Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Къилбаседа-Кавказан Имамат

Къилбаседа-Кавка́зан имама́т (оьрс. Северо-Кавказский имамат, жӀай. Имамат) — теократин исламан пачхьалкх, лаьттина ламанан ДегӀастан а, Нохчийчоьнан а мехкан декъехь (1848 - 1859 шерашкахь йукъадагӀара Чергазийчоьнан дакъа) 1829—1859 шерашкахь. Пачхьалкх хилла маьрша йукъараллийн конфедераци, лакхарчу урхалчин, имаман Ӏедалехь цхьаьнакхетна[4]. Кавказан тӀом болчу хенахь иза Российн империна йукъатоьхна. Шен лакхарчу кхиаре иза кхаьчна имам Шемала паччахьалла дечу хенахь (1834–1859 шш).

Истори

undefined

Кхоллараллин хьалхарнаш

Имамат кхолларан хьалхе хилла шайх(оьр.)нохч. Мансуран 1785-1791 шерашкахь хилла болам. Шайн коьрта мехаллаш Мансура хӀоттайора лоллица, феодалашца, чӀиранца, ламанан законаш Ӏадаташ шариӀатаца хийцарца къовсам латтор. Шайх Мансур а, цунна тӀаьхьа хӀиттанарш а Къилбаседа Кавказ паччахьан Россега схьа ца йаккхийта дуьхьало йора, цунах тӀаьххьара хилира биллина тӀом 1785—1791 шерашкахь. Хьалхара тӀом боьдуш лецира Мансур[5][6].

1817 шарахь тӀемаш дуьйладелира кхин а чӀогӀа. Паччахьан сардал Кавказехь хӀоттийра инарла Ермолов(оьр.)нохч..

ГӀеза-Махьмин гӀазот

Российн а, Ӏусманан а империйн геополитикин хьелашкахь дуьхь-дуьхьала латтаро лелайора динан фактор. Туркойн даӀватхоша кӀойкхура ламанхойн радикалашка Российн дуьхьала гӀазотан тӀом болабе исламан байракхашна бухахь. И ойланаш тӀеийцира шайх Араканан СаӀидан дешархоша — ГӀеза-Махьмас а, Генубера Шемалас, цара схьайаздора, Ӏамадора шайх-аль-исламан Ибн Таймийан(оьр.)нохч. жайна «Урхалча а, куьйгакӀеларнаш а тобаран политика шариӀатан бух тӀаьхь»[lower-alpha 1]политикин концепцих [7]. ТӀаьхьа церан дов хилла хьехархочуьнца, иза бехке вира дуьйцург цхьаьна ца дарца а, российн Ӏедалца цхьаьна болх барна.

1820-гӀа шераш чекхдовлуш Ӏелам стаг ГӀеза-Махьма дӀасалела волавелла ламанан эвланашкахула даӀват деш шариӀатан законаш муьлхха а кхечу законел лакхара хилар дуьйцуш. Иштта цуо кхойкхура гӀазотан тӀаме динехь нийса боцчарна а, цаьрца болчу дегӀастан аристократин векалшна а дуьхьала. Исламан Ӏелам нехан гуламехь иза хаьржира имам.

7 эзар бере кхаччалц герзаца йоккха тоба вовшахтоьхна, 1830 шо долалуш ГӀеза-Махьма тӀелетира ЖӀайн ханаллин коьртачу шахьран Хунзахан, амма меттигерачу милицис куьйгаллехь Бахь-Бике волуш йухатоьхна. Цунна жоп луш, Оьрсийчоьно кечйира инарла Розенан Койсубулин экспедици ГӀеза-Махьмин дуьхьал. Оцу хенахь Генуб йуьртара баккхийчеран аьтто белира и гӀуллакх машаре дерзо. ШолгӀачу шарахь ГӀеза-Махьмин мурдаша дӀайаьхьира майра ГӀизларан рейд, иза лорура Къилбаседа Кавказехь оьрсийн хиларан сийлаллех цхьаъ. 1832 шарахь Оьрсийн эскарш инарла Вельяминов куьйгаллехь а волуш штурмца схьайаьккхира Имаматан коьрта шахьра Генуб. Ламанхойн иэшам хилира, имам ГӀеза-Мухьаммад вийра.

undefined

Хьамзат-бек

ГӀеза-Махьма веллачул тӀаьхьа, Хьамзат-Бек 1832-чу шарахь керла имам хилира, 1834-чу шарахь Гамзат-бека аьтто белира «ЖӀайхойн ханалла» схьалаца а, меттигера аристократи хӀаллакйан а, Бахьу-Бике а, цуьнан кӀентий а). Амма 1834-чу шеран 19-чу сентябрехь Хунзахан маьждигехь вийна Хьамзат-бек, чӀиранна.

Хьалхара ши имам волуш пачхьалкхан дацара лура низам[8].

Шемал

undefined

Керла имам 1834 шарахь хаьржира Шемал, цуо ша гайтира хьалхалера имамаш болчу хенахь ламанхошна хьекъале а, динехь а, майра а стаг санна, кхин тӀе тӀеман тактика а хаара.

Хаьржинчул тӀаьхьа 1839 шо кхаччалц пачхьалкхан бух беш вара[8]. Шемал, хьалхалера имамаш санна, оцу муьрехь Нохчийчоьнан имамца Ташу-Хьаьжица, цуо къобалдора Шемалан Ӏедал лакхара хилар, гӀиртира берриг ЖӀайхойчоьнан мохк караберзо. 1839 шарахь цуьнан ницкъ хӀаллакбира Ахьулгохьан гуо а бина. Имамат пачхьалкх санна эшийначул тӀаьхьа, Шемалан шен накъосташца Нохчийчу вахара[9][10].

Нохчийчохь иза халкъан гуламехь йуха а хаьржира 1840 шарахь имам, Малхбален Кавказехь болабелира боккха оьрсашна дуьхьала гӀаттам. Оцу хенахь дуьйна пачхьалкх мехала болх бан йолайелира, кхиа йолайелира[8].

