Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Лермонтов Нохчийчохь

1818 шарахь Елизавета Алексеевна Арсеньева шен йоьӀан кӏантаца, Михаил Лермонтовца, хьошалгӀа йеара шен йиша, инарла-майоран Аким Хастатовн жеро Екатерина Алексеевна йолчу (Шелкозаводск, хӏинцалера Парабоч йурт). Оцу лаьтта тӏехь йаьккхинчу хено ладаме лар йитира поэтан дахарехь. Кхузахь цунна йевзира гребенски гӀалагӀазкхийн а, нохчийн а, гӀумкийн а дахар, гӀиллакхаш, культура[1]. Оцу хено бух биллира Лермонтовн Кавказ йовзарна, цуьнан тӏаьхьарчу дахарна а, кхоллараллина а боккха тӀеӀаткъам а бира. ТӀаьхьо кхин а масийттазза веара Лермонтов Парабоче[2].

undefined
undefined
undefined

Истори

1837 шо

1837 шеран 27 февралехь «Поэтан валар» цӀе йолу стихотворени зорбане йаьллачул тӀаьхьа, Лермонтов Николай I омрица лаьцна, Кавказехь дӀатарйеллачу Нижегородски 17 драгунийн полке дехьаваьккхира. 1837 шеран апрелан шолгӀачу декъехь Лермонтов Ставрополе кхечира, цигахь Кавказан линин буьйранча инарлан Алексей Вельяминовн штаб йара. Цуьнан штабан хьаькам вара инарла Павел Петров, Лермонтовн ненан шича маре йигна волу, амма Лермонтов скхачале жеравьлла. Петровс даггара тӀеийцира Лермонтов, апрель бутт чекхбаллалц цуьнца Ӏийра иза[3].

Кара-Агачан урочищехь (КӀахети) штаб йолу Нижегородски полк Лезгински лине рекогносцировка йан арайелира, ткъа Лермонтов, сихо полках кхета лууш, Лезгински лине ГIизларехула (ДегӀаста) новкъа велира. Поэтан аьтто белира йуха а ХастатовгӀарга ван. Святослав Раевскига йаздинчу кехат тӀехь Лермонтовс дийцира ша дуьххьара Кавказе махках ваккхарах лаьцна[4]:

Оьрсийчуьра араваьлчахьана, тешар вуй хьо, со хаддаза ваьлла лелаш вара, йа ворданашца, йа говрахь; ГIизларера Тамане кхаччалц йолу йерриге а Линин йохалла лелла чекхйаьккхина ас, лаьмнашкахула некъбина, Шушехь а, Къубехь а, в Шемахехь а, КIахетехь а хилла, чергазийн духар а дуьйхина, белш тӀехь топ а йолуш; арахь буьйсанаш йохура, чIагIалкхийн маьхьарий хезаш наб кхетара, сискал йуура, ур-атталла кIахетийн чагӀар а молура[4]… ГIезалойн мотт Ӏамо волавелла со, кхузахь а, йерриг Азехь а и мотт Европехь французийн мотт санна оьшуш бу — халахета иза Iамийна вала таро ца хиларна, тӀаьхьо цуьнах пайда хила мегара. Ас хӀинцале Iалашонаш хӀиттайора Мекке а, ГӀажарийчуь а, кхин дӀа а ваха, хӀинца Перовскица Хиве экспедице ваха пурба дехар бен ца дуьсу. Цу тӀера хьуна го, сох воккха кхерстанча хилар, ткъа бакъдерг альча, со оцу дахаран кепе хьаьвзина ву[5]…

ГӀизларе вахаро беллачу битамаша дог иракарахӀоттийра Лермонтовн «ГIалагIазкхийн аганан илли» а, «Теркан совгIаташ» а йазйан. Цхьаболчу лермонтоведша лору «ГӀалагӀазкхийн аганан илли» Червлени станицехь кхоллаелла. «Теркан совгӀаташ» чохь талламхошна гребенски гӀалагӀазкхийн «Терк-Горыныч» эшарца тераллаш карийна. Гребенхошкара Лермонтовна иштта Буьрса Иванах лаьцна эшаран цикл а хезира, цунах цуьнан «Совдегаран Калашникован илли» кхолларан бух хилира — лермонтоведашна дуккха а тераллаш карайо фольклоран кхоллараллехь а, поэмехь а[6].

