Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ВаларгтӀера тӀом

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

ВаларгтIера тIом (оьрс. Сражение на реке Валерик) – хилла 1840-чу шеран мангалан беттан 11(23)-чу дийнахь «Грозная» гӀопана (хӀинца Соьлжа-ГӀала) къилба-малхбузе агӀор 39 км генахь оьрсийн эскарша ламанхошна дуьхьало йечу заманахь Оьрсийн эскаран инарла-лейтенантан А.В. Галафеевн нохчийн отрядана а, куьйгалла деш имам Шемалан мудир[к 1] Ахверд Магомы[10] а, Хьалха-МартантӀера нохчийн тхьамда Ӏийса[4][3] а волчу Имаматан къилбаседакавказан ламанхойн эскаршна а йукъахь. Оцу тӀамехь дакъалаьцначу М. Ю. Лермонтовн байт бахьана долуш Кавказан тӀемийн уггаре гӀарадевллачу латарех цхьаъ.

ТӀом болабалале хьалха малхкабален кавказехь хилла хьал

1840-чу шеран бӀаьста Нохчийчоьнан бахархоша шайгара герз дӀадаккхар реза цахиларца тӀелецира, оьрсийн Ӏедална дуьхьал бевлира нохчий. Цуьнах пайда а оьцуш, Шемала Жимачу Нохчийчоьнан наиб хӀоттийра Ахбердил Мухьаммад. Кеста цуьнан аьтто белира теркан нохчий а, гӀалашхой а, карабулакхой а оцу дуьхьалонна йукъаозон. Росссин Ӏедалан царна дуьхьал тӀеман экспедици дӀайолон дийзира.

undefined

1840-чу шеран мангалан беттан 6(18)-чу дийнахь Галафеевн отряд «Грозная» гӀопера арайаьлла гӀаттамхоша Ӏадйитина йарташ а, аренаш а хӀаллак а йеш къилба а, къилба-малхбузе а агӀор болх бан йолайелира. Сацам боллуш дуьхьало йеш вацара мостагӀ, делахь а, сих-сиха герзаш тохар хиларо салтий кӀадбора, царна йукъахь иэшамаш хуьлура. 10(22)-чу дийнахь отряд Гихта йуьрта кхечира. КхидӀа болу некъ Гихтарчу хьаннаш йукъахула, Валарг хи тӀехула болуш ТӀехьа-Марта бара. Оьрсийн отряд оцу новкъа йаха там бу аьлла тидаме эцначух тера дара гӀаттамхоша, цундела Валарг хинан йистошкахь кхаа дийнахь дуьхьалонаш йеш кечамаш бинера цара. Мангалан беттан 11(23)-чу дийнахь Галафеевн отряд Гихта йуьртара Валарг хи долчу агӀор новкъа йелира.

АгӀонийн дӀахӀоттам а, дукхалла а

Инарла-лейтенантан А.В. Галафеевн нохчийн отрядан дӀахӀоттам а, дукхалла а
Хьалхара отряд (полковник Э. А. Белосельский-Белозёрский)
донан 8 бӀе гӀалагӀазкхи *,
дошлойн 2 герз
Коьртачу ницкъийн хьалхара дакъа (полковник Р. К. Фрейтаг))
Курински иччархойн полкан 3 батальон,
Сапёрийн 2 рота (капитан Гернет),
Донан 1 бӀе гӀалагӀазкхи *,
Моздокан линейни полкан 1 бӀе гӀалагӀазкхи,
4 герз
Коьртачу ницкъийн центр (подполковник А. С. Грекулов)
Мингеральски иччархойн полкан 1 батальон,
4 герз,
ворда
Коьртачу ницкъийн тӀаьхьара дакъа (полковник А. Е. Врангель)
Варшавски элин графан Паскевичан Эривански полкан 2 батальон,
Донан 1 бӀе гӀалагӀазкхи *,
4 герз
Отрядан йукъара дукхалла: 2000 гӀашсалти,
1400 дошло,
14 герз
* Донан 37-гӀа а, 39-гӀа а полк

Ламанхойн дукхалла: Лермонтовс А.А. Лопухине йаздинчу кехатехь а, шен «Валарг» байтехь а мостагӀчун ницкъаш 6000-7000 стаг хилар билгалдаьккхина[11][12].). Гендаргнойн Ӏийсас а, Ахбердила Мухьаммада а куьйгалла дечу Жимачу Нохчийчохь бехаш 5700 доьзал хилар а, хӀинццалц цахиллачу кепара – хӀора а доьзалера цхьацца стаг вовшахтоьхна хилар тидаме эцча а, 6000 стеган терахь лакхадаьккхина ца хетало[13].