Имаматан чаккхе йоьхкура имам Шемалан а, цуьнан наибийн а къиза гӀуллакхашца. Иштта, хоуьйтура, Имаман къизалло кхоьрийтура ЖӀайхойчоьнан бахархой шайн дахарх, цунна муьтӀахь бара кхерарна, оьрсийн эскаршка хьоьжуш, имаман дуьхьала довлу[11][12]. Имамана дуьхьал гӀаттам хиларх лаьцна хаамаш богӀура Имаматан массо а маьӀӀера: «ЖӀайхой а, Ӏаьндий а, цхьаболу койсубулихой а, Шемалан муридаша тӀехь латточу ницкъах, талорех, къизачу леларх оьгӀазбахана, лаьа оьрсашна муьтӀахь хилла[13].

Йерриге а Кавказан Имамат лаьттира 30 шарахь, 1829 - 1859 шерашкахь[14].

Денйан гӀертар

1877—1878 шерашкахь оьрсийн-туркойн тӀом болчу хенахь (1877—1878) Нохчийчохь а, ДегӀастахь а гӀаттам хилира, имамат йухаметтахӀотторан Ӏалашонца. Нохчийчохь керла имам дӀакхайкхийра Ӏелбаг-Хьаьжа, ткъа Дагестанехь имам хаьржира жӀайхойн СугӀрал йуьртара цӀе йолчу шайхан Ӏабдурахьман-Хьаьжин кӀант Мухьаммад-Хьаьжи. ГӀаттам охьатаӀийра, гӀаттамхойн массо а хьалханча вийра[15].

1917-чу шарахь Къилбаседа Кавказан пхоьалгӀа имам кхайкхийра жӀайхойн Гоцоб йуьртара Нажмуддин. Имаман дарж чӀагӀдина Къилбаседа Кавказан а, ДегӀастан а къаьмнийн Ламанан республикан Ӏедалан гуранахь а. Цо куьйгалла дира ДегӀастанан лаьмнашкахь контрреволюцин гӀаттамна. Иза дӀайаьккхинчул тӀаьхьа (1921 шеран март) Гоцобера Нажмуддин ведда Нохчийчу вахара. 1925-чу шарахь лаьцна, вийра иза.

Мохк

Имамат Дж. Грасслан картин тӀахь, 1856 шо
Кавказан ингалсхойн карта. Эдвард Веллеран агар, 1884 шо
Сафаров Юсуп-Хьаьжин 1856 шеран Имаматан Ӏарбийн меттан карта.

Имаматан дозанаш хаддаза хийцалуш дара лаьтташ болу тӀом бахьана долуш, амма имамо коьртачу декъана Ӏуналла дора Нохчийчоьнна а, ЖӀайхойн ханаллин хиллачу латтанашна а, Ломан ДегӀастанан маьрша йукъараллашна а[16][17][18][19][20][8].

Мохк гуонахьа 900 километрал боккха бацара[8].

Социалан кхоче

Бахархойн барам

Бахархойн барам 400 000 стагал сов ца балара[8][21].

Къоман хӀоттам

Бахархой бара дукха къаьмнех лаьтташ, царна йукъахь бара Кавказан, Российн, европин, азин шовзткъе итт къоман векалш бара[8].

1856 шеран хьолехь, Имаматан берриг мохк бекънера 33 наибаллин, уьш къоман йа меттан хьесапца йекъало жӀайхойн а, нохчийн а:

  • 9 наибалла нохчийн йара, 1845 шарахь нохчийн наибаллаш 12 йара, амма 1856 шарахь Имаматах дӀакъаьстира Жима Нохчийчу. Уьш цхьанне вара 6200 бере, 11400 гӀашло — берриге: 17600 тӀемло.
  • 24 наибалла дегӀастан йу. ЦарадӀалоцура берриг аьлча санна жӀайхой-Ӏаьндий-цезийн къаьмнаш деха мохк, Цора а, Мехтулин ханаллин, Гонебан дукъан, Салатавин цхьацца жӀайхойн йарташ а йоцург. Цара лора 7000 бере, 19200 гӀашло — верриг: 26200 тӀемло[22]. Имамат йукъа масех даьргӀойн а, лаьзгийн а йуьрт йоьду. Цул сов Имаматехь бара дуккха а мухажираш даьргӀойн, гӀазгӀумкий а, гӀумкийн а, лаьзгийн къаьмнех.

1856 шеран тӀемлойн йукъара барамех 43800 стагах 41 % Имаматан эскар нохчех дара, 59% дегастахойх дара, иза хаа вайна имам Шемалан секретаро дӀайаздарца (Мухьаммад ТӀахӀир аль-Карахи)[22].

Къоман политика

Шемал къера вара, шен куьйгакӀела болчеран низам латторхьам, цуо луьра барамаш леладора[23]. Оьрсийн историка Фадеев Ростислава дийцарехь, Шемалас къизалла латтийна кхечу ламанхошка хьаьжча, нохчаша алсама шайн а, йукъараллин а паргӀато латтийра, имаме шеш бохург дайтира[24].

Имамат хилира хьалхара масала Къилбаседа-Малхбален Кавказехь, кхечу къомах зуда йалоран. Диван-хан йукъабахийтора керстачеран а, динан собараллин а министралла. Кхечу динехь болчеран бакъо йара Имаматехь доьзал кхолла.

1840-гӀа шерел тӀаьхьа имама нагӀо бевлла оьрсийн дезертирийн барам, алсама белира иттаннашкахь сов. Инарла-майора Ольшевскийн Граббега 1842 шарахь «ЧӀогӀа къайлаха» гриф йиллина йаздинчу рапортца, хьалха лаьцна оьрсий лорура уьш лаьначеран тутмакхаш, амма имама омар даьккхин царна маршо ло аьлла, Шемалас уьш схьаэцара, йа нуцкъала схьабохура, царех шен долара гварди йора, ДаьргӀан уллохь йуьрт йиллира. Шемалас даьккхина омарх кхоьруш (дезертиралла чӀаӀйаларна), Ольшевскийс кховдийра «тешаме боцучу саташна тӀаьхь» терго чӀаӀйар, бевддачарна герз тохар[25]. Ламанхоша шайгахьа бевллачу оьрсех олура «вайн оьрсий»[8].

Профессора Дадаев Юсупа йаздо, Имаматехь килсаш йугӀура — Веданахь уьш шиъ йара, ткъа уллехь католикийн килс йара полякашна, уьш а бара дехьабевлла оьрсийн эскарера. Лам-жуьгтийн махлелорхошна синагога йара. Гребенски гӀазакхашна-шираламастхошна, 30 доьзална, уьш кхелхира шайн доьзалшца, даьхнашца, бахамца, имама делира латта, хьун, охана дан аренаш, йол хьакха меттиг, элира: «Шайна ма-луъу даха»[25]. Ламанхойн агӀора бевлла Российн империн гражданаш, талламхоша дийцарехь, бара 20 эзар стагre[26].