Лермонтов хилира ХастатовгӀеран цӀахь. Заманхоша дийцарехь, церан латта тӀехь йехаш хилла Бэла цӀе йолу ламанхойн йоI, иза «Вайн заманан турпалхо» романан цхьаьна турпалхочун прототип хилла. Оццу романехь дуьйцуш долу хилам, Григорий Печорин вехначу гӀалагӀазкхин цӀа чу ведда («Фаталист»), баккъалла а хилла Хастатовца Червлени станицехь[7].

Шелкозаводскера Лермонтов ГӀизларан гӀопе вахара, цигахь комендант вара Павел Катенин. Катенин вара 1812 шеран Даймехкан тӀеман турпалхо а, декабристийн «КӀелхьардовларан союз» юкъараллин декъашхо а. Катенинан «Вайн Даймахка бала хьоьгу» стихотворени декабристийн гимн хилира. Лермонтовн «Туркочун латкъамаш» стихотворени Катенинан стихас Ӏаткъам бина йазйина хила мегаш йу. 1820 шарахь Катенин цӀеххьана отставке вахийтира, 1833 шарахь йуха тӀеман гӀуллакхе кхайкхалц[7]. Хетарг ду, Лермонтовн «Сийлахь стаг» стихотворени Катенинна лерина йу аьлла[8].

ГӀизларехь хорша кхетта, Ставрополе ваха дийзира Лермонтовн, цигахь иза госпитале кхаьчна. Цигара Пятигорске вахара, хишца дарба дан[9]. Ставрополехь Лермонтовн бевзира декабристаш Владимир Лихарев, Михаил Назимов, Михаил Нарышкин, Алексей Черкасов, Александр Одоевский, ткъа Пятигорскехь — Виссарион Белинский[10].

Лермонтовн оцу вахаран кхоллараллин жамӀех цхьаъ хилира малхбалехьара «Ашик-Гариб» туьйранан хийцина кеп цо кечйар. Лермонтовс оцу туьйранан текстехь дуккха а азербайджанийн дешнаш дитира, царех цхьадерш тӀаьхьо поэта шен кхечу произведенешкахь лелийра. Тюрколога М. С. Михайловс йаздина: «Лермонтовс „гӀезалойн мотт“ а, кавказан фольклор а Ӏаморо хьал долуш йира цуьнан баккъалла а лийр йоцу произведенеш»[11].

Лермонтов Кавказехь волуш, цуьнан ненанана иза Оьрсийчу йухаверзаран гӀайгӀа беш йара. 1837 шеран 11 октябрехь Николай I куьг йаздира Лермонтов Гродненски гусарски лейб-гвардин полке корнет хилла дехьаваккхаран указ тӀехь. 1838 шо тӀекхача дукха хан йоцуш Лермонтов Кавказера дӀавахара[12].

1840 год

1840 шеран 18 февралехь Лермонтов дуэлехь летира французийн векалан кӀантаца Эрнест де Барантица. И бахьана долуш Лермонтов лаьцна, Кавказе хьажийна Тенгински 77 гӀашлойн полке. 18 июнехь Лермонтов Грозни гӀопе новкъа велира, оцу хенан суртхӀитторашца[13]:

… цо дӀалоцура йиъкӀов майда, цхьана агӀор 150 гӀулчал сов йоцуш, гонаха охьайоьжна вал а, буц йаьржина саьнгар а йолуш, ша йиначул дуьйна тойанза, чухула масех гӀашлойн некъ а боьдуш. Платформаш йоцуш, тишчу гIопан лафеташ тIехь, Iуьрганаш Хан-ГIале а хьажийна, лаьттачу шина чуьйнан йоккхачу тоьпо хааман кхоссаршца мостагI гергавогӀуш хилар дIакхойкхура. ЧIагIон чохь, шиъ молханан ларма йоцург — тIеман бустамаш а, патармаш а долуш ларма, кхоъ йеха дечиган гӀишло йара, тайп-тайпанчу гIуллакхерачу наха а, церан канцеляреша а дӀалаьцна. И йерриг гӀишлош, вал а санна, тиша йара. Теркаца къилбаседехьа йерзийна йолу форштадт лаьтташ йара аьрру фланган хьаькаман цӀанах, гӀап йечу хенахь инарла Ермолов ваьхначу тоьлан гергахь долу, керла йечу госпиталех, масийтта тиша казармех, разночинцашан долахь йолу дуккха а гIехьа лаппагIашах, къаьстина зуда йалийна болчу салтийн баха меттигех а, боьха жуьгтийн слободках а. И форштадт ларйора саьнгар йолу ладам боцучу вало а, кхоъ чуьйнан йоккхачу тоьпо а. Цу тӀе говран майдано ларош, цитаделан дуьхьал долу Соьлжан дечиган бIогIамаш тIехь тIай а, Курински полкан хасбешаш а, ротан керташ а тӀетоьхча, иза ду оцу хенан Грозни гIопан дуьззина сурт хIоттор.