ТӀом

Нохчийн отрядан тӀеман гӀуллакхийн журналан черновика тӀехь ма-дарра дӀайаздина ду и латар.

Гихтарчу хьаннашкахула йуткъачу колонница хьуьнан новкъа йоьдура оьрсийн отряд Валарг хи тӀе. Хина тӀекхочуш, хьаннийн къаххаш йукъара Галафеевн могӀана тӀетохар дарца дӀадоладелира хьалхара вовшахлатар. Оьрсийн отрядан хьалхарчу декъо сиха эшийра шайн мостагӀ, цул тӀаьхьа дерриге а эскар а тӀамна кечделира.

undefined

Кестта Валарг хи тӀе кхечира отряд. Отряд схьайогӀучу некъана гола тухуш чекхдолуш нислора хи, паргӀатчу хьолехь сихха дехьавала аьтто болуш а дара. Оьрсий болчу агӀор йолу хинан йист мелла а йаьсса йара, ткъа дуьхьалара агӀо берд болуш, хьун йаьлла, герз тоха аьтто буьтуш дитташ дӀахьаькхна йара.

ХӀоъ тоха аьтто баллал хи тӀе кхаьчначул тӀаьхьа цхьабосса герзаш туьйхира артиллеристаша хил дехьа йолчу хьуьна йукъа. Делахь а, хил дехьа хаалуш хӀумма а дацара. Хьалхарчу отрядан гӀашлойн батальонаш хил дехьа а йевлла, ворда а, кхидолу дакъош а дехьадаха аьтто хилийтаран Ӏалашонца некъана шина а гӀор йолу хьун схьалаца кечамаш беш йара. Царна гӀоьнна хьалха теттина герзаш а, колонни йукъара кхидолу дакъой а дара. Оцу хеначохь хил дехьара схьа салтишна тӀе герзаш туьйхира. Курински полкан батальонаша а, сапераша а хинан дехьара йист дечигашца чӀагӀйина хиллехь а, некъан шина а агӀор хил дехьа а бовлуш, хьуьнан варшахь мостагӀчуьнца цхьамзанашца латар дӀадолийра. Кеста, тӀелатар ла ца делла болу гӀаттамхой йухабовла буьйлабелира, шайчарах дӀакъаьстина болу дукхахберш хьун чуьра хи йисте арабовлура, цигахь артиллерис герз тохе йуха хьун чу лохкура. ГӀаттамхойн коьртачу ницкъехь дӀахаьдда йолу цхьайолу тобанаш инарлин Галафеевн вордина а, канона а тӀелатарш дан гӀертара, уьш йухатухура. Хьунхахь тӀемаш цхьана хенахь дӀаихира, гӀаттамхоша дуккха а хенахь дуьхьало йира, тӀаьххьаре а йалх сахьтехь бахбелла тӀом дӀатийра. Цул тӀаьхьа хьуьнхара схаькхайкхина сапераш ворда Валарг хих дехьайаккха буьйлабелира.

Кхиболчарна йукъахь тӀамехь къаьсттина билгалваьлла отряде хьажийна волу, Галафеевна а, штурмехь дакъалоцучу хьалхарчу дакъошна а йукъахь зӀе латтош хилла волу Тенгински полкан поручик М.Ю. Лермонтов.

АгӀонийн зенаш

Нохчийн отрядан тӀеман гӀуллакхийн журналаца а догӀуш отдядан Валарг уллехь хилла зенаш:

undefined
  • байинарш – 6 обер-эпсар, 65 лахара чин;
  • чевнаш хилларш – 2 штаб-эпсар, 15 обер-эпсар, 198 лахара чин;
  • цхьана ханна кхетамах бевлларш – 4 обер-эпсар, 46 лахара чин;
  • тӀепаза байнарш – 1 обер-эпсар, 7 лахара чин.

