Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Гиххойн Таймасха

Гиххойн Таймасха (оьрс. Та́ймасха Гехи́нская, Тамасха́н Мо́лова[1]) — Гихтара йахархо, нохчийн тӀеман хьаькам, отрядан буьйранча, Каваказан тӀеман дакъалацархо.

Биографи

Гиххойн Таймасха итт шеран йохаллехь паччахьан эскаршна дуьхьал къийсамаш дӀабаьхьна, отрядана куьйгалла деш йара. 1840-чу шарахь Валарг-хи тӀехь хиллачу латарехь дакъалаьцна[2].

1899-чу шарахь «Тифлисски кехат» тӀехь йаздора: «Кавказан тӀеман исторехь дукха нисйелла лаьмнашкарчу зударша вайн эскаршца цӀий Ӏенош хиллачу тасадаларшкахь дакъалоцуш меттигаш. Лаьмнашкарчу буьрсачу хьелаша, цӀахь-чохь долчу дезачу гӀуллакхаша къонахалла, майралла йолу зударий кхиабора. Амма тӀом… зударийн гӀуллакх хилла дӀахӀоттар Кавказан лаьмнашкахь а наггахь бен хуьлуш дацара…» Таймасхица долчунна «…тидам тӀебахийтира императора Павелан кӀанта Николайс»[3].

Инарла-лейтенантан Галафеев Аполлонан хаамца, 1842-чу шеран оханан беттан 15-чу дийнахь ГӀалгӀайчуьрчу Яндари йуьртана йуххехь тӀом хилира имам Шемалан мурид Ахверда-Махьма коьртехь волчу нохчийн бӀонан а, подполковник Сулимовский коьртехь волчу Несарарчу эскаран а. Оцу тӀамехь йийсаре ваханарг 24 нохчи ву, царах цхьаъ Гиххойн Таймасха хилла (Ошаев Халида къуьйсу йийсаре бахначийн терахь. Цуьнан хаамашца, Таймасха йоцург кхин чӀогӀа чов хилла ши нохчо а вахана кара[4]).

Таймасха лацарх лаьцна масех тайпана дуьйцу. Цкъа дуьйцу, оцу тӀамехь паччахьан эскаран бӀаьхошца чучча бахана летачу хенахь мостагӀчо коьртах тур тоьхна хилла Таймасхина аьлла. Цул сов, дийцарехь шозза шокъали кхетта а, когех масехазза цхьамзанаш Ӏиттина а хилла цунна. Оцу буьрсачу тӀамехь, Гиххойн Таймасха (кхетамчуьра йала йоллучу хьолехь йолуш) мостагӀашна дуьхьал дӀахӀоьттина лаьтташ йара, цхьана буйнахь шаьлтанан мукъ а къуьйлуш, вукха буьйнахь тур а къуьйлуш. Дийцарехь, салтий цунна тӀегӀорта ца баьхьаш, охьийча санна лаьтташ хилла. Эххар а, дегӀера дукха цӀий дӀаихна, кхетамчуьра йаьлла Таймасха, охьайоьжна. Иза кхетамчуьра йаьллий хиъча бен цунна тӀебаха а, иза йийсар йан а ца баьхьна уьш.

Гиххойн Таймасха йийсаре йахарх лаьцна дуьйцуш кхин цхьа хабар а ду. Дийцарехь, шен йуьртана Гихтана паччахьан эскарша гуо лаьцча шен йуьртахой кӀелхьарбахархьама а, цӀий Ӏенор сацорхьама а шен лаамехь йийсаре йахана иза. ХӀунда аьлча, эскарийн куьйгалхоша дош делла хилла нагахь санна Таймасха йийсаре йагӀахь йуьртана лаьцна гуо дӀабаккха а, Гихтара лаьцна 12 йийсар дӀахеца а[5].

Йийсаре бинарш Буру-ГӀала дӀахьажийра[4].

Таймасха лацар хиънера императорна Николай Ӏ-на. Буру-ГӀалара Таймасха, гӀалгӀазкхийн урядника Григорьевс гӀарол а деш, Ставрополе дӀахьажийра. Цигара, поштин говрашкахь Таймасха Санкт-Петербурге дӀайига йезаш вара иза. Нохчийн йоӀ йийсаре дӀайуьгург ахча деллера урядникана. Нохчичунна новкъахь оьшучунна, 39 денна лерина датон ахча дара цунна делларг, цхьана денна 28 кепек а нислуш. Инарла-лейтенанта Галафеевс омра динера Григорьевн оцу зудчунна гӀо дар тӀедожош, хӀунда аьлча, иза паччахь волчу йуьгуш йара[4].

