Шотландин истори

Ӏилманчашна хета, дуьххьара адамаш Шотладехь гучудевлла 8 эзар гергга шо хьалха. Хьалхара гуттаренна йолу нах беха меттигаш йу вайн эрал VI эз. шо хь.

Шотландин йозанан истори йолало Британи румо йаккхарца, оцу хенахь церан оккупаци йира, руман провинцийн статус йелира, ала долийра Британи хӀокху заманан Ингалсчоьнан а, Уэльсан а мехкех. Шотландин къилба дакъа йоцучу заманна тергоне ийцира Румо. Къилбаседехьа латтара румо схьадаханза долу лаьттанаш, — Каледони, цигахь бехара пиктийн а, гэлийн а тайпанаш.

Дуьххьара Каледоне веира, 80 шарахь, Британин сардал Агрикола. Цунна тӀехьадогӀу беха могӀа чӀагӀбала гӀертарш, царех цхьанна а, уггаре ладаме долу Септимий Северан гӀортар а (209—211), аьтто ца белира: ламанхоша шайн лаьмнашкахь майра дуьхьало йора, румхойн, масех эвла йохийча, йухаберза безара. Каледонин бахархой тӀелетарх Британин кхерам ца балийта, императора Адриана 122 шарахь бира Солуэй-Ферт аймин а, Тайн эркан хикхочен а йукъахь Адрианов вал, иза тобира Септимий Севера.

V бӀешарахь румхой дӀабахара Британера. Оцу хеннахь йа кӀеззиг хьалха (IV бӀешарахь) Каледонин тӀелета буьйлабелира скотташ (кельтийн къам) малхбузехьара, аьлча а Ирландера, Гебридийн а, кхечу а гӀайренаш тӀера, Шотландин малхбуза бердашца лаьтта. Шотландин истори V - VII бешерийн мурера, цӀий Ӏано къовсамца скотташна а, пикташна а, чӀогӀа бодане йу. VII бӀешарахь йерриг Шотланди Ферт-оф-Форт а, Ферт-оф-Клайд а айманашна йукхъара асанан къилбаседехьа ши пачхьалк йара, царех малхбузчехь — Далриадехь — урхалла дора скотташ, малхбалехь — пикташ. Оцу асанан къилбехахь, областашкахь, хӀинца Шотландин дакъош долчу, йара пачхьалкхаш: малхбузехь — Стратклайд, цигахь урхалла дора бритташа, ткъа малхбалехь — Берници, цигахь бехара англаш.

VI бӀешарахь керсталла чукхечира пикташна скотташкара, уьш керста бара V бӀешарахь дуьйна, дин чӀагӀделира цигахь, цу тӀе скотташ а, пикташ а леладора ирландин килсан дин. Шотландехь керсталла даржош йоккха роль лелийра мозгӀаро Колумбас, иза охьахиира Айона гӀайрен тӀе. VIII бӀешо долалуш пиктийн паччахь ша а, шен къам а дӀатуьйхира руман килсех, цу тӀе хьалхалера динан гӀуллакххой махкара лаьхкира; тӀаьхьо изза хилира скоттийн паччахьаллех.

Шотландин паччахьаллин истори йолало 843 шарахь, скоттийн паччахь Кеннет Мак Альпина пиктийн паччахьалла йаьккхича (Фортриу), иза шечух дӀатоьхча. Йуьхьанца цунах олура кельтийн цӀарца Альбан (латинан кеп — Албани); Х бӀешарахь дуьйна лело йолийра цӀе Скоти (цуьнца йуьхьанца билгала йоккхура Ирланди) йа Шотланди, иза XI бӀешарахь дуьйна чӀагӀйелира оцу пачхьакхана тӀаьхь.

945 шарахь шотландин паччахьо Малькольм I, ингалссаксийн паччахьца Эдмундца бертахь, тоьлла Стратклайд паччахьаллел, схьатоьхна цуьнан къилбаседа дакъа, Солуэй айманна тӀекхаччалц, шайн латташна.

1018 шарахь Малькольм II толам баьккхина Кархэмера тӀамехь Ухтредера, иза бахьнехь шен латташна тӀетоьхна дерриг латташ Твид эркан тӀекхаччалц, иза оцу хенахь йара Нортумбрин графийн. Канут Сийлахьверг, Ингалсчоьхь чӀагӀвелла, волавелира къилбаседехьа, и область схьалацархьама, амма гӀуллакх чекхделира машарца, цуьнца Шотландис ца дайира схьадаьккхина латта (иза бахьнехь латта кхечира хӀинцалера дозанашка, тӀехьа кӀеззиг бен ца хийцаделира); Малькольман дийзира ша Канутах вазар къобал дан, иза лаьттара Канут валлалц (1040 шарах).

Шотландин политикин цхьаьнатохар чекхдаларца, хила мега цул хьалха а, мухха делахь а IX бӀешерера, дуьйладелира норманнийн (данихой а, норвегихой а) талораш Шотландехь, уьш лаьттира XII бӀешо доладаллалц, XIII бӀешеран йуккъе кхаччалц. Норвегихойн аьтту белира чӀагӀбала Оркнейн, Гебридийн, кхечу бердйистерачу гӀайренаш тӀаьхь, цигара атта дара генарчу Норвегерачул талораш дан тӀелета.

