Рагаиб буьйса

Раджаб бутт бусалба динан рузманехь къаьсттина меттиг дӀалоцуш бу. Мухьаммад пайхамара ﷺ аьлла:

Раджаб — АллахӀан бутт бу а, ШаӀбан — сан бутт бу а, Рамадан бутт — сан йукъараллин бутт бу^[5].

Раджаб — бусалба динан рузманехь биъ беза беттах цхьаъ бу (хьарам беттанаш), Мухьаррам а, Ду аль-Кидой а, Ду аль-Хиджа а беттанашца цхьаьна^[2][3].

Исторехь и биъ бутт беза лоруш хилла ур-атталла бусалба дин тӀеэцале хьалха, Макка боьлхучу хьаьжойн кхерамазалла ларъйеш тӀом бар дихкинчу хенахь а. Ражабах «Раджаб аль-Фард» (Раджаб къаьстина) олу,

кхин а рогӀ-роггӀана богӀучу кхаа безачу беттан рогӀаллехь иза ца хиларна, жимачу зийартехь (Ӏумрат) адамийн кхерамазалла ларъйар деза дина АллахӀас^[2][3].

Къуръано чӀагӀдо и беттанаш мехала хилар:

АллахӀана гергахь беттанийн терахь — шийтта бутт бу. Царах биъ бутт бихкина бу. Иза ма-дарра АллахӀан омра ду^[4].

Рагаиб буьйсанна леррина доӀанаш а, гӀиллакхаш а низамехь хиларх лаьцна долу хаттар бӀешерашкахь къийсамаш латтош ду бусалба динан Ӏилманчашна йукъахь.

Суннатийн ламастехь Ӏеламстага Ибн Хаджар аль-Асколанис (XV бӀешо) шуьйра Ӏамийна хьадисаш, Раджаб беттан диканех а, Рагаибехь леррина доӀанаш дарх а лаьцна. Раджаб баттахь марха кхабарна леррина йал хиларх лаьцна даьржинчу оцу хьадисех дуккха а ледара (даиф) йа кхоьллина (маудуа) санна лоруш ду. Кхоьллинчу хьадисашна йукъахь ду, Раджаб беттан хьалхарчу дийнахь марха кхаьбча, буьззина зийарт баттаца цхьатерра йал ло бохург, йа Раджаб беттан хьалхарчу буса цхьа билггал долу ламаз даро кошан Ӏазапах ларво, йалсамане ваха йукъарахила ло боху чӀагӀдар. Иштта Ибн Хаджара чӀагӀдина, Раджаб баттахь марха кхабар шатайпа совгӀат далар йолуш хилар гойтуш тешаме хьадис цахилар^[4].

Йукъара тӀеэцна ду Рагаибан ламаз бид’а хьасанан (хастаме йа сийлахь керланиг) санна лоруш хилар, иза бохург ду Къуръанехь а, бакъдолчу хьадисашкахь а хьахийна доцу, амма бусалба динан хьехамийн духана дуьхьал доцу Ӏамал^[8].

Рагаибан ламастан Ӏадат дӀадолало Раджаб беттан хьалхарчу йеарин дийнахь марха кхабарца, малх схьакхеттачу хенахь дуьйна малх чубуззалц. И марха кхабар дегӀан а, синан а цӀанваларан кеп санна го, чӀогӀа ламазан буьйсанна кечам беш^[1].

Бусалба динан йукъарчу мархин бакъонашца (саум) йуучух а, маларх а ларло муъма стаг, малх чубузучул тӀаьхьа (маьркӀижа ламаз динчул тӀаьхьа) буьйсанан ламазашна кечам бан волало^[9].

Рагаибан заманахь дукха хьолахь маьждигаш йерриг а буьйса йиллина хуьлу, Ӏибадат деш берш цхьаьна ламаз дан аьтто хилийтархьама^[9]. Ӏибадат деш берш гулло Къуръан деша а, ойла йан а, цхьаьна доӀанаш дан а.

Оцу Ӏадато бусалба йукъараллин барт чӀагӀбо, Ӏилма а, синан ламасташ а тӀаьхьенера тӀаьхьене дӀакхачо аьтто бо. Имамо, дукхахьолахь, хьехам бо Рагаибан маьӀнех а, Раджаб баттаца доьзна историн хиламех а лаьцна, масала, Исра а, Мирадж а^[2][4].

Дукха динехь болчу нахана гӀоле хета Рагаибан ламаз цӀахь дан, йа ша-ша, йа шайн доьзалшца цхьаьна. Цу хьолехь Делах тоьшуш стаг:

• Йерриг буьйса Къуръан доьшуш а, цуьнан ойла йеш а йоккху;
• Тоба деш (тауба), летийначу къиношна а, дитина ламазашна а гечдар доьхуш;
• Шен а, шен доьзалан а дика лаамаш кхочушбархьама шен доӀанаш (дуа) доьшу;
• Шен берашна дезчу дийнан маьӀна а, Пайхамаран дахар а, бусалба динан истори а йовзуьйту^[9].

Доьзалехь дезде даздар доьзалан уьйраш чӀагӀъйан а, вовшашна латкъамашна гечдан а, синан уьйр латто а аьтто хуьлу.

Рагаиб буьйса чӀогӀа ламаз дина ца Ӏаш, йукъараллин жоьпалла тӀеэцаран буьйса а йу^[2][4]. Делах тоьшуш болу наха цу буьйсанах пайда оьцу сагӀа даларна (закат йа саддакъа) а, мацвелларг кхабарна а, хьашт долчунна гӀо дарна, бусалба динан вовшашна гӀо даран принципца нийса а догӀуш.

Рагаибан буса дина сагӀа а, дика Ӏамал а АллахӀера къаьсттина диканиг шена тӀеоьцу аьлла хета. Иштта оцу амало йукъараллин зӀенаш чӀагӀъйо, динан дайшна дагадоуьйту къечу а, хьаштахошна а хьалха шайн йукъараллин декхарш^[2].

Рагаибан ламастехь дийна болчу гергарчаьрга а, безачаьрга а хьошалгӀа вахар а, дов даьллачул тӀаьхьа доьзалехь машар меттахӀоттор а, доьзалан уьйраш чӀагӀъйар а ду^[2][4]. Дийман Делах тоьшу нах вовшашка хьошалгӀа боьлху, дика лаамаш бовзуьйту, шайн безачийн могашалла а, дика хилар а доьхуш доӀанаш до.

Цул совнаха, Делах тоьшу нах беллачу доьзалан декъашхойн кешнашка а боьлхуш, церан дика амалш а, дика амалш а дагалоьцуш, царна Къуръан тӀера доьшуш (къаьсттина Ал-Фатихьа сура), царна гечдар доьхуш доӀанаш до^[4].

Рагаибан заманахь исламан йукъараллаша леррина гуламаш вовшахтуху, цхьаьна Къуръан деша а, тӀекхуьучу чкъурана хьеха а^[2]. И гуламаш ламаз дина ца Ӏаш, бусалба кегий нах ийманан бух а, умматан истори а кхетош-кхиоран гӀуллакх деш бу^[4].

Дуьненан а, дуккха а динаш долчу а йукъараллашкахь бехачу бусулбанашна Рагаиба кхин а маьӀна лоцу, шатайпаналла чӀагӀъйаран а, исламан ирсаца зӀе латторан а некъ санна. Дукха хьолахь дуьненан культураца уьйр йолчу кегийчу бусулба нахана цу дезчу дийно аьтто бо исламан культураца йолу зӀе карлайаккха а, динан дахар мехала хилар дагалеца а^[2].

Туркойн исламан ламастехь Рагаиб вевзаш ву Регаип Кандиль цӀарца, иза йезачу пхеа серлонан буьйсанех цхьаъ йу. И дезде билгалдаккхаран ламаст XVI бӀешарахь дуьйна схьадогӀуш ду, Селим II-гӀачома, Шейхул-Ислам (коьрта муфтий) а реза а волуш, оцу йезачу буьйсанашкахь маьждигийн минараш тӀехь лаамаш а, хазаллийца а латийта аьлла, омра дича^[6][7].

Къаьсттина тидаме эца догӀу махья лелор — Къуръанан йезачу тексташкара каллиграфин йозанаш, уьш кхозу коьрта маьждигийн минареташна йуккъехь, серлонца серладоху. И ламаст цхьалхачу серлонера чолхечу исбаьхьаллин кепе кхаьчна, цигахь Къуръанан айаташ а, бусалба нахана лерина лаамаш а маьждигийн минарашна йуккъехь серлонашкахь дӀахӀиттийна, сийлахь гайтам кхуллуш. Дуьххьара документашца гайтина махья 1578 шарахь.

Туркойн ламастехь дезде доьзна ду леррина кхачанаш кечбарца а, дӀасабаржорца а^[6]:

• Кандиль симиди — шатайпа жима а, кӀарс-кӀирс булочка а, чӀуган кепара, цу тӀехь хьаьрсана кунжут йолуш
• Локъма (Локма Татлысы) — кхерзийна бод моз сиропца, гӀарайаьлла туркойн кхача
• Хьовла — леррина йина десерт дамах йа Ӏаьвнан худар.

И кхачанаш хӀусамашкахь кеч а беш, лулахошка а, доттагӀашка а, гергарчаьрга а дӀасадоькъу, оцу йезачу буьйсанашкахь самукъадалар а, барт а гойтуш^[6].