Социалан политика

Медицина

Магне а ца магийнера тонка озар, вахош волу малар. Шемалан дуккху а чевнашна цуьнан лоьраш дарба леладора мазьца, хьелийн даьттанца, дечиган силамца, кхечу ламанан хьесапашца. Ламанхоша дарбанаш леладора оьрсийн лоьрашца, цхьаъ царех вара Николай Пирогов, цуо операцеш йора оьрсийн эскарша гуо бина наибашна. Пироговс лакхара мах хадийра меттигера хирургин, билгалдоккхула хье белла хаар, меженаш дӀайаха хаар, эккхийтина коьртан туьтина а, чевнашна а дарба лелор, жаннаш а, ахкарг а чуьра тӀулгаш дӀадахар[27].

Пачхьалкхан кхеташонехь леррина урхалла дара эпидемица къийсам латторан а, иштта дарба даран а, социализаци йарна а, чевнаш хилларш декхаре йухаберзорна а. Имаман тӀедилларца медицина Ӏамош хилла дуккха а медресашкахь. Имаматан лоьрашна йукъахь бара бевдда плякаш[28].

Пошт

Бахархошна пачхьалкхан омарш довзийта, имама кхоььлина «тӀома лела пошт». ХӀора эвлахь кечйина йуьзина, садаьӀна говраш йара, некъ буьйцу нах бара, буьйса йаккха меттиг бара, йуург йара хьадалчашна, цаьргахь шайца кехат хила дезара. Иштта латтайора сиха а, тешаме а зӀе[28].

Ӏедал

Пачхьалкхан корта

Пачхьалкхан коьртехь лаьттара имам — динан а, политикан а йукъараллин куьйгалхо, эскарийн коьрта буьйранча, лакхара суьдхо. Шемила лелош хилла амир аль-муминин[lower-alpha 2] цӀе. Имам шен пачхьалкхехь дерриге а бусалба динан хьехамаш кхочушбарна жоьпаллехь вара; цуьнан Ӏедал шарӀаца дозаделла хилла. Политикин Ӏедалан кхо а дакъа цуьнан карахь гулдина дара: низамашдахаран Ӏедал, кхелан Ӏедал, кхочушдаран Ӏедал. Имамо кест-кеста шен лаамехь ладоьгӀура кхелан гӀуллакхашка, шен лаамехь къобалдора Имаматехь йина йерриге а вен кхелаш. Шамиль кест-кеста лелара Имаматан кӀошташкахула, бахархошкара аьрзнаш схьаоьцуш. ХӀора вахархочун бакъо йара хьаькаман сацамна латкъам бан а, мехкан куьйгалхочуьнга латкъам а беш, ларам лаха а[29].

Тиблисера французийн консула Гюстав-Пьер-Антуан де Гастильона Шемалах лаьцна йаздина 1844 шарахь[8][30]:

«Цхьана агӀор, иза политикин лидер ву, диктатор ву, абсолютан цхьатерра хиларан хьесап тӀехь лаьттачу демократин системехь хуьлуш долчу хиламаша доза доцу Ӏедал делла. Цуьнца цхьаьна иза динан хьалханча ву, цунна йеза амал луш йолу Сийлахь-Воккха Имам, тешамечу нехан лакхара хьалханча боху цӀе. Оцу шалхачу цӀарца, кафиршца бинчу тӀамехь зе хиллачеран цхьаъ бен воцу кхелахо ву иза; цо Ӏуналла до бахархойн бахамна а, дахарна а. Цуьнан ницкъ чӀогӀа вовшахтоьхна бу.»

Пачхьалкхан кхеташо

Пачхьалкхан ладаме гӀуллакхаш дуьйцура 1841 шарахь Шемалас кхоьллинчу пачхьалкхан кхеташонехь — Диван-ханехь. Кхеташонан декъахойн бара молланаш, Ӏелам-нах, авторитет йолу наибех, кхечу лараме нахах. Гуттаренна кхеташона декъахойх цхьаберш: Мухьаммадал ЯрагӀий, гӀазгӀумкийн Жамалуддин, ЧӀикӀабера Раджаб-Мухьаммад, Яхьйа-Хьаьжа, Кибит-Мухьаммад[31]. Шемалан аз тоьлла дара тӀеман гӀуллакхехь, кхин гӀуллакхаш луьстура алсама кхаж тасарца. Кхечаьрца цхьаьна кхеташонан функцеш йукъа йогӀура лакхара суд уггаре а чолхе гӀуллакхийн[32]. Кхеташоно кхин а кхочуш йора аппеляцин суьдан функцеш, йуьртийн къедийн сацамаш[4].

ГӀазгӀумкийн Ӏабдурахьмана сурт хӀоттадора кху кепара[32]:

«Оршот, шинари, кхаара, йеара денош лерина дара урхаллин йукъарчу гӀуллакхашна. Иштта оцу деношкахь хезаш хилла наибашкара йозанан хаамаш а, барта къамелаш а, нагахь санна имаман дехарца уьш шайна хьалха гучубовлахь. Дийцаре дечу хаттаршкахь кхеташоно сацамаш бина ца Ӏаш, и сацамаш хьан, муха кхочушбан беза сихонца билгалбоккхура. Шоьтан а, кӀирандийнан а денош билгалдаьхна цхьацца хьеший тӀеэца а, церан аьрзнаш а, гӀайгӀанаш а дӀабаха а. ПӀераскан де деккъа цхьана ламазна а, садаӀарна а лерина хилла».

Мудираш, наибаш, мазунаш

Мурд наибан байракхца, Горшельт Теодоран сурт, 1858—1861 шерашкара.
Шемалан наибаш , Коррадини Георган сурт, XIX бӀешо.
Шемал а, Илисуйн Даниял-бек, Хунзахан Хьаьжмурд, ЦӀоьнтран ШоӀип-Молла наибаш а. Халил-Бек Мусаясул, 1912
Наиб йа Шемалан эскаран инарла . Г. Гагарин

Имамо урхалла дора пачхьалкхан сардалан гӀоьнца — мудирийн а, наибийн а. Цхадолу церан декхарш[32]:

  • Эскарш вовшахтохар;
  • ТӀеман кампанеш вовшахтохар;
  • Доза лардар, чӀагӀонаш йар;
  • Граждански вовшахтохаралла.

