Ӏашураъ (даар)

«Ӏашураъ» дош схьадаьлла Ӏарбийн عاشوراء 'Āshūrā дашах, иза бохург ду «иттолгӀа»^[4].

Туркойн ламастехь и кхача кечбо коьртачу декъана Мухьаррам йа Ӏашураъ беттан 10-чу дийнахь, ткъа исламан беттан рузманехь Мухьаррам беттан 10-гӀа дийнал тӀаьхьа. ШиӀийшна йукъахь иза девзаш ду тезетан де санна, хӀунда аьлча иза шиӀийн гӀазотхой дагалоцу де ду, уггаре а хьалха Хьусайн ибн Ӏали(оьр.)нохч.; суннийшна йукъахь иза шен лаамехь марха кхабаран де ду, Муса пайхамар (Ӏ.с.) а, Бану Исраил а пирӀунан эскаршкара кӀелхьарваккхарна АллахӀана баркалла олуш. Челеби Эвлийас(оьр.)нохч. шен некъан тептарехь билгалдоккху Ӏашураъ: «Ӏашураъ — мухьаррам беттан иттолгӀа дийнахь кечдан дезаш йолу худар ду».

Кхин а туркойн маттахь Ash (Aş) ийна худар бохург ду. Дош схьадаьлла гӀажарийн «Ӏашур» дешах, церан маттахь иза иэдар ду^[5].

Дийцарехь, Нохь-пайхамаран (Ӏ.с.) кема Арарат лам тӀехь сецча, Нохь-пайхамаран (Ӏ.с.) доьзало сацам бина, и хилам билгалбаккха, леррина кхача кечбеш. Шайн сурсаташ чекхдовла ала мегар долуш хиларна, дисинарг дерриге а цхьаьна кечдора цара: коьртачу декъана йалта, аьхкаш, и.дӀ.кх.а. Туркойн доьзалшкахь, оцу хиламна дагалецамаш санна, Ӏашураъ кечйора, къечу нахана а, иштта лулахошка а, доттагӀашка а, гергарчарна а дӀасадоькъура^[6][7].

Ӏашураъ ладаме де ду бусалбачу шарахь, иза догӀу йахӀудийн «Къинош дӀадахаран дийнах» йа Йом-кипурах(оьр.)нохч., даздо массо а дуьненан бусалба наха Муса пайхамаран (Ӏ.с.) сий деш^{[8][9][10][11]}. Мухьаррам беттан иттолгӀа де, Ӏашураъ, иштта билгалдоккху Кербалара тӀом чекхбалар, шиӀийн бусалба динехь шатайпа де ду. Туркойн а, Балканхойн а суьпешна(оьр.)нохч. (къаьсттина Бекташаш) йукъахь Ӏашураъ кечйо леррина доӀанашца, могашалла, дарба, кхерамзалла, кхиам, синан кхача боьхуш.

Ӏашураъ дукха оьздангаллин динан атрибутом йу, исламан а, исламал хьалхара а, цундела, даздо дуккха а син-мехаллин хиламаш, оцу дийнахь хилла долу; масала:

• Адам пайхамар дохковаларна тӀеийцира Далла.
• Нохьин кемано, бухабисинчу нахаца, чекхбаьккхира шен некъ.
• Исраилан къам мукъадаьккхира йийсарера, хӀорд бекъа а белла, пирӀунан эскар хӀаллакдича.
• Ӏийса пайхамар (Ӏ.с.) стигал хьалаваьккхира Дала, кхин дӀа а^[12].
• Турпал-Ӏелин кӀант Хьуьсайнех Ӏазап даллийна.

Эрмалойн версица олу анушапур, наггахь иза стоьмийн чорпа йу туьркех^[13][14], эрмалоша кечйо иза Рождествон а, Керла шеран хьалхарчу дийнахь. И даар — керла шеран текхан ладаме дакъа ду, иза кечдо аьхкашца, бӀарашца, руманашца^[15].

Лору, Ӏашураъ кечдора, дуура шеран шийлачу беттанашкахь, иза токхе хиларна, амма хӀинца дуу муьлхачу а хенахь.

Ӏашураан дац цхьаьна кепара рецепт, иза хийцало регионе а, доьзале а хьаьжжина.

Ламастан кхачанехь лаххара а ворхӀ хӀума туху. Амма цхьаболчара боху, лаххара а итт хӀума лело йеза, «итталгӀа» темица догӀуш долу дера, ткъа Ӏалавийунаша(оьр.)нохч. даима а лелайо шийтта. Царна йукъахь ду кӀа, мукх, дуга, кӀайн кхоьш, нут, шекар (я кхин мерза хӀума, масала кемсех йина меласса), хурманаш, руманаш, аьхкаш (Ӏежийн, хӀурманийн, тӀийнин, хӀорматийн, кишмаш), ткъа иштта бӀараш (миндаль, фундук, кертара бӀараш). Дукхаха болу кхача кечбечара иштта тӀетуху апельсинан а, лимонан а чкъор. Иштта анисан хӀуш, кунжутан хӀуш, кедран бӀараш, Ӏаьржа цицин хӀуш, махалеб хьач, руманан буьртигаш, фисташкаш, кардамон, корица, гвоздика, мускатан бӀар, хьожу йогӀу бурч. Цхьайолу варианташ ровзанан хи йа апельсинан хица а чам бо. Йалта а, кхоьш а йашайо, тӀаккха кхехка а йой, аьхкех а, стоьмех а иэйо. Мисканаш чу, форманаш чу а доьттина, шийлачу меттехь латтадо^[16].

Ӏашураъ - туркойн кӀеззигчу десертех цхьаъ йу, дийнатийн сурсаташ а доцуш. Дукха хьолахь, иза вегатарианийн рецепт ду, ткъа иза уггаре а гӀарабаьлла а, бевзаш а болу вегатарианан кхачанех цхьаъ бу туркойн кухни чохь, амма иштта рецепташ ду шурица а, шурин сурсаташца а^[17]. Тахана ашуре йан кийча каро йиш йу йохка-эцарехь. Иза кхехка а йой, тӀетуху керлачу стоьмашца. Чекхбаьлла кхача тера бу мерзачу йуькъачу киселах, цу тӀехь йалташ а, стоьмийн дакъош а, стоьмийн чорпа а йу.