Паччахьа Павелан кӀанта Николайс Жимачу ГӀебартахь а, Несарехь а дӀадаьхьначу тӀеман гӀуллакхех долчу журналехь оцу хиламех дерг шена хиъча (дийцарехь, императорна цул хьалха а хезнера оццу журнала тӀера цуьнан хьокъехь дуьйцуш) и бӀаьхо-зуда йовза лиъна, омра дира майра нохчи тӀом бечу хенахь шена тӀехь хиллачу гӀовталца Петарбухе дӀайалайе, аьлла[3][6].

1842-чу шеран мангалан баттахь Малова пачхьене дӀакхачийра, паччахьна тӀейигира. Императрицас (паччахьан зудчо) майрачу нохчичунна коча тосу дашо зӀе йелира, тӀехь жовхӀарш долуш. Йуха цунна божарийн духар тӀе а дуьйхина, Кавказе дӀахьажийра[2].

Штабан хьаькама инарла-майора Коцебус йаздора:

1842-чу шеран оханан беттан 15-чу дийнахь герзашца лаьцна йолу Молова Таймасха Петарбухе дӀакхачийра. ДӀакхачарца цуьнан ирс хилира Сийлахьчу Паччахьан зудчо йелла йеза дашо зӀе коча олла. Лаккхарчун пурбанца, датон 100 сом ахча а луш,элица Алхасов далца йуха Кавказе дӀахьажийра[1].

Таймасхас Петербургехь 3 кӀира даьккхира. Эсаран беттан 4-чу дийнахь цкъа хьалха Ставрополе а, таккха «Грозная» гӀопе а кхачийра иза. Ша йина а, Ӏийна а йурт гена йацахь а, шен гергарнаш болчу ца йохуьйтура Таймасха. Шегахь йолу дашо зӀе Паччахьан зудчунна йуха дӀа а луш, цуьнан метта хазнера ахча дехна Таймасхас. Цуьнан лаам императоре дӀакхаьчна. Таймасхина йелла хилла дашо зӀе цунна Ӏадйита, оцу зудчунна дато ши бӀе сом ахча ло аьлла омра дина Императора. Цул тӀаьхьа цхьа хан йаьлча, Таймасхина бакъо йелира шен да волчу Гихта дӀайаха[7].

Культурехь

  • Леча Яхъяевс йазйина цунах лаьцна книга «Гиххойн Таймасха»[8].
  • 2021 шарахь арахецна «Ретроспектр. Таймасха» комикс[9].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Духаев.
  2. ↑ 1 2 Хожаев, 1998.
  3. ↑ 1 2 Гапуров Ш.А., Магамадов С.С. Исторические личности Чечни (XI-XXI вв.). Т. І. Кн. І. Политические и общественные деятели.. — Грозный: АО «Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2020. — 720 с. — ISBN 978-5-4314-0422-1.
  4. ↑ 1 2 3 Ошаев, 2005, с. 50.
  5. ↑ Яхъяев Леча. Таймасха Гехинская. — Грозный, 1991. — 219 с.
  6. ↑ Копия с отношения г-ну корпусному командиру Г. генерал-адъютанта графа Клейнмихеля от 8-го мая 1842 года. № 3285 // РГВИА, ф. 13454, оп. 2, д. 372. Л. 10 об..
  7. ↑ Ошаев, 2005, с. 51.
  8. ↑ Яхъяев.
  9. ↑ Салаханов Адам. Ретроспектр. Таймасха / Исмаилов Амирбек, Хаджимуродов Аслан (художники). — Ростов-на-Дону: ООО «Медиа-Полис», 2021. — 48 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-6045930-5-9.

Литература

  • Яхьяев Л. Таймасха Гехинская: исторический роман = нох. Гиххойн Таймасха. — Гр.: Чечено-Ингушское издательско-полиграфическое объединение «Книга», 1990. — 224 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-7666-0180-8.
  • Хожаев Д.А. Чеченцы в Русско-Кавказской войне. — Гр.: «СЕДА», 1998. — ISBN 5-85973-012-8.
  • Алироев И. Ю. Язык, история и культура вайнахов. — Гр.: Чечено-ингушское издательско-полиграфическое объединение "Книга", 1990.
  • Гапуров Ш.А., Магамадов С.С. Исторические личности Чечни (XI-XXI вв.). Т. І. Кн. І. Политические и общественные деятели.. — Грозный: АО «Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2020. — 720 с. — ISBN 978-5-4314-0422-1.

Хьажоргаш

Категореш