Ӏашураъ

Оцу дийнахь сунниташа шайн лаамехь марха кхобу, Муса пайхамар а, Исраилан бераш а пирӀунан эскарех кӀелхьардахарна АллахӀана баркалла аларан билгало санна. Сунниташ чӀагӀдо, мухьаррам бутт — исламан хьалхара бутт хиларх а, беа беза беттах цхьаъ хиларх а. Ӏеламнаха-сунниташа суннатийн хьадисийн гуларшкара далош ду, оцу дийнахь Нухьан хӀорд-кема(оьр.)нохч. хин балано шена гӀело йиначул тӀаьхьа, декъачу лаьттахь сецна , Муса а, цунна тӀаьхьа бозу мурдаш а кӀелхьара бевлла шайна тӀаьхьаваьллачу пирӀунах а, цуьнан эскарех а^[3]. Туркойн ламастехь Ӏашураъ кечйо коьртачу декъана Мухьаррам йа Ӏашураъ беттан 10-чу дийнахь, ткъа исламан беттан рузманехь Мухьаррам беттан 10-гӀа дийнал тӀаьхьа.

Ӏашура дийнахь сунниташа марха кхобу, цуьнан истори Мухьаммад пайхамаран дахаран Мединатан мур болалуш дуьйна ю. Дийцарехь, Мухьаммад-пайхамар Мадинате дехьаваьлча, цунна карийна жуьгташна Ӏашура де церан марха досту де хилар. Цуьнан бахьана Муса пайхамар (Муса) а, Исраилан бераш а Мисаран пирӀунан эскарх кӀелхьарадовлар дуйла шена хиъча, Мухьаммада элира, бусалба нах Муса пайхамаран ламаст лело жуьгтел хьакъ долуш бу. Цул тӀаьхьа марха кхаба волавелира иза, шен накъосташка иза кхаба аьлла омра а дина^[4]. Иштта хууш ду, ширачу Ӏаьрбоша а Ӏашураъ дийнахь марха кхабар лардеш хилла хилар. Цхьана хьадисехь иштта хьахийна ду, ша Мухьаммад пайхамар а, Маккахь волуш, Ӏашура дийнахь марха кхаьбна хилар кхечу къурайшашца цхьаьна^[4].

Ӏашураъ дийнахь марха кхабар дика ду, амма важиб дац. Абу Хьанифас дийцарехь, бусалба динан историн дукха хьалхарчу муьрехь важиб хила тарлора иза. Амма Мухьаррам баттахь марха кхабар дӀадаьккхина, Рамадан баттахь марха кхабар парз диначул тӀаьхьа^[3].. Пайхамаран суннатехь жуьгтех къаьсташ хила лууш Ӏашура дийнахь 2 дийнахь марха кхабар дика ду (9-гӀа а, 10-гӀа а, я Мухьаррам беттан 10-гӀа а, 11-гӀа а деношкахь)^[3]. Деза де а, динан гӀиллакхаш а дӀахьо беттан хьалхарчу итт дийнахь, ша Ӏашура де Мухьаррам беттан итт де ду. Динан ламасташца, дуьне кхоллар хилла оцу дийнахь, кхин а маьӀне хиламаш хилла: ИбрахӀим (ИбрахӀим) дуьненчу валар, Муса (Муса) пирӀунан Ӏазапах кӀелхьарвалар, Адам шен къиношна дохко ваьлла, Юнус китан кийрара паргӀатваьккхина, Мохь садаӀаран ханна Юнус]. Юкъара хазахетар гойту сагӀийна гӀуллакхашца а, гӀуллакхашца а, къечу нахана а, берашна а дарба дарца а, бала хьоьгучарна а, цомгушчарна а хьошалгӀа вахарца а, и.дӀ.кх.а.. Сунниташна юкъахь Хьусейнна лерина белхар тийна кеп йолуш ду, кхечу белхарх къаьсташ доцуш^[5].

Шииташа Ӏашураъ кадам санна билгалдоккху. Царна хӀара де имам Хьусайн, цуьнан ваша Ӏаббас а, цаьрца хилла 70 шахӀид а Кербела йолчохь кхелхина де хиларна чӀогӀа мехала ду^[6] ТӀом хиллачу меттигехь Кербела гӀала йиллина йу. ШахӀийдин иэсана шииташа хӀора шарахь кадам бо. Иранехь а, Иракехь а маьждигашкахь а, хусейнийшкахь а Имам Хьусайнех а, цуьнан накъостех а лаьцна дийцарш доьшу.

Иудаизмехь Ӏашураъ (Йом-Кипур) уггаре сийлахьчу денойх цхьаъ ду. Оцу дийнахь Муса пайхамар а, цуьнан йукъаралла а Мисран лайш хиларх кӀелхьарайаьккхина. Иудаизман Ӏашураъ де бусалбанийн терахьашца цхьаьна ца догӀу^[7]

Зикар дечу а, баркаллин а дийнахь коьрта кхача лоруш бу «Ӏашура» олу кхача. Дийцарехь, хидестар чекхдаьллачу дийнахь кхачанан сурсатех йисина меттиг лелош хилла Нохьас, ткъа дийна мел бисинарш кхабархьама, дуккха а хӀуманаш лелош хилла цо. Тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь цуьнан дузар а, хӀоттам а тайп-тайпана хила тарло: Туркойчохь иза коьртачу декъана мерза кхача бу, Азербайджанехь цунах олу «хедик», кхача кечбо Ӏаьвдиначу ялташна, кӀен, кхин а. Цхьайолчу кӀошташкахь цунна тӀетуху жижиг, амма низамехь иза ялтех лаьтташ юург ю. Цунна тӀе бӀараш а, стоьмаш а туху, чам лакхабаккхархьама^[8] амма низамехь иза ялтех лаьтташ юург ю. Цунна тӀе бӀараш а, стоьмаш а туху, чам лакхабаккхархьама.

Кхечу бусалбанийн дездешка терра, Ӏашураъ де беттан календарца билгалдоккху. Ламасташца иза Мухьаррам беттан итталгӀачу дийнахь хуьлу. Сунниташна хӀара де Муса пайхамар (Ӏ.с.) а, цуьнан дерриг халкъ — Исраилан кӀентий — кӀелхьарабахарца, иштта Мухьаммад пайхамаро (с.Ӏ.в.) хьехийначу мархаца доьзна ду. Шииташна хӀара де кадам санна ду: 680-чу шарахь Кербела йолчохь Мухьаммад пайхамаран (с.Ӏ.в.) кӀентан кӀант имам Хьусайн шахӀид хилла. 2026-чу шарахь хӀара де 25-чу июнехь хир ду^[9][10].