Уьш наибствон бахархоша латтош хилла[32].

Хенан йохаллехь наибийн ницкъ чӀагӀлуш хилла. Имаматан хӀоттийначу низамо бахархойн аьтто ца бора наибийн амалшна дуьхьало йан, цуьнан жамӀехь тайп-тайпана зуламаш даьржира наибашна йукъахь.

"Наибаша и низам цахилар къобалдора, хӀунда аьлча, тайп-тайпанчу харцонца бехкаш дахкарца бехкечарна а, бехке боцчарна а таӀзарш деш, нехан бахамах пайдаэца бахьана хилла церан. Дукха хьолахь, шайн хьашташна лерина, нах байа аьлла, омра дора цара. Цундела, дуккха а дехархой бахка буьйлабелира Шемална тӀе, наибаша лелочу харцонна латкъамаш беш. Амма наибаша, шайн агӀор, хӀилланна тӀегӀертара: цара Шемал тешийра, наибашца лерам латторхьама, наибера документ доцучуьнгара аьрзнаш тӀе ца эца. Ткъа Шемал церан сийсазчу Ӏехорах тийшира. Нах аьрзнаш дохьуш Шемална тӀе уьдура, амма цо наибашкара кехаташ долчуьнга бен ла ца дугӀура. Хууш ма-хиллара, наиб цкъа а ша ницкъ биначу стаге документаш ца делла. Лаьмнашкара бахархой денна гӀеллуш, къен хуьлуш бара, цара олура: «Дуьненахь хӀуъа хилча а, тхуна башхалла йац»

— Сказание очевидца о Шамиле (см. раздел причины падения Шамиля). www.vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.

Наибийн куьйга кӀел хилла наибна йукъахь долчу дакъошна тӀехь терго латтош болу мазунаш. Мазун декхаршна йукъахь дара рицкъ эцар а, герзаца болу нах вовшахтохар а. Меттигера Ӏедал хаьржинчу къанойн карахь дара, уьш муьтӀахь бара наибашна а, мазунашна а. Цара йукъараллин гуламаш а гулбора, йасакх а гулйора, бахархой вовшахтухура[33].

Къеданаш а, муфтеш а

ШарӀаца доьзна гӀуллакхаш луьстуш хилла муфтийша а, царна муьтӀахь болчу къеданаша а. Муфтийша, шайн рогӀехь, коьртачу къедин куьйга кӀелахь бара, иза имамал тӀаьхьа хьалхара динан урхалла хилла.

Пачхьалкхан хӀоттам

Бакъонийн система

undefined

Исламан низамаш йукъадахар хьалхара шина имамо дӀадолийна, амма церан кодификаци хилира Шемалан заманахь. Шамилан Низам аьлла йевзира и кодекс. Оцу кодексо низамехь латтадора йукъараллин дахаран массо а бохург санна дакъош: тӀеман, административан, кхелан, финансийн, кхин а.

Герзашца болу ницкъаш

undefined
undefined

Шемалан куьйга кӀел кхоьллинера рогӀера эскар, лаьтташ дара «муртазакъех» — дошлойн эскарх — а, «низамех» — гӀашлойн эскарх а. Муртазакъаш[lower-alpha 3] бара имаман долара гварди, хаьржина болу уггаре дика тӀемлой[34]. Историка Хожаев Далхана дийцарехь, гварде нах ца хоржура Нохчийчохь бен[35]. Уггаре а тешаме муртазакъаш хилла Шамилан долара гӀаролехь, ткъа, профессора Магомадов Расула йаздарехь, царех дукхахберш гӀумкий бара. [36].

Шамилан эскар дуккха а къаьмнех лаьтташ дара. Цу йукъахь бара нохчий, гӀалгӀай, жӀайхой, лаьзгий, даьргӀой, гӀазгӀумкий, гӀумкий, ногӀий, гӀезалой, Ӏаьрбий, туркой, хӀирий, абазой, чергазий, полякаш, оьрсий, украинаш, гӀазкхий, гуьржий, эрмалой. 700 стаге кхаччалц йолу йерриг гӀашлойн батальон а, масех йаккхий тоьпийн тоба а, саперийн а, гӀишлошъяран тобанаш а йара Шамилан. Шамилна куьйга кӀел гӀуллакх дина боцу оьрсийн эпсарш говраш тӀехь лелара. Уьш бехаш бара Имаматан коьртачу гӀалахь Веданахь. Нохчашна йукъахь дошлойн эскарехь гӀуллакх деш бара гӀазакхий. Имаматехь гӀарабевлла гӀазакхий бара нохчийн диверсин тобанан бӀаьчча а, Новр-ГӀалара гӀазакхи а, Алпатов Яшка а, гребенски гӀазакхи Карчагин а, ведда веина салти Беглов а[37].

Шен гӀуллакхан тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Шемалас полкаш йира 1 эзар ста йукъахь волуш, уьш йекъалора шина пхиппа бӀена, 10 бӀенна, 100 тобанна 10 стагах лаьтта, иштта бӀаьччанаш а бара хӀоранна а. Цуьнан долара гӀарулхошна йукъа боьдура полякийн дошлой оьрсийн эскарера бевдда; имаматан артиллерин хьаькам вара полякийн эпсар. Оьрсий тӀелетта зие хилла цхьайолу йарташ тӀеман декхарехь мукъабаьнера, амма цуьнан метта уьш декхарийлахь бара саьнгал, селитра, туьха, царех тераниг йан. 1842—1843 шерашкахь Шемалас артиллери йира, цхьа дакъа дӀакхийсинчу а, схьайаьхначу а хӀонсан йаккхий тоьпехь, цхьа дакъа шайн Веданара заводехь йина йара, цигахь йоьттира 50 гергга йоккха топ, церан доьалгӀа дакъа бен пайдехьа ца хилира. Тоьпан молха дора Унсоколохь, ГӀунибехь, Веданахь.

