Лайкъадар буьйса

«Ал-Къадр» (Ӏаьр. القدر‎‎) боху дош Ӏаьрбийн маттахь масех маьӀна долуш ду^[1]:

• барам;
• кхаба, кӀудал^[2];
• доза тохар;
• кхоллам, хьалххе дӀаяздинарг^[3].

Цу дезчу дийнан и цӀе тилларан масех бахьана гайтина Мухьаммад Хьусайн ат-ТабабаӀийс йаздинчу «Тафсир ал-Мизан» (Ӏаьр. تفسیر المانيز‎‎ , гочдина «Къуръанан тидарехь (нийсонан) терза»)^[4] жайни тӀехь.

1) Цхьаболчара цу буьйсанах «ал-Къадр» аьлла цӀе тиллина боху, хӀора стеган кхоллам хӀора шарахь АллахӀа билгалбоккхуш хиларна^[5].

2) Цхьаболчара олу, нагахь санна стаг оцу буьйсанна наб ца йеш, ламазехь, Къуръан дешарехь, йа тоба деш йаьккхича, лакхарчу синан хьоле кхочур ву иза^[6].

3) Шеран уггар йоккха а, йеза а буьйса хиларна цунах «ал-Къадр» аьлла цӀе тиллина цхьаболчара олу: сийлахь-деза Къуръан оцу буса доьссина ду.

4) Цхьаболчара и цӀе кхоллаелла боху, цу буса лаьтта охьадоьссина Ӏаламат дукха маликаш хиларна.

Кхин а варианташ ю оцу дезчу дийнан цӀеран, масала: Лайлат ал-Азама (Ӏаьр. ليلة العظمة‎‎ , гочдина «Сийлаллин буьйса») я Лайлат аш-Шараф (Ӏаьр. ليلة الشرف‎‎, гочдина «Сийлаллин буьйса»)^[7].

Оцу буса, бусалба динан хьостанаша дийцарехь, ламаз деш волчу Мухьаммад пайхамарна хьалхара пхи айат дӀакхачийна Жабраил малико^[8]. Аль-Къадр буьйса билгалйоккху бусалба рузманца иссалгӀачу беттан тӀаьххьарчу итт дийнахь, дукхахьолахь нийса йоцчу буьйсанех цхьанна (21, 23, 25, 27 я 29). Дукха хьолахь дийцинарг ду, Аль-Къадр буьйса Рамадан беттан 27-гӀа де тӀекхачале хьалхарчу буса йогӀуш хила мегаш йу^[9][10][11].

Мухьаммад шен шовзткъа шо кхачале хьалха Хира олучу хьех чу ваха волавелла. Дийнна денош дӀаихна цо ойланаш йеш. Оццу хенахь гӀенаш ган дуьйлира цунна, уьш бакъ хилла дӀахӀиттира^[12].

Хира хьех чохь йолу цхьалло, хенан йохалла, цунна йезайелла. ТӀаккха цхьана буса, цигахь ойлане воьжначохь, чӀогӀа къегина серло гина цунна.

Цу буса, бусалба хьостанаша дийцарехь, Жабраил-малик гучудаьлла ламаз деш волчу Мухьаммад пайхамарна, цо дӀакхачийна «Ал-Ӏалакъ» суратан хьалхара пхи аят^[13]. Жабраил-малико Мухьаммадан куьг чӀогӀа схь а лаьцна, аьлла цуьнга:

Къадр буьйса билгалйоккху бусалба рузманца иссалгӀачу беттан тӀаьххьарчу итт дийнахь, дукхахьолахь тӀаьххьарчу буьйсанех цхьанна тӀехь (21-гӀа, 23-гӀа, 25-гӀа, 27-гӀа, я 29-гӀа). Уггаре а даьржинчу хьостано гойту, Къадр буьйса Рамадан беттан 27-гӀа дийнал хьалха йолчу буса нислуш хилар^[14][10][15].

Къадр буьйсанна летийначу къиношна АллахӀе гечдар дехар а, Къуръан дешар а деза ду.

Къуръан чохь билгалдаьккхина дац Аль-Къадр буьйса йолало йолу хан.

Къуръанан тафсирхоша дийцарехь, «Ал-Къадр» сурат лерина ду «Ал-Къадр» буьйсанна.

Бусалба нахана и буьйса кхечу буьйсанех тера йац. Цхьана дийцарехь, оцу буса Ӏибадат даро дохьуш долу беркат цхьатерра хила йиш йац муьлххачу а могӀарерчу дезде доцчу денца, шен дерриге а дахарехь Ӏибадат а деш, доӀанаш деш велахь а.

Оцу цхьана буса динчу Ӏибадатан йал йоккха йу, «1000 баттахь» (83 шо) Ӏибадат динчул а. Къаьсттина Ӏибадат деш болчу бусалба наха (иӀтикаф(оьр.)нохч.иӀтикаф; Ӏаьрбийн маттахь: اعتكاف) до Рамадан беттан тӀаьххьарчу итт дийнахь, Аль-Къадр буьйсане ларйеш^[16] Цара йерриг буьйса марха а кхобуш, ламазаш до, эвхьаза гӀуллакхех а, йуучух а, хих а ларлуш, Ӏибадатна бен тидам ца беш, къаьсттана тидам ламазна а, КъорӀан дешарна а тӀе а бохуьйтуш.

Цхьаболчу бусалба динан говзанчашна хетарехь, Къуръан Мухьаммад-пайхамаре шозза доссийна:

1) «Сихха (доккха) вахьйу» Хира хьех чохь, 610-гӀачу шарахь, хьалхарчу Ал-Къадр буьйсанна;

2) Маккара сураташ (хронологица Къуръанан уггар хьалхара сураташ ду, хӀижрат далле доссийна) а, Мадинатан сураташ а (тӀаьхьо Маккара хӀижрат дича доссийна сураташ) «тӀаьхьа-тӀаьхьа доссийна хилар» тӀедогӀучу 23 шарахь.

Къуръанехь леладо анзал (Ӏаьр. انزل‎‎) боху дош, цо бакъдо «сихонца вахьйу», Мухьаммад Хьусайн ТабатабаӀин тафсирехь.

Цхьаболчу динан Ӏилманчаша лору Къуръан доссийна хилар къаьсташ шина муьрехь, хьалхара «лахарчу йалсаманера» (Ӏаьр. السَّمَاءَ الدُّنْيا‎‎) «коьрта доссийна» Жабраил-маликера (Джибрил) «коьрта доссийна» ду, иза деана «лахарчу йалсаманера».

Хьалхара сурат доьссина хьалхара ворхӀ аят (аяташ) санна 96-гӀа суратехь, ал-Ӏалакъ^[17]. «Ал-Ӏалакъ» сурат Маккарчу суратийн цхьа дакъа ду.

Мухьаммада Ӏадатехь дещ хилла иӀтикаф) Рамадан беттан тӀаьххьарчу итт дийнахь, Къемат буьйсане сатуьйсуш, йерриг буьйсанна марха а кхобуш, ламазаш деш. Цо шен тӀаьхьа бозучаьрга изза дан аьлла, цхьана хьадисехь билгал ма-даккхара: «Къадр буьйсанна [ламазехь] ийманах дӀахӀоьттинарг, йал лоьхуш хилларг, цуьнан хьалха хиллачу къиношна гечдо» (Сахьихь ал-Бухари; Хьадис № 1901)^[18].