззина максимум, °C | 14,2 | 15,5 | 21,0 | 22,0 | 26,0 | 29,1 | 28,7 | 31,0 | 26,2 | 23,0 | 17,0 | 15,0 | 31,0 |
| Юьззина минимум, °C | −18 | −17 | −11,4 | −5 | −3 | 0,0 | 2,1 | 2,0 | −2 | −5,6 | −10 | −15 | −18 |
| Хьост: Погода и Климат | |||||||||||||
Кино
Эдинбургехь суьрташ дахна цхьайолу фильмаш[3]:
- 1994 — «КӀорга доцу каш», режиссёр Дэнни Бойл, коьрта ролехь Юэн Макгрегор.
- 1996 — «Джуд», режиссёр Майкл Уинтерботтом, в коьрта ролехь Кейт Уинслет. Йаьккхина гӀалин йуккъехь.
- 1996 — «Механ тӀаьхь», режиссёр Дэнни Бойл, ролашкахь Юэн Макгрегор а, кхин берш а. Фильм йаьккхина эдинбургхо Уэлш Ирвинан романца. Доккхаха долу дакъа даьккхина гӀалахь (цу тӀе уггаре боьха нинка Шотландехь»).
- 1998 — «Кислотни цӀа», режиссёр Пол Макгиган. Йаьккхина Эдинбургехь а, Глазгохь а.
- 2003 — «Къона Адам», режиссёр Дэвид Маккензи, ролашкахь Юэн Макгрегор а, Тильда Суинтон. Йаьккхина Эдинбургехь а, Глазгохь а.
- 2010 — «Иллюзионист», режиссёр Сильвен Шоме, Коьрта ролашна аьзнаш дина Донда Жан-Клода а, Ранкин Эйлида а. Доккхаха долу сюжетан дакъа 1950-гӀа шерийн Эдинбургехь ду.
- 2011 — «Цхьа де», режиссёр Лоне Шерфиг, коьрта ролашкахь Джим Стёрджес а, Энн Хэтэуэй а.
- 2012 — «Мархийн атлас», режиссёраш Том Тыквер, Энди Вачовски, Лана Вачовски
- 2013 — «Боьхалла», режиссёр Джон С. Бейрд.
- 2013 — «Sunshine on Leith»
- 2011—2014 — Хьалхалера зуламаш / Case Histories (Сериал), Режиссёр: Марк Джобст, Билл Андерсон, Дэн Зефф.
ГӀаланаш-вежарий
Эдинбург йу гӀала-ваша лахара гӀалин:
Германи: Мюнхен (нем. München) (1954)
Франци: Ницца (фр. Nice) (1958)
Итали: Флоренциитал. Firenze) (1964)
Керла Зеланди: Данидин (инг. Dunedin, маори Ōtepoti) (1974)
Канада: Ванкувер (инг. Vancouver) (1977)
АЦШ: Сан-Диего (инг. San Diego) (1977)
Испани: Сегови (исп. Segovia) (1985)
Цийчоь: Сиань (ций. 西安, пиньинь Xī'ān) (1985)
Украина: Киев (укр. Київ) (1989)
Дани: Ольборг (дан. Aalborg) (1991)
Япон: Префектура Киото (яп. 京都府) (1994)
Польша: Краков (поляк. Kraków) (1995)
Росси: Санкт-Петербург (1995)
Суьрташ
Бевзаш болу эдинбургхой
Хьажа иштта
Билгалдахарш
- ↑ Поспелов, 2002, с. 478.
- ↑ Алата-Кастра // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Scotlandthemovie.com
Литература
- Воронихина Л. Н. Эдинбург. Л. : Искусство. Ленингр. отд-ние, 1974. 255 с. (Города и музеи мира).
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Фрай М. Эдинбург: история города. М.; СПб., 2011. 605, [2] с., [8] л. ил. ISBN 978-5-699-48209-2.
- Эдинбург // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