Цул сов, 29 говр йийна, 42 говрана чевнаш а йина.

ГӀаттамхойн агӀор тӀеман аренехь вийна охьавиллина 150 хилла. Таллархойн хаамашца Ахбердил Мухьаммадна когана чов йина. Лермонтовс А.А. Лопухине тӀаьхьо ша йаздинчу кехат тӀехь билгалдаьккхина, тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа гӀаттамхойн 600 дакъа дисина, аьлла

Профессора Покровскийс йаздо Кавказан тӀеман хьолехь Валарг хи уллехь хилла латар оьрсийн эскаран толам цахиларан а, иза эшам хиларан а хьокъехь[1]. Баделли Джонна хетарехь, и латар паччахьан эскарийн толамийн къеггина масал ду[2]

ЖамӀаш а, тӀаьхьалонаш а

Валарг хина тӀехйаьллчул тӀаьхьа, шайна новкъахь хӀара йу аьлла дуьхьало а ца хуьлуш ТӀехьа-Марта новкъа йелира Галафеевн отряд. Делахь а, кегий латарш а, герзаш деттарш а севцаш дацара. Меттигерчу бахархоша дийцарехь, гӀаттамхой тешна бара оьрсийн отряд Валарг тӀех шаьш йолуьйтур йац аьлла, цундела оьрсий гучубовллалц шайн хӀусамаш Ӏад ца йитинера ТӀехьа-Мартарчу а, уллерчу йарташкарчу а дукхах болчу нохчаша. Цигахь Нохчийн отряд цхьаьнакхийтира изза Ӏалашо йолуш ГӀалгӀайчоь йолчу агӀор схьадогӀуш долчу инарла-майоран И.М. Лабынцевн эскарца. Мангалан беттан 14(26)-чу дийнахь Галафеевн отряд «Грозная» гӀопе йухайирзира[14].

1840-чу шеран аьхкенан чаккхенехь а, гурахь а и тайпа экспедицеш йиначул тӀаьхьа Нохчийчуьра а, ГӀалгӀайчуьра а карзахдийларш севцира. Оцу хьолана реза боцчу гӀаттамхойн Дагестанан лаьмнашка дӀабаха дийзира, делахь а, российски Ӏедал малхбаленкавказан агӀор стратегин кхиамашка ца кхечира

Галафеевс ша Николай Ӏ дахьийтинчу кехат тӀехь билгалдаьккхина: «Иштта, декхарийлахь ву нохчех лаьцна нийса дерг ала а. Цара дерриге а дора тхан кхиам шеко йолуш хилийта»[13][15][16].

Культурехь а, искусствехь а

  • М.Ю. Лермонтовс йазйина «Валарг» байт дуьххьара зорбане йаьлла 1843-чу шарахь «Ӏуьйре цӀиййалар» альманахехь. Оцу байтехь дерг ма-дарра догӀуш дара Галафеевн отрядан «Журналехь» долчу йозанашца. Цул сов, Валарг хи тӀехь хилла латар а гойтуш, масех сурт а диллинера М.Ю. Лермонтовс.
  • 1840-чу шарахь суртдиллархочо, тӀеман инженера В.В. Фохта Нохчийчохь масех сурт диллина, царах цхьаъ «Валарг, 1840-чу шеран мангалан беттан 11-гӀа де Жимачу Нохчийчохь» ду – Валарг хи тӀехь хиллачу латаран буьйранчийн а, дакъалацархойн а суьрташ[17][18].
  • 1913-чу шарахь советски суртдиллархочо И.А. Шарлемана М.Ю. Лермонтовн «Валарг» байтана лерина сурт диллина[19].
  • 1964-чу шарахь суртдиллархочо А.И. Титовскийс «Нохч-ГӀалгӀайчоь. Валарг хи. Лермонтовс «Валарг» поэми тӀехь хӀоттийначу суьртаца латарш хилла меттиг» сурт диллина[20]».
  • ВаларгтӀера тӀеман декъашхочунах лаьцна ю Леча Яхъяевс йазйина «Гиххойн Таймасха» книга.

Билгалдахарш

Комментареш

  1. ↑ Мудир — масех наибатан паччахь[8][9].