Оьрсаша мах хадабарца, 1841—1842-гӀа эскар лаьттара 15 эзар стагах. 1850-гӀа шерийн хаамашца, оцу муьрехь уьш тӀекхийтира 30 эзар кхаччалц. Цхьацца тӀелатаршкахь церан барам тӀекхетара 30—40 эзар кхаччалц[38].

Административан хӀоттам

Пачхьалкх йекъалора мудираллашка, уьш шен рогӀехь лаьттара масех наибаллех[lower-alpha 4]. Шемалан муьрехь 40 сов наибалла йира[32]. Наибаллаш йекъалора кӀошташка-дакъошка, царна урхалла дора мазунаша[33]. Наибаллин шуьйра автономи йара.

Дакъа а, наиб а Наиб Береш ГӀашлой Берриш
Нохчийн хьаннийн йукъараллаш а, гуонаш а
Дакъа ГихтӀа, наиб СаӀадуллахӀ 1 100 230 330
Дакъа Шела, наиб Давуд-Хьажийав 1 200 350 550
Дакъа Нохчмохк, наиб Эска 1 220 360 580
Дакъа Ӏовха, наиб Хьату 1 200 330 530
Дакъа Салатав, наиб МуртадаӀали 1 140 160 300
берриш 5 860 1430 2290
Органна а, Ӏаьндийн ГӀойсин а йукъара ламанан йукъараллаш
Дакъа Нашха, наиб Хьамзат-Хьаьжи 1 250 400 650
Дакъа Шуота, наиб Баткъ 1 200 300 500
Дакъа Ункъракъ, наиб Хатилмухьаммад 1 150 320 470
Дакъа Шара, наиб Аслан-Къеда 1 150 230 380
Дакъа ЧӀамалал, наиб Ӏабдул-Къадир 1 150 250 400
Дакъа Технуцал, наиб ИсмаӀал 1 200 360 560
Дакъа Чарби, наиб Гада 1 200 250 450
Дакъа Ӏаьнди, наиб Дибир 1 300 200 500
Дакъа Ичкери, наиб Идал 1 100 200 300
Дакъа Гунбет, наиб Абакар-Дибир 1 250 200 450
берриш 15 2810 4140 6950
ГӀойсин геннашна йукъара ламанан йукъараллаш
Дакъа ЦӀунта, наиб Хаьжийав 1 100 350 450
Дакъа Антратль, наиб БатӀракъ 1 50 250 300
Дакъа Анцухь, наиб Шахав 1 100 150 250
Дакъа ТӀинди («Багвалал»), наиб Шамхал 1 300 400 700
Дакъа Къарата, наиб ГӀеза-Махьма, Шемалан кӀант 1 350 250 600
Дакъа ТӀурутӀли («Турутмух»), наиб Мухьаммад 1 100 150 250
Дакъа Хунзах, наиб Инквач 1 200 250 450
Дакъа ХӀарадерикх, наиб Мухьаммад-Эмин 1 200 350 550
Дакъа ГӀоцӀалӀ, наиб Абубакар-Хьаьжа 1 150 250 400
Дакъа Унсоколо, наиб Къеда 1 200 250 450
Дакъа ГӀаракӀуни, наиб ИбрахӀим 1 150 250 400
берриш 26 4760 6990 11750
ГӀойсин малхбалехьара ламанан йукъараллаш»)
Дакъа Карах, наиб Хьажийав 1 120 180 300
Дакъа ТӀелетль, наиб Хьамзат 1 150 200 350
Дакъа Къорода, наиб Ӏумар-Дибир 1 100 200 300
Дакъа ТӀленсер, наиб Даниял-султан 1 250 300 550
Дакъа СугӀрал, наиб Хурш 1 150 300 450
Дакъа Чох, наиб Энкав-Хьаьжи-Мухьаммад 1 200 350 550
берриш 33 5930 8820 14750
Билгалдаккхар:«Шемалан мехкан карта 1273 шеран 27 мухаррама» Йусуп-хьаьжин Сафар-заден: шифр дӀайаккхар а, сурт хӀоттор а[39].

Пачхьалкхан мотт

Имаматан пачхьалкхан мотт бара Ӏарбийн мотт. Цуьнца кехаташ йаздора, канцелярино, Пачкхеташоно, тӀеман аппарато болх бора. Цул сов, жигара лелабора балха тӀехь а, кехаташ йаздарехь а кхин а кхо мотт: нохчийн, жӀайхойн, гӀумкийн[40][41].

Идеологи

undefined

Имамийн Ӏалашо йара Къилбаседа Кавказера барт боцуш долу къаьмнаш исламан бух тӀехь цхьаьнатохар, уьш дуьненайукъарчу политикин аренехь йозуш йоцу ловзархо хилийтархьама[8].

Коьрта шахьарш

Хьалхара имаман ГӀеза-Махьмин коьрта шахьар йара цуьнан эвла Генуб. Цигахь йара цуьнан резиденци а, хӀазна а[43], уллехь гӀап йира[44]. Хьамзат-бека коьрта шахьар кхайкхира ГӀоцӀалӀ, цигара цӀера вара иза. ХӀусам йира муртазакъашна, тоьпан молханийн завод, кхин коьрта шахьрин атрибуташ, гӀала чӀагӀйан йолийра[45]. Хамзат-бека Хунзах схьайаьккхинчул тӀаьхьа 1834 шеран 14 августехь иза кхайкхира коьрта шахьар, цига дӀайаьхьира хазна. Имаман омарца Хунзахехь доккха рузбанан маьждиг дан долийра[46].

undefined

Шамил волуш коьрта шахьар йуьхьанца ӀашилтӀа хилла, тӀаккха АхӀулгохӀ хилла. 1839 шарахь эшначул тӀаьхьа, Нохчийчохь йуха харжамаш хиллачул тӀаьхьа коьрта шахьар цига дӀайаьхьира. Цкъа хьалха Даьрга хилира, тӀаккха Ведана. Имама коьрта шахьараш чӀагӀйира бӀовнашца а, гӀишлошца а. ГӀалин кевнаш гӀаролхоша лардеш дара. ДаьргӀахь оьрсийн дезертирша Европера кепехь резиденци йира Шемална. Цу чохь йара хазна а, библиотека а, документаш а, кхин болу гӀирсаш а. [32].