Грозни гӀопахь Лермонтов вовшахкхийтира Лев Пушкинца а, кхин дуьненан кегийрхошца а. Амма уггаре чӀогӀа гергара хилира иза Ставрополехь вевзинчу Владимир Лихаревца. Дика дешна а, биъ мотт хууш а, чӀогӀа къинхетаме а, комаьрша а вара Лихарев[14].

undefined

6 июлехь Йоккха Чечен йуьртана (хетарехь, оцу меттигехь хӀинцалера Чечан эвла йу) дуьхьал тӀаме дӀадахара эскараш. МостагӀчун къар ца луш дуьхьалонна тӀехь толам а баьккхина, ГихтӀа дӀалецира эскарша. 11 июлехь (ширачу оьмарца) Валарг-хи тӀехь тӀом хилира, цуьнах лаьцна поэта «Валарг-хи» стихотворенехь дийцира [14]. Лермонтовца хӀинцца доттагӀалла тасаделла волу Владимир Лихарев вийра цу латарехь. Отрядан тӀеман гӀуллакхийн журнал тӀехь билгалйаьккхира Лермонтовс оцу тӀамехь гайтина майралла[15].

Белинскийс йаздина[15]:

Иза [стихотворени] къаьсташ йу шен болатан исбаьхьаллин прозан дешнашца, Лермонтовн поэзин къастаман башхалла хIиттош долу, цуьнан хIора бакъдолчунна, хIора синхааме нийсса бӀаьра хьажа нуьцкъала хьуьнар хилар а, уьш даккхий дарца цабезам хилар а бахьана долуш.

Дукха хан йалале хиира, Шемал, Чиркейхь 12 эзар стаг волу эскар гулдина, ЖӀайхойн махке новкъа ваьлла хилар. Инарла Галафеев, шен эскаран цхьа дакъа Грознехь а дитина, 1840 шеран 17 июлехь Шури-ГӀала дӀавахара, 29 июлехь цига кхаьчна[16].

ДегӀастаца йоьзна йу Лермонтовн «ГIан» стихотворени, цуьнан эскарера накъостан Шульцан дийцаро Ӏаткъам бина йазйина йолу. 1839 шарахь ламанхошца хиллачу тасадаларехь чӀогӀа чов йира Шульцан, дерриг дийнахь тӀеман аренгахь беллачарна йукъахь Ӏиллира иза. Амма говзанчаша иштта билгалбоккху оцу произведени тӀехь гребенски гӀалагӀазкхийн фольклоран тӀеӀаткъам[17]:

В полдневный жар в долине Дагестана
С свинцом в груди лежал недвижим я,
Глубокая ещё дымилась рана,
По капле кровь точилася моя…

1840 шеран октябрехь Лермонтов, чов хиллачу Дороховн метта, «таллархойн тобан» хьаькам хилира, оцу даржехь иза ноябрь бутт чекхбаллалц вара. Поэта рогӀерчу салтийн дахаран кеп дӀахьора — деккъачу лаьттахь наб йора, йукъарчу йай чуьра хӀума йуура, ледара вара тӀеман духар лелорехь а, дегӀан куц лардорехь а. Иза реза вара оцу хӀоттаман, хӀунда аьлча цо мелла лаамалла а, къаставала таро а лора, ткъа иза отставке ваха оьшуш дара[18].

Оьрсийчоьнан къилбаседехьарчу гӀалагӀазкхийн станицашкахь хӀинца а дехаш ду, гӀалагӀазкхаш Лермонтовх ма-аллара, «бакъволу поручиках» лаьцна дийцарш. Цхьана дийнахь поэт ламанан хи чу коссавелира, цу чу кхоссайелла йийсарехь йолу адыгейн жима йоI кӀелхьарйаккха. Хи чуьра араваьллачул тӀаьхьа, герга хиллачу чергазашка дӀаелира цо иза, тӀаьхьо цуьнан цаьрца доттагӀалла а тасаделира[18].

1841 шеран 20 январехь Лермонтов шина баттана Петарбухе отпуске вахара, цул тӀаьхьа Кавказе иза кхин йуха ца веара[19].

Иэс

Соьлжа-ГӀалахь дуьххьара нохчийн тӀом балале Лермонтовн цӀарах сквер йара, хӀоттийна поэтан бюст а йолуш[20].

1941 шарахь Лермонтов кхелхина бӀе шо кхачарца Соьлж-ГӀалин оьрсийн драмин театрна поэтан цӀе тиллира[21].

1944 шарахь, нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа, Хаьмбин-Ирзе йуьртан цӀе Лермонтово аьлла хийцира[22]. 1958 шарахь РСФСР-н Лакхарчу Советан Президиуман указца Лермонтово йуьртан цӀе хийцира Лермонтов-Юрт аьлла[23]. 1990 шерашкахь йуьртана таханлера цӀе тиллира.

1956 шарахь исбаьхьалча Б. Н. Бессоновс «Лермонтов шен отрядца Нохчийчохь садаӀа сецначу меттигехь» (гатта, даьтта, 44,7 × 68 см) цӀе йолу сурт диллира. И сурт Пятигорскехь Лермонтовн цӀарах йолчу пачхьалкхан музей-заповедникехь ду[24].

2006 шарахь Парабоч йуьртахь (Шелковскан кӀошт, Нохчийчоь) литературин музей схьайиллира[1].

2014 шарахь Соьлжа-ГӀалахь халкъашна йуккъера Ӏилманан конференци хилира, поэт вина 200 шо кхачарна лерина. Конференцин материалаш оццу шарахь Соьлжа-ГӀалахь зорбане туьйхира[25].

Лермонтовн произведенеш нохчийн матте гочйина гӀарабевллачу нохчийн поэташа а, йаздархоша а, масала, Саидов Билала[26], Берсанов Хож-Ахьмада[27], Минкаилов Эльбруса[28], Мамакаев Мохьмада[29], Эдилов Хасмохьмада[29], Сулейманов Ахьмада[30], Сулаев Мохьмада[31], кхиболчара а.

Лермонтовн произведенеш дуккхаза а хӀиттийна Соьлж-ГӀалин оьрсийн драмин театрехь а, Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театрехь а. Царна йукъахь йу «Маскарад» (оьрсийн драмин театр, 1963), «Бэла» (Нурадиловн цӀарах театр, 1940, 1964), «Ши ваша» (оьрсийн драмин театр, 1949), «Испанхой» (оьрсийн драмин театр, 1955)[32], кхин йерш. Коьрта ролаш ловзийра шина а театран коьртачу актераша. Иштта, Нурадиловн цӀарахчу театро хӀоттийначу «Бэла» спектаклехь Бэлин роль ловзийра РСФСР-н Сийлахьчу артистко Алиева Тамарас[33] а, Россин халкъан артистко Багалова Зулейхас[34] а, ткъа Печоринан — РСФСР-н Халкъан артисто Давлетмирзаев Муталипа[35] (режиссёр вара Батукаев Харон[33]).

