Мархин Ӏид

Ӏид аль-Фитр — шиннах цхьа деза ду Исламан рузманехь^[3], цуо гойту марха чекхдалар, иза дара сийлахь Мархийн беттан бохаллехь. Марх дастаран ламаст догӀу Мухьаммад пайхмаран (С.Ӏ.в.) заманара, 624 шарера дуьйна^[4].

Муъмин наха вовше декъалбо: «Марханаш къобал хуьлда! Лайна хало мелехь йазйойла!» олий. Дезденал хьалха а, цу дийнахь а (Ӏийдан ламазал хьалха), фарз сагӀа (закат аль-фитр) гулдо. Гулдина ахча дӀадоьду йукъараллина (мискачу нахана, некъахошна, и. дӀ. кх. а) пайденна декъачу кхачанан сурсатийн кепехь, я оцу сурсатийн ахчанца догӀуш долу (Хьанафийн мазхӀабехь)

Дезачу дийнахь бусалба наха Ӏидан ламаз до, шайн уггаре а дика духар тӀе духа, ламастан кхачанаш кечбо, ткъа Ӏидан ламаз динчул тӀаьхьа Ӏиданна шуьнаш хӀиттадо, лулахой, гергарнаш, доттагӀий кхойкху хьошалгӀа^[5].

Массо а бусалба нехан Ӏиданехь бераша дакъалоцу тайп-тайпана ловзаршкахь, лулахошка боьлху, царна мерза даарш даадо. Оцу дийнахь мискачу наханна доькъу сагӀа, совгӀаташ ло, вовшен къинтӀера бовлар доьху.

Шаввал беттан хьалхара де деза де лоруш ду^[6], амма ламастехь бусалба пачхьалкхашкахь ишколаш, учрежденеш, туьканаш дукхахьолахь кхин а шина-кхаа дийнахь дӀакъевлина хуьлу^[7].

Ламастан Мархин Ӏид дӀадолало малх чубузучу хенахь, керла бутт дуьххьара гуш йолчу буса. Нагахь санна Рамадан беттан 29-гӀа де дӀадаьлча сихха бутт гуш бацахь (йа мархаш бахьана долуш, йа бутт чубузучу хенахь малхбузера стигал хӀинца а тӀех къегина хиларна), тӀаккха и дезде шолгӀачу дийнахь даздо^[8].

Ӏадатехь, Ӏийд-ал-Фитр дӀадолало керла бутт дуьххьара гуш йолчу буса малх чубузучу хенахь. Нагахь санна Рамадан беттан 29-гӀа дийнал тӀаьхьа сихха бутт гуш бацахь (я мархаш хиларна, я бутт чубузучу хенахь малхбузехьара стигал хӀинца а тӀех сирла хиларна), тӀаккха деза де шолгӀачу дийнахь даздийра ду^[9]. Ӏид аль-Фитр даздо цхьанна тӀера кхаа дийне кхаччалц, мехке хьаьжжина^[10]. Оцу дийнахь ца мега марха лаца, до Ӏида ламаз^[11]. Важаб хилла мархин сахьа доькъу мискачу нахана: ахча йа дуа сурсаташ (Ӏарбийн маттахь: закят аль-фитр)^[12]. Закят аль-фитр ло мархин баттахь малх чубуззалц Ӏидан дийнахь, амма дика ду иза далар Ӏида ламаз данле.

Мухьаммад пайхамара (С.Ӏ.в.) аьлла: «Марха достучу буьйсана а, гӀурба дуй буьйсана а ламазехь лаьттинарг, Делера йал хиларх а тешна, дукхах болчеран дегнаш лечу хенахь, цернаш лийр дац»^[13].

— Ас-Суюты Дж. Аль-джами‘ ас-сагыр. С. 536, хадис № 8903

ИсмаьӀалан кӀанта Мусас дийцина, Хьумайда кӀанта Хьаммада Анасера дийцина, цо аьлларг: "АллахӀан элча — Делера салават а, салам а хуьлда цунна — Мадинате кхаьчча, цуьнан халкъан ши (деза) де дара, даздийриг ловзаршца. Цо хаьттина цаьрга: «ХӀун ши де ду иза?», цара жоп делира: «Оха и ши де ловзаршца даздина хилла текъам динан заманахь а». ТӀаккха Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Баккъалла а, АллахӀа уьш хийцина дикачу шина денца: гӀурбан денца а, марха досту денца а»^[6].

— Сборники хадисов Абу Дауда (1134), ан-Насаи (1556), Ахмада (3/178), Абдурраззака (15566)

Марха досту де официалан мукъа де ду республикашкахь (федералан меженаш йоцучохь): Адыгейчоь, Башкортостан^[14], ГӀалгӀайчоь, ГӀебартойн-Балкхаройчоь, ГӀезалойчоь^[15], ГӀирма^[16], ДегӀаста, Кхарачой-Чергазийчоь, Нохчийчоь^[17][18]. Туркойчоьнах къаьсташ, цхьайолу кхин исламан пачхьалкхашкаш, марха досту де даздо кхаа дийнахь (цигара схьа кхо мукъа де), Российн регионашкахь Ӏида даздо цхьаьна дийнахь, Нохчийчохь кхаа дийнахь.

Москохахь коьрта Ӏида хуьлу Москохан рузбанан маьждигехь. Бусалба нахан хьехам бо лакхара муфтийс. Рузбанан маьждиге Ӏида ламазе богӀу эзарнаш нах^[19].

2020-чу шеран май беттан 19-чу дийнахь, COVID-19 коронавирусан пандеми йолуш, Российн бусулба нехан Синмехаллин урхаллин а, Российн муфтийн кхеташонан а куьйгалхочо, муфтис Гайнутдин Равила дӀахьедира, 2020-чу шарахь Москохарчу а, кхечу регионийн а маьждигаш нахана дӀакъовлур ду майхь хир долу дезачу дийнахь аьлла. Цо дийцарехь, коронавирусца къийсам латтош ларваларан гӀуллакхаш дан а, дезде цӀахь даздан а оьшу динехь болчара. «Оха шен лаамехь дӀатотту цхьаьнакхетараллин ламазан хазахетар, сийлахьчу, дукха адамаш гулделлачу даздарийн са, Дала мукълахь, цул тӀаьхьа адамийн Ӏожаллин а, баланан а бахьана ца хилийтархьама». Цо кхайкхам бира бусулба нахе, коронавирус ца йаржийта массо а лардаларе. «Вайн марханаш а, дерриге ламазаш а, дика Ӏамалш а Веза-Воккхачу АллахӀа къобал а йеш, йал хир йу аьлла, шеко а йоцуш, даздийр ду вай и дезде доьзалшца, хӀусамашкахь», — билгалдаьккхира Гайнутдина Равила. Кху беттан 24-чу дийнахь Москохарчу рузбанан маьждигехь социалан дистанци а ларйеш, Ӏидан ламаз дийр ду аьлла дӀахьедира дина муфтийс^[20].