Экономика

Сан хьост

Пачхьалкхан хазна лаьтташ йара наггахь а, гуттаренна а догӀучу ахчанах; хьалхарниг лаьттара хӀонцах, шолгӀаниг закатах — шарӀаца хӀоттийна йалтах, уьстагӀех, ахчанах догӀу итт дакъа дӀадалар — ткъа хараж — ламанан байданашкара а, ханашна йасакх луш хилла цхьацца йарташкара а. Пачхьалкхан йалта латтош хилла Нохчийчоьнан токхе латтанаш доцург, рейдерийн системо хаъал йузура Имаматан хазна; ламанхоша рейдашкахь схьаэцначу хӀонсан пхоьалгӀа дакъа Ӏедална дӀалора[47].

"Со Шемалан секретарь вара, цуьнан дерриге а даьхнин а, харжан а терго латтош вара. Шемалан уггаре а доккха даьхни мухӀажираш бехачу Ӏирибера а, Уллукалера а дара. Цигара дӀа Гуьржийчоьнна а, кхечу меттигашка а рейдаш йора цара, шайн хӀонсан пхоьалгӀа дакъа Шемална дӀалора"

— Гаджи-Али, «Сказание очевидца о Шамиле» 1873[47]

Промышленность

Имам Шемал куьйгалла деш вара ДегӀастан маьӀданийн бахамаш кхиорехь а, аьчкан а, цӀестан а маьӀданаш даржорехь а, герз а, тоьпан молха а дарехь[48]. Тоьпан хӀоьънаш дора Веданара, Чохера, СугӀралера пхьераш. ДӀандаргаш йора гинсу а иэдеш цӀестах. Тоьпан молха дора Унсоколохь, ДаьргӀахь, Веданахь, ГӀунибехь, Шибехь, селитар — Ӏандалалехь а, Хиндалалехь а. Саьнгал доккхура ЧӀиркъатӀахь, Кикунихь, Шубутехь, Генубехь, Зиранихь, Унсоколехь, ГӀоцалӀехь, Гоцобехь. Даша оьцура. ЦӀеста нахера схьадаьккхинера, 1840-гӀа шерашкахь цуьнан резерв хилира 10 эзар пунт. Имама кхайкхира Дейбукан говзанче Ӏумарега аьчган маьӀда даккха[49]. Герз дечарна башха аьттунаш лора имамо[48].

Веданахь болх беш йара кехат а, кехатан хӀуманаш а йен фабрика, иза йара акхушхочун Ӏалий-Бейн[50]. Коьрта шахьрахь кхин а дийнна пхьерийн йуьрт йара, царна йукъахь сахьтийн пхьераш а бара[48].

Йохк-эцар

ТӀеман блокада йолчу хенахь Шемалас совдегаршна льготаш лора Имаматехь, наггахь ур-атталла уьш тӀе а лоцура. Уьш базарашкахь йал дӀайаларх мукъабохуш хилла. Совдегарна тӀе а летта, талор динарг луьра таӀзар деш хилла. Совдегарш а, церан доьзалш а мукъабаьхна декхаре эскарехь гӀуллакх дан[48].

Арахьара политика

Росси

undefined

Российн гарехь Имамат легитиман кхоллам бацара, ткъа Шемал лорура бунтхо, зуламхо а. Империн буьйранчалла кест-кеста гӀертара Шемалега дуьхьало йар сацо. Имамо йухатоьхна капитуляцин дехарш, реза вара цхьатерра дийцарш дӀадахьа. Йух-йуха а машарах барт бина, амма Оьрсийчоьнан агӀоно хаддаза уьш бохош хилла. 1837 шарахь императоро сацам бира Кавказе ван, тӀеман буьйранчалла герз деттар сацор лоьхуш, инарла Клюгенауца дагадовларш дира Шемала. Имаман кховдийра капитуляци, къихетам беха а, совгӀат дан а паччахьан дуьхьала хӀоттар. Амма Шемал реза ца хилира оцу кховдорна. Иштта тӀаьхье йолуш дийцарш дира инарла Воронцовца 1845 шарахь. 1855 шарахь, ГӀирмин тӀом болчу хенахь, Кавказан эскаран коьрта буьйранча волчу инарла Муравьевс дош делира ламанхошна, Российн цӀарах, империн протекторатехь шайн йозуш ца хилар къобалдан. Шемал реза хилира йохк-эцаран меттигаш схьайелла а, тӀеман йийсархой хийца а. Амма оьрсийн буьйранчалло бохийра и барт ГӀирмин тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа[51].

Европа а, Ӏусманан импери а

Ӏусаманан султанега гӀо дехаран кехат йаздира ша хаьржинчул тӀаьхьа имама ГӀеза-Махьмас[52], амма Ӏусманан империс оьрсашца тӀом бинчул тӀаьхьа къобал дира Российн хьалхе Кавказехь 1829 шарахь[53], ткъа 1831—1833 шерашкахь ша а йара чоьхьара девнан хьолехь, таро йацара Российн дуьхьала йала[54].

1833 шарахь Оьрсийчоьно барт бира Австрин империца а, Пруссица а, лелаш долу дозанаш латторхьама[28]. Ингалсхоша лелайора Кавказан лаьмнийн бахархоша Российн империна дуьхьал герзаца лелочу гӀуллакхашна гӀо даран политика, Ӏаьржа хӀордан дехьа эмиссаршца а, кхачанца а, герзаца а ингалсан а, Ӏусманан а кеманаш дохуьйтуш. Иза йеккъа цхьана Малхбузе Кавказах – Чергазийчохь хьакхалуш хилла. Амма и гӀоьнан канал а Оьрсийчоьнан эскарша дӀакъевлина, имам деккъа цхьана шен ницкъаца лела вийзира[55].

1848 шарахь Шемалас Маккарчу шерифе кехат йаздира, шен Ӏаткъамах пайда а оьцуш, султан йа кхин цхьаъ тешор доьхуш, имаматана гӀо дан. 1850 шарахь имаматан къедаша а, Ӏеламнаха а, кхин а Ӏаткъамечу наха а цхьаьнакхетна кхайкхам бахьийтира султан Махьмуде, гӀо дар доьхуш. Шен йисинчу имаман карьерехь Шемал эрна гӀиртира Ӏусманашкара а, кхечу пачхьалкхашкара а гӀо лаха[56].

1856 шарахь хиллачу Парижан машаран конференцехь (1856 шо) евро-Ӏусманан Къилбаседа Кавказехь цхьаъ бен йоцу йозуш йоцу пачхьалкх кхолла аьлла кховдийна Оьрсийчоьно луьра йухатоьхна. Британин арахьарчу гӀуллакхийн министро, графа Кларендона кхайкхам бира оьрсашка колониализмах дӀа а къаьстина, Къилбаседа Кавказхойн бакъо къобалйе шайн пачхьалкхалла а, йозуш ца хилар а хуьлийташ[56].

Иран

1813-чу шарахь Оьрсийчоьно а, ГӀажарийчоьно а куьг яздира Гюлистанан барт кӀелахь, цуьнца шинне а империно къобал йора Чоьхьара Кавказан а, ДегӀастан а латтанаш Российн дакъа хилар. 1828 шарахь цара тӀечӀагбира и барт[53].

Кавказан къаьмнаш

Къилбаседа-Малхбузен Кавказ

Имамаш дӀахьора къилбаседа-кавказан къаьмнийн консолидаци йаран политика, уьш болче хьовсабора шайн векалш. Шемалан дипломатин гӀуллакхо цуьнан аьтту бора, оьрсийн эскаршна тӀехьа сих-сиха гӀовттамаш хуьлура, цара йицйалийтора Имамат. Иштта хилира 1837—1839 шерашкахь Кубехь а, Самурехь а, 1843 шарахь — Шамхалаллехь, Акхушехь, Мехтулахь ДегӀастанан кхечу дакъошкахьа[55], 1858 шарахь ГӀалгӀайчохь.

Оьрсийн урхаллехь болчу кавказхойх, империн эскаро гулйира «ламанан милици» олу низам доцу тӀеман дакъош. Шемалан дуьхьала тӀеман гӀуллакхехь оцу белхо аьтту ца бира, оцу милицино ца луъуш тӀом бора, наггахь имаман агӀор а бовлура[51].

Чоьхьара Кавказ

Иштта, Шамилна дуьхьал эскарш гулдан гӀертар Чоьхьара Кавказехь а. Нухьин уезде милици гулйира 4000 стагах лаьтта, уьш цӀа бахара шеш Имаматан дуьхьала тӀом бан безий ма хиъина. Имеретин коьрто хаам бора, кистӀий дӀабахана шен Ӏедалера имам волчу. Билгалдоккхура, Кахете боьлхачу хенахь гуьржаша аьтто болу некъ буьйцура Шемална. Оьрсийн Ӏедало гайтира документашкахь: «Тхан аьтту бацарх хаамаш баьржира йерриг Каввказехула. Гуьржаша а, эрмлоша а даггах тӀеийцира уьш, ткъа тхуна муьтӀахь долу къаьмнаш Шемалегахьа довлура»[51].

Чергазийчоь(оьр.)нохч.

undefined

Малхбуза Кавказехь адыгийн ваьрраша Российна дуьхьало йира. Шемал а, адыгаш а цхьаьнакхета гӀертара, ткъа тӀаьххьарчара къобал бира Имаман наибаш шайна урхалла дан. 1848-чу шарахь Мухьаммад-Эмин вахийтира адыгашна куьйгалла дан. Малхбуза Кавказхоша Мухьаммад-Эминах «шолгӀа Шемал» олура, цо ша Ӏуналла дечу махка тӀехь Имамо санна реформаш йора. Наибан эвсаречу балхана жоп луш, оьрсийн эскарша сихонца гӀуллакхаш дира, цунна новкъарло йира шен Ӏаткъам Абхазе кхаччалц, цигахь сингаттам баьржина бара[51].

Билгалдахарш

Комментареш

  1. ↑ Ӏаьр. السياسة الشرعية في إصلاح الراعي والرعية‎‎
  2. ↑ с Ӏаьр. أمير المؤمنين‎‎ ‎— «муъмин неха урхалча»
  3. ↑ или иначе муртазагеты
  4. ↑ наибства также назывались вилайетами

