Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Давлетмирзаев, Муталип Ахмадович

Давлетмирзаев, МутӀалип Ахьмадан воӀ (оьрс. Давлетмирзаев, Муталип Ахмадович, 1939 шеран 18 апрель, ВаларгтӀе, ТӀехьа-Мартанан кӀошт, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 2023 шеран 10 декабрь, Соьлжа-ГӀала) — Советийн а, Россин а культурин гӀуллакххо, актёр а, театран педагог а, Нохчийн драмин театран коьртачу актерех цхьаъ. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н халкъан артист (1977), РСФСР-н халкъан артист (1989), К. С. Станиславскийн цӀарах РСФСР Пачхьалкхан совгӀат (1983 шо).

Биографи

Вина 1939 шеран 18 апрелехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н ТӀехьа-Мартанан кӀоштан ВаларгтӀе йуьртахь[2]. Цуьнан да Ахьмад кхелхина, МутӀалип кхо шо а кхачале. Нана Хута Эдаевна цхьаъ йисина ворхӀ бераца. 1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахаран девеш, доьзал кхаьчна Кхазакхийн ССР-н Кустанайн областан Мендыгаринан кӀоштан Сунки йуьрта[2][3]. Мацалла а, шелоно а доьзал цхьана меттигера кхечу меттиге кхелхаш лела дезийтира йаа хӀума лахарца. МутӀалипан воккхаха волу вашас эткийн пхьар хилла къахьегна, жимаха долу бераш кхабархьама[3].

Доьзал цӀа бирзина нохчий а, гӀалгӀай а реабилитаци йинчу тӀаьхьа. Йуккъера школа МутӀалипа чекхйаьккхина ГӀиргӀазойн областан Чалдовар йуьртахь[2][1]. 1957 шарахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, ДавлетмирзаевгӀар цӀа бирзира йехачу ВаларгтӀе йуьрта[3]. Соьлжа-ГӀалахь МутӀалип йуьхьанца Соьлжа-ГӀалин мехкдаьттан институте деша хӀотта гӀортинера, амма конкурсех чекх ца велира[3][1].

1957 шарахь Давлетмирзаев деша хӀоьттинера А. Н. Островскийн цӀарах йолчу Ленинградан пачхьалкхан театран, музыкин а, кинематографин а институте (ЛГИТМиК), Евгения Константиновна Лепковская куьйгалла деш йолчу нохч-гӀалгӀайн студе. Ленинграде деша хӀоттаран сацам цхьадолчу декъана Нева тӀерачу гӀалахь хила лаарца кхеташ бара. ТӀейогӀучу хенахь актёр хила волчуьнан дипломан болх хилла «Ромео и Джульетта(оьр.)нохч.» спектаклехь Лоренцо монакхан роль[3][1].

1962 шарахь, институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Давлетмирзаев болх бан волавелира Ханпаша Нурадиловн цӀарах йолчу театрехь[3][1]. Театрехь цуьнан хьалхара роль хилла «Эзар шолгӀа буьйса» спектаклехь СС-н генералан роль[1]. Болх бан волабеллачу хьалхарчу шерашкахь актёран коьрта ролаш йезара, царна йукъахь: М. Ю. Лермонтовн «Вайн заманан турпалхо(оьр.)нохч.» спектаклехь Григорий Печорин (режиссёр Пётр Харлип), Г. Мдиванин «День рождения Терезы» спектаклехь Апполонио Сельвиро (режиссёр И. Савельев), К. Тренёвн «Любовь Яровая(оьр.)нохч.» спектаклехь поручик Яровой (режиссёр Пётр Харлип), К. Гольдонин «Хозяйка гостиницы(оьр.)нохч.» спектаклехь маркиз(оьр.)нохч. Форлипополи (режиссёр А. Ридаль), Лопе де Веган «Собака на сене(оьр.)нохч.» спектаклехь Тристан (режиссёр Пётр Харлип), И. Базоркин «Дороги любви» спектаклехь Адиль (режиссёр N. Децик), М. Солцаевн «Скованные цепью» спектаклехь Джон Джексон а, кхийолш а[3][1]. Давлетмирзаевс ловзайора турпалаллин, комедин, острохарактеран а, драмин а ролаш[3].

Актёран маьӀна долучу белхахойх цхьаъ хилла 1965 шеран 1 майхь премьера хиллачу Абдул-Хамид Хамидовн «Бож-Ӏела» (режиссёр Пётр Харлип) комедехь коьрта роль ловзор. Спектакль лакхара тӀеийцира хьовсархоша, иза билгалйира дипломца а, премица а Октябран революци 50 шо кхачарна леринчу смотерхь[3][1].

Колхозо таӀзар динчу турпалхочун оьгӀазло къеггина дӀакхачийна актеро, къеггина гойтуш деци Маймера ахча доккхуш волчу Бож-Ӏалин хӀилла а, говзалла а. Ма хьал ду-кх къийсаман! Ткъа цул тӀаьхьа цо гойту шен керла зуда шеца толам баккха безаш хилла хелхар. ГӀеххьа ледара волу Бож-Ӏали чоьхьарчу дог-ойланца леста. Цуьнан хелхар сийлахь ду. Шина-кхаа боламехь, экспрессиван а, ритмин нийса а, актеро шен турпалхочун майралла дӀакхачайо, иза забаре а йеш, ткъа Бож-Ӏали дуьхьало йиш йоцуш гучувала гӀерта. Актеран кхераме куц-кеп а, ледара васт а кхиамца цхьаьнатохарца кхуллу дийна сурт.

— йаздора «Театральная жизнь» журналехь 1965 шарахь.

Давлетмирзаевс Леонардон роль ловзийра Гарсиа Лорки(оьр.)нохч. цӀарах йолчу пьесица йиначу Р. Хакишевн «Кровавая свадьба(оьр.)нохч.» сценин композицехь. Коьрта роль кхиамца ловзорна а, театран исбаьхьалла кхиоран гӀуллакхашна а 1967 шеран 21 декабрехь цунна Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Сийлахь артист звание йелