Ӏарафат де

ХьаьжцӀа бахар — Макка деза лелар, исламан пхеа бӀогӀамах цхьаъ^[3]. ХӀара масех дийнахь дахлуш долу Ӏадатийн комплекс йу, царна йукъахь ду ихьрам хьоле валар (бакъо йолу син-мелхан цӀано), КаӀбат гӀалин гуонаха ворхӀазза хьийзар (таваф), ас-Сафа а, аль-Марва а гунашна йукъахь ритуалан вадар, иштта Ӏарафат лам тӀехь латтар а^[4].

Ӏарафат дийно а, вукуф Ӏадато а йуккъера меттиг лоцу. Мухьаммад пайхамаран хьадисехь ма-бохху: «ХьаьжцӀа вахар — иза Ӏарафат ду». ТӀединачу хенахь Ӏарафат лам тӀехь ца латтаро хьаьжцӀа вахар бакъ ца доьхку^[5].

Йерриг коьрта мазхӀаб(оьр.)нохч. (ханафийн мазхӀаб(оьр.)нохч., шафиӀийн мазхӀаб, маликийн мазхаб(оьр.)нохч., хьанбалийн мазхӀаб, джафарийн мазхӀаб(оьр.)нохч.) вукуф хьаьжцӀа вахаран тӀедиллина «бӀогӀам» (фарз) хилар тӀелоцу^[6].

Бусулбанийн ламастехь Ӏарафат де лору дикачу гӀуллакхашна луш йолу йал а, къа(оьр.)нохч. тӀедогӀу жоьпалла а масийттаза совдолу хан санна^[7]. Оцу дийнахь марха кхабар — лаамца ду^[8]. Хьадисехь ма-боху (имамаш Муслим а, ат-Тирмизи а), Мухьаммад пайхамара аьлла: «Ӏарафат дийнахь марха кхабар — дӀабаханчу шеран а, таханлера шеран а къиношна гечдаран бахьана ду». Кхечу хьадисехь (ат-Тирмизи) хӀара де лоруш ду доӀа нахана уггаре дика де санна^[9].

Оцу дийнаца доьзна ду Адамах а, Хьаваах а лаьцна дийцар. Йалсаманера арабаьхначул тӀаьхьа, уьш вовшахкхийтира Ӏарафат лам кӀелахь, цигахь Адамана гечдар делира^[10][11]. «Ӏарафа» цӀе схьайаьлла Ӏаьрбийн орамах, цуьнан маьӀна «довзар, кхетар» бохург ду. ХӀара динан дийцар ду, историн факт йац. Ӏарафат тӀехь латтар маьӀна до Кхолламхоца символин вовшахкхетар а, гечдаре догдохуш хилар а санна^[12][13].

Ӏарафат де лараме лору бусулбанийн массо а агӀонашкахь^[14]. Суннитийн ламастехь хӀара де лоруш ду АллахӀа дин кхочушдина де санна. Шиитийн ламастехь доьшу имама Хьусайн бин Ӏелис дитина долу лерина «Ӏарафат доӀа».

Ӏарафат де даздо бусулбанийн беттан календаран 12-гӀачу беттан — Зул-хьижжат — 9-гӀачу дийнахь. Беттан шеран дахъадалар (354 де гергга) малхан шерал кӀезиг хиларна, хӀора шарахь оцу гӀуллакхан терахь григориански календарца дуьстича 10-11 де хьалха хьоькхуш хуьлу^[23].

Бакъ долу терахь къастадо беттан фазашка (керла бутт баре) хьажаран хьалхатергамца. ТӀаьххьара сацам чӀагӀбо Саудийн Ӏаьрбийчоьнан Лакхарчу суьдо, хӀунда аьлча СаӀудийн Ӏаьрбийчохь латта хьаьжцӀа вахаран гӀуллакх дӀахьо меттиг хиларна^[7]. 2026 шарахь хӀара де май беттан 26-гӀачу дийнахь нисделла^[24].