Хьосташ

  1. ↑ Народно-освободительная война имама Шамиля в XIX веке. www.gazavat.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Архивйина 2020 шеран 31 январехь
  2. ↑ Российские реформаторы: XIX-начало XX в - Google Книги. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Архивйина 2021 шеран 14 июлехь
  3. ↑ Газават.ру:: Журнал - Журнал №4 - ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ЯЗЫК ИМАМАТА. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Архивйина 2021 шеран 27 сентябрехь
  4. ↑ 1 2 Бобровников В. О. Горский обычай и государственный закон // Обычай и закон в письменных памятниках Дагестана V начала XX в. / сост. и отв. ред. Бобровников В. О.. — М.: Марджани, 2009. — Т. I: До присоединения к России. — С. 21. — 244 с. — (Ислам в России и Евразии). — ISBN 978-5-903715-02-2.. — ISBN 978-5-903715-04-6.
  5. ↑ Алаев Л. Б., Козлова М. П. и др. (отв. ред.) История Востока. Т. 4. Восток в новое время (кон. XVIII-нач. XX в.). Кн. 1. — М.: Восточная литература, 2004. — С. 412.
  6. ↑ Как и когда чеченцы приняли ислам, рассказываю подробно. elibrary.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь.
  7. ↑ Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, Мугумаев М.-Р. Идея государства горцев, с. 50.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 53.
  9. ↑ Мухаммад Тахир аль-Карахи «Три имама». Перевод с арабского. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1990. — С. 45—46.
  10. ↑ Милютин Д. А. Описание военных действий 1839 года в Северном Дагестане. — СПб.: тип. военно-учебных заведений, 1850.
  11. ↑ Хашаев Х. М. Общественный строй Дагестана в XIX веке. — Изд-во Академии наук СССР, 1961.
  12. ↑ Баддели Д. Завоевание Кавказа русскими. 1720—1860. — Litres, 2017.
  13. ↑ Цагарейшвили Ш. В. (ред.). Шамиль — ставленник султанской Турции и английских колонизаторов: сборник документальных материалов. — Госиздат Грузинской ССР, 1953.
  14. ↑ ИМАМА́Т / Муханов В. М. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  15. ↑ М. Абдулаев. Имам Мухаммед-Хаджи. fatiha.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 9 январехь
  16. ↑ Залевский М. Н. Император Николай Павлович и его эпоха: по воспоминаниям современников. — Possev, 1981. — с. 176
  17. ↑ Хашаев Х. М. Общественный строй Дагестана в XIX веке. — Изд-во Академии наук СССР, 1961. — с. 59
  18. ↑ В. В. Фортунатов — «Российская история в лицах», 2009, СПб, с. 295
  19. ↑ Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. books.google.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2016 шеран 5 мартехь . — Махачкала, 2005. — С. 21. — ISBN 5-94434-055-X
  20. ↑ История Дагестана / сост. В. Г. Гаджиев, гл. ред. Г. Д. Даниялов. — М.: Наука, 1967. — Т. 1. — С. 103. — 433 с.
  21. ↑ Хабибов, Шамиль Государственное устройство Имамата Шамиля. islamdag.ru (2011 шеран 19 февраль). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 декабрь. Архивйина 2015 шеран 9 июлехь
  22. ↑ 1 2 Юсуф-хаджи Сафаров. Карта страны Шамиля. www.vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 декабрь. Архивйина 2017 шеран 17 январехь : расшифровка и описание. — Сборник сведений о кавказских горцах. — Тифлис, 1872. Вып. 6. Отд. 1. Раздел 2. С. 1—4.
  23. ↑ Дневник полковника Руновского, состоящего приставом при Шамиле во время его пребывания в городе Калуге с 1859 по 1862 год // Акты Кавказской археографической комиссии. Т. XII. Тифлис, 1904. С. 1422
  24. ↑ Р. А.Фадеев. "Шестьдесят лет Кавказской войны". — Тифлис, 1860.
  25. ↑ 1 2 Дадаев Юсуп Усманович. Русские в государстве Шамиля // История, археология и этнография Кавказа. — 2011. — № 28.
  26. ↑ Наима Нефляшева. «Русские в имамате Шамиля».
  27. ↑ Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 62-64.
  28. ↑ 1 2 3 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 65.
  29. ↑ Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 31.
  30. ↑ Мамулиа Г. Г. Имам Шамиль и национально-освободительная борьба горцев Северо-Восточного Кавказа в сообщениях французских консулов из Тифлиса. — Тбилиси, 2022. — С. 140. — ISBN 978-9941-8-4146-0.
  31. ↑ Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 54.
  32. ↑ 1 2 3 4 5 6 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 55.
  33. ↑ 1 2 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 57.
  34. ↑ Г. З. Анчабадзе — «Вайнахи (чеченцы и ингуши)», Тбилиси, 2001, с. 45
  35. ↑ Чеченцы в Русско-Кавказской войне » Zhaina — Нахская библиотека. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  36. ↑ Газимухаммед и начальный этап антифеодальной и антиколониальной борьбы народов Дагестана и Чечни. материалы Международной научной конференции, 13-14 октября 1993, редакция В. Гаджиева, Российская академия наук. Дагестанский научный центр, 1997 начало цитаты Р. М. Магомедова в личной охране Шамиля была группа наиболее доверенных лиц муртазагетов, большинство которых были кумыки конец цитаты
  37. ↑ Д. Хожаев: Чеченцы в Русско-Кавказской войне. / Науч. ред. Т. Мазаева. — Грозный—СПб.: «СЕДА».
  38. ↑ Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 71.
  39. ↑ "Карта страны Шамиля на 27 мухаррама 1273 г. " хаджжи Йусуфа Сафар-заде: расшифровка и описание. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  40. ↑ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ЯЗЫК ИМАМАТА. www.gazavat.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 декабрь. Архивйина 2021 шеран 13 апрелехь
  41. ↑ М. Гасаналиев. Первая Кавказская война 1817—1864 гг. Мх., 2006.
  42. ↑ Х. Мусаясула, М. Коркмасов, Г. Балиев, З. Арухов на основании материалов Дагестанского краеведческого музея «Знамёна горских воинов» // Родина, М., 1994, № 3-4. с. 76.
  43. ↑ Дадаев, 2006, с. 100, 276.
  44. ↑ Дадаев, 2006, с. 278.
  45. ↑ Дадаев, 2006, с. 287.
  46. ↑ Бобровников В. О. Гамзат-бек. Исламология. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 декабрь.
  47. ↑ 1 2 Чохский Гаджи-Али. Сказание очевидца о Шамиле. 1873 г. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  48. ↑ 1 2 3 4 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 62.
  49. ↑ Э. Г. Аствацатурян. Оружие народов Кавказа. — Москва-Нальчик: ХОББИКНИГА, ЭЛЬ-ФА, 1995. — (История оружия).
  50. ↑ Доного Х. М. Шамиль в Калуге. gazavat.ru (5 Февраля 2009). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 декабрь.
  51. ↑ 1 2 3 4 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 67.
  52. ↑ Доного Х. М. Письмо султану // Сверкающий газават. Имам Гази-Мухаммад. — Махачкала, 2007. — 168 с. Архиван копи 2021 шеран 26 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  53. ↑ 1 2 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 64.
  54. ↑ Покровский, 2000, с. 221.
  55. ↑ 1 2 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 66.
  56. ↑ 1 2 Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия, 1997, с. 68.

Литература

  • Покровский Н. И.// Кавказские войны и имамат Шамиля.
  • Чёрный И. Я., Грабовский Н. Ф., Львов Н., П. У. Низам Шамиля (материал для истории Дагестана) // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. III. Тифлис, 1870.
  • Гаджиев В. Г. Военная организация и воинские знаки отличия в государстве Шамиля в книге «Государства и государственные учреждения в дореволюционном Дагестане». Махачкала. 1989.
  • Вооруженные силы имамата горцев Северного Кавказа (1829—1859 гг.) / А. И. Круглов, М. В. Нечитайлов. — Москва: Русские Витязи, 2016. — 176 с.,
  • Мухаммед-Тахир аль-Карахи Блеск дагестанских сабель в некоторых шамилевских битвах. Ч. 1. Комм. и пер. Т. Айтберова. Махачкала, 1990.
  • Мухаммед-Тахир ал-Карахи. Три имама. — Махачкала, 1926
  • Журнал «Воин», «Солдаты» гор. Войско горцев времён имама Шамиля в 1830—1860 гг. № 13-14/2003 Автор публикации: В. В. Стецов.
  • Шамиль: Иллюстрированная энциклопедия / глав. ред. Казиев Ш. М.. — М.: Эхо Кавказа, 1997. — 222 с. — 3000 экз.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш