Исраъ, МиIраж

Ӏаьрбийн дош исра’ (Ӏаьр. إِسْرَاءٌ‎‎) «буьйсанна гездар» бохург ду, ткъа ми‘радж (Ӏаьр. مِعْرَاجٌ‎‎) дош— «хьалавалар», «хьалаваккхар», «лами»^[1].

Бусалба динан дийцаршкахь ма-аллара, цхьана буса КаӀбан пенах дӀатевжина Ӏуьллучу Мухьаммад пайхамарна Джабраил-малик, «буракъ»(оьр.)нохч. «буракъ» олу тӀемаш долу акхаро а йалош шеца, малик гучудаьлла, иза Иерусалим-гӀала новкъа воккхур ву аьлла. Буракца Палестине дӀакхачийна Мухьаммад Иерусалим кхаьчна, цигахь, Джабраилца цхьаьна, 7 стиглахула чекхвелира, цигахь Адам, Ӏиса, ИбрахӀим, Муса, йахьйа, ХӀарун, Юсуп, Идрис^[2] пайхамаршца цхьаьнакхетта, хьалха а ваьлла царна йукъарчу ламазехь. Иштта и некъ боьзна бу Къуръан тӀехь (17:60)^[3], хьахийначу суьртаца, цу хенахь, тефсирхоша дийцарехь, АллахӀа КаӀбатан къепе тӀехь лаьттачу Мухьаммадна Иерусалим гайтина. И хилам буьйцу «Ал-Исра» суратан хьалхарчу айаташкахь:

Тафсирашкахь йаздина ма-хиллара, «хьарми маьждиг» бохург бусалба динехь уггаре а сийлахьчу маьждигех цхьаъ ду, Маккахь долу Масджид ал-Хьарам, ткъа «уггаре а генарчу маьждигах» олу гӀарадаьлла Масджид ал-Акъса, иза Иешуахь ду.

Ламаз дина ваьлча, Мухьаммад йуха а Джабраилна хьалха хӀоьттира, цо цунна шурин кад а, чагӀаран кад а харжа йиш кховдийра. Пайхамара шура а хаьржина, Жабраил-маликца цхьаьна стигала хьалаваьлла. Иерусалимехь волуш, Мухьаммад-пайхамара кхечу пайхамаршца ламаз дина, цигахь маликаша цуьнан накха а хадийна, дог дилина. Мираж хилла хилар дуьйцуш ду «Ан-Наджм» суратан (53:6-18) айаташкахь.

Мухьаммада ша буьйсанна бинчу некъах лаьцна нахана дийцича, уьш дийца буьйлабелира, Маккара Шема оьхучу къепалашна бутт а, йухабаха бутт а оьшу дела, иза хила йиш йац аьлла. Дукха бусулба дин дита буьйлабелира. Наха сацам бира Абу-Бакр волчу баха. Йуьхьанца иза ца тешара царех, амма цара Мухьаммада хӀара хӀинца маьждигехь дуьйцуш ду аьлча, Абу-Бакра жоп делира, Мухьаммада мел аьлларг бакъ ду, ша цунах теша аьлла. Абу-Бакран оцу дешнаша гойту, уггаре а гергарчу асхьабаша Мухьаммадах чӀогӀа тешам хилар^[4]. ТӀаккха Абу-Бакар Мухьаммад волчу а вахана, цуьнга буьйсанна бинчу некъах лаьцна хаьттира цуьнга, ша (Абу-Бакар) цигахь хилла хиларна, шена Деза ЦӀа (Иерусалим) дийцахьара аьлла. Мухьаммада шена гӀала йийцинчул тӀаьхьа, Абу-Бакра аьлла, дерриге а нийса дийцина ду аьлла. Мухьаммада мел олучунна, Абу-Бакара олура: «Ахь нийса дуьйцу. Ас тоьшалла до, хьо АллахӀан элча хиларца». Цул тӀаьхьа Мухьаммада Абу-Бакрах «уггар бакълуьйш верг» (ас-Сиддикъ) аьлла. И цӀе йисна Абу Бакарца. Иштта, тоьшалла санна, Мухьаммада дагардина Иерусалимера ХӀиджазе дӀадоьлхуш хилла къепалш. Мухьаммадан дешнаш тӀечӀагӀдира Иерусалимера схьабаьхкинчу бӀаьргашца ма-дарра дерг гинчара.

• Мухьаммад-пайхамар стигала хьалавалар дагалоцуш, Делан цӀийнан лам тӀехь йина «Купол Вознесения» («Къуббат аль-МиӀрадж») цӀе йолу хӀоллам.
• Поэта ГӀабдуллахӀ Тукъайс (1886–1913) шен цхьа стихотворени миӀражна лерина йара: «Буьйсанна йуккъехь стиглара цӀеро серлайаьккхира Макка» (гочдина Думаева-Валиева Венера).