Хьосташ

  1. ↑ 1 2 Покровский Н. И. Кавказские войны и имамат Шамиля / Предисл. Н. Н. Покровского, введ. и прим. В. Г. Гаджиева. — Москва: РОССПЭН, 2000. — 283 с. — ISBN 5-8243-0078-X.
  2. ↑ 1 2 Baddeley J. F. Завоевание Кавказа русскими. 1720—1860 / The Russian conquest of the Caucasus / Пер. с англ. Л. А. Калашниковой. — Центрполиграф (Longmans), 2011. — 350 с. — ISBN 978-5-227-02749-8.
  3. ↑ 1 2 3 4 Хожаев, 1998, с. 30–40.
  4. ↑ 1 2 Эльмурзаев, 1993, с. 57–71.
  5. ↑ Висковатов П. В. Михаил Юрьевич Лермонтов: биография. — 309 с. Архиван копи 2017 шеран 24 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  6. ↑ Гизетти А. Л. Сборник сведений о потерях Кавказских войск во время войн Кавказско-горской, персидских, турецких и в Закаспийском крае. 1801-1885 гг.. — Тифлис: Тип. Я.И. Либермана, 1901. — 50 с.
  7. ↑ Гапуров Ш. А., Абдурахманов Д. Б. Россия и Чечня (последняя треть XVIII — первая половина XIX века). — Грозный: АН ЧР, 2009. — С. 414. — ISBN 978-5-91857-001-2. Архиван копи 2016 шеран 18 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  8. ↑ Россия и Северный Кавказ: история и современность. — М.: Академический Проект, 2006. — 464 с. с.
  9. ↑ Шамиль: иллюстрированная энциклопедия. — М.: Эхо Кавказа, 1997. — 222 с.Архиван копи 2022 шеран 18 июлехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. — М.: Эхо Кавказа, 1997. — с. 222.
  10. ↑ Знамя. — М.: Гослитиздат, 1941. — 52 с. [ ] Архиван копи 2021 шеран 23 апрелехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  11. ↑ Лермонтов М. Ю. «Я к вам пишу случайно; право…» // Лермонтов М. Ю. Собрание сочинений: В 4 т. — Л.: Наука, 1979. — Т. 1. — С. 456. Архивйина 2012  шеран  21 мартехь.
  12. ↑ Лермонтов М. Ю. Письмо Лопухину А. А., <12 сентября 1840 г. Из Пятигорска в Москву> // Лермонтов М. Ю. Собрание сочинений: В 4 т. — Л.: Наука, 1981. — Т. 4. — С. 422. Архивйина 2012  шеран  21 мартехь.
  13. ↑ 1 2 Карпеев И. Наиб Ахбердилав // Родина. — 2000. — № 1. — С. 91. Архивйина 2022  шеран  21 июлехь. — По данным П. Х. Граббе, «в участке Мичиковском под начальством Шуаип-муллы состоит около 1500 семейств, а в участке Малой Чечни под ведением Ахверды Магомы — 5700»
  14. ↑ Валерик // Военная энциклопедия: [в 18 т.]/ под ред. В. Ф. Новицкого [и др.].. — СПб: Т-во И.Д. Сытина, 1914.
  15. ↑ Казиев Ш. М. Имам Шамиль. — М.: Молодая гвардия, 2010. — С. 112—113. — (ЖЗЛ). — ISBN 978-5-235-03332-0.
  16. ↑ Гапуров Ш. А., Гациева Т. И., Сугаипова А. М. Кавказская война: Некоторые итоги и уроки // Вестник Академии наук Чеченской республики. — Грозный: АН ЧР, 2016. — № 1 (30). — С. 46—47. — 2070-2348.
  17. ↑ Фохт Василий Васильевич. Рисунок. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 22 июнехь
  18. ↑ Четверть века во главе музея | Московский журнал. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 8 майхь
  19. ↑ А. П. Холина. Шарлемань Иосиф Адольфович (1880-1957). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 31 декабрехь
  20. ↑ Рисунок «Чечено-Ингушетия. Река Валерик. Место сражения, описанное очевидцем Лермонтовым в поэме „Валерик“. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 4 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 22 июнехь

Литература

Категореш