Гуттаренна болчу тӀамо чу са ца доийтара. XI бӀешо йуккъе даххалц сих-сиха хийцалора паччахьаш, царех цхьаберш бен ца лара шайн Ӏожаллах; Ӏарш ца кхочура даиман санна кӀантана, ткъа вешийна йа гергарчун; амма массо хенахь иза дӀалоцура Мак Альпинан тӀаьхьенаша. 1040 шарахь паччахь Дункан I вийра шен шичо Макбета, цуо дӀалецира таж. Иза волуш ишколаш йохкура, Шотландин политикин йукъаметтиг кхечу пачхьалкхашца а, руман папица а йехкира. 1056 шарахь Макбет вожийра Ӏарш тӀера шен кӀанта, Малькольм III. Малькольм III, кунйа Канмор (цӀе схьайолу кельтийн дешах, цуьнан маьӀна ду «Боккха корта»), вара уггаре беркате тайпана а, уггаре дешна а шотландин паччахьех оцу муьран. Цуо Ӏамийра дешар а, уьйранаш а тесира ингалсан паччахьан кертахь ша эккхийначу хенахь шотландера; лаамца тӀеоьцура ингалссаксаш, эзарнашкахь бевдда болу Ингалсчуьра Вильгельма Йаккхархочо 1066 шарахь Ингалсчоь йаьккхинчул тӀаьхьа, цаьрга Вильгельм Йаккхархо хьоьжура иэшийначу мостагӀашка санна. Малькольм, иза тӀелатар хаийтархьама Ингалсчуь вахара, амма йухатуьйхира; шен рогӀехь Вильгельм тӀевелира къилба Шотландин латта тӀе; Малькольм веира цуьнан лагере, байӀат дархьама 1071 шарахь. Иштта хӀоьттира Шотланди Ингалсчоьх йазар.

Паччахь Георг IV в Шотланде вар 1822 шарахь хьалхара зиярат ду 1650 шарахь дуьйна Шотланде паччахьо деш долу. Иза динарг хилла йаздархо Скотт Вальтер, иза вара идеян автор паччахьан тӀе килт йохаран, цуо боккха Ӏаткъам бина тартанан килт шотландин къоман духар долуш санна.

XIX бӀешарахь промышленностан революци йолчу шерашкахь Шотландин хьал шала дара. Цхьаьна агӀора, «Унех акт» тӀеэцначул тӀаьхьа, Шотландин дешар а, промышленноста революци а кхиина мохк хилира онда европин коммерцин, Ӏилманан, индустриалан йукъ.

Билгала даккха деза, Шотландино дукха хьолехь шакепара хьал латтадо Цхьаьнатоьхна Паччахьаллехь, иза доьзна историца цуьнан цхьанакхетарх Ингалсчоьнца, дакъа лацарца йукъарапачхьалкхан парламентехь шен административан а, суьдан а система Ӏалашйеш. Ткъа шина пачхьалкхан административан а, политикин а системаш тайп-тайпана хиларна, цуо кхоллара Шотландин къоман ницкъаш Ӏалашдаран дика базис^[1].

Дуьненан шолгӀа тӀом чекхбаьлча Шотландехь цӀеххьана охьаделира сурсаташ арахецар, амма тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь хуьлу оьздангаллин а, экономикин а регион денйалар, финансийн операцин кхоче а, электроника арахецар а кхиарна. Шотланди йехачу хенахь лорура йуккъера правительство, лахара потенциал а, меллаша кхиар а долу регион санна, иза доьзна шира отраслаш иэгарца, масала, кӀоранан, текстилан отраслаш, хӀурдакеманашдар.

Доккха маӀна ду Шотландин, экономика кхечу новкъа йоккхуш, кхечу пачхьалкхийн инвестицеш, коьртаниг къилбаамерикин а, японин компанийн^[1]:163-164, кхин а Къилбаседа хӀордан шельф тӀера мехкдаьтта а, газ а йаккхар. 1981 шарахь йина йаьлла мехкдаьттан терминал «Саллом-Во», цигахь мехкдаьтта а, Ӏаламан газ а Къилбаседа хӀордан а, Къилбаседа Атлантикин а танкераш тӀейутту кхин дӀа йахьийта^[2].

1993 шеран 5 январехь Шетландин гӀайренийн Мейнленд гӀайренан къилба берд болчохь доьхна танкер MV Braer. Мехкдаьтта дӀаихна 84 700 тонн барамехь. И бохам хиллачул тӀаьхьа Йоккха Британин хӀордан бакъонашкахь хийцамаш дина, кхоьллина стратегин флот пхеа доккха хӀордан буксирех лаьтташ.

1999 шарахь Шотландин парламенте харжамаш бира, иза кхоьллира «Шотландех лаьцна актца» 1998 шарахь.

2000 шераш долалучу хенахь дуьйна Шотландехь чӀагӀло къомаллин Ӏаткъам. 2007 шарахь Къоман парти туьйлира шотландин парламенте харжамехь.

2014 шеран 18 сентярехь хилира Шотландин маршонах референдум. Маршонгахьа кхаж тесира 44,7 % харжамхоша, дуьхьала — 55,3 %. Харжамашка баьхкира 84,6 %^[3]

ЕБ йукъара Йоккха Британи арайалар 2020—21 шерашкахь, болабелла кечам Шотландин маршонах шолгӀа референдуман.

• Шотландин монархийн исписок
• Шотландин историн областаш
• ГӀайренийн паччахьалла
• БрюсгӀар