Лермонтовн цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалара[36], Гуьмсера[37], Шелара[38], ЧӀулга-Йуртара[39], дуккха а кхечу Нохчийчоьнан нах бехачу меттигашкара урамашна.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Литературный музей М. Ю. Лермонтова (филиал Нац. музея ЧР). web.archive.org. Министерство культуры Чеченской Республики (2014 шеран 23 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  2. ↑ Виноградов, 1958, с. 42.
  3. ↑ Виноградов, 1958, с. 41.
  4. ↑ 1 2 Виноградов, 1958, с. 42—43.
  5. ↑ Виноградов, 1958, с. 50.
  6. ↑ Виноградов, 1958, с. 43—46.
  7. ↑ 1 2 Виноградов, 1958, с. 48.
  8. ↑ Виноградов, 1958, с. 49.
  9. ↑ Виноградов, 1958, с. 49—50.
  10. ↑ Виноградов, 1958, с. 53.
  11. ↑ Виноградов, 1958, с. 50—53.
  12. ↑ Виноградов, 1958, с. 54.
  13. ↑ Виноградов, 1958, с. 54—55.
  14. ↑ 1 2 Виноградов, 1958, с. 56.
  15. ↑ 1 2 Виноградов, 1958, с. 57.
  16. ↑ Виноградов, 1958, с. 59.
  17. ↑ Виноградов, 1958, с. 60.
  18. ↑ 1 2 Виноградов, 1958, с. 65.
  19. ↑ Виноградов, 1958, с. 65—66.
  20. ↑ Грозный - Памятник М.Ю. Лермонтову. web.archive.org (2022 шеран 14 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  21. ↑ Русский драматический театр имени М. Ю. Лермонтова из Чечни представлен на театральном фестивале. web.archive.org. Информационное агентство «Грозный-Информ» (2014 шеран 29 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  22. ↑ Краткая историческая справка об административно-территориальном делении Чечено-Ингушетии. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  23. ↑ Ведомости Верховного Совета РСФСР № 5 1958
  24. ↑ Бессонов Б. Н. (1916—1966). Картина: «Лермонтов с отрядом на привале в Чечне». Госкаталог РФ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  25. ↑ Вахидова, 2014.
  26. ↑ Саидов, 1960.
  27. ↑ Берсанов, 2014.
  28. ↑ Минкаилов, 2014.
  29. ↑ 1 2 Минтяк, 1981, с. 204.
  30. ↑ Минтяк, 1981, с. 204—205.
  31. ↑ Минтяк, 1981, с. 205.
  32. ↑ Минтяк, 1981, с. 190.
  33. ↑ 1 2 Минтяк, 1981, с. 192.
  34. ↑ Минтяк, 1981, с. 193.
  35. ↑ Минтяк, 1981, с. 194.
  36. ↑ Улица Лермонтова. Яндекс.Карты. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  37. ↑ Улица Лермонтова. Яндекс.Карты. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  38. ↑ Улица Лермонтова. Яндекс.Карты. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.
  39. ↑ Улица Лермонтова. mapdata.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 10 февраль.

Литература

  • М. Ю. Лермонтов и Чечено-Ингушетия : сборник статей / Минтяк И. И. (редактор). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1981. — 208 с. — 5000 экз.
  • Юсупов А. И., Юсупов А. А. Чечня и Лермонтов (о лермонтовских героях-чеченцах). — Элиста: АПП «Джангар», 2004. — 232 с. — 1000 экз. — ISBN 5-94587-050-3.
  • Шамурзаев А. А. Роль и место чеченца Боты Шамурзаева в творчестве М. Ю. Лермонтова / Джамбеков О. А.. — Гр., 2004. — 1000 экз. — ISBN 5-900231-09-7.
  • Виноградов Б. С., Попов А. В., Корзун Б. В. Русские писатели в нашем крае (сборник статей) / Виноградов Б. С. (ответственный редактор). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1958. — С. 41—67. — 7000 экз.
  • Лермонтов, Россия, Кавказ: движение во времени (материалы международной научной лермонтовской конференции) / Вахидова М. А. (редактор). — Нальчик: ООО Тетраграф, 2014. — 500 экз.

Лермонтов нохчийн маттахь

  • Лермонтов М. Ю. Вайн заман турпалхо = Герой нашего времени / Саидов Б. (переводчик). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1960. — 168 с. — 2000 экз.
  • Лермонтов М. Ю. Вайн заман турпалхо = Герой нашего времени / Берсанов Х.-А. (переводчик). — Элиста: Джангар, 2014. — 84 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-594587-611-8.
  • Лермонтов М. Ю. Хаьржинарш = Избранное / Минкаилов Э. С. (переводчик). — Гр.: Грозненский рабочий, 2014. — 160 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0145-9.
  • Лермонтов М. Ю. Демон = Демон. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1975. — 40 с. — 160 000 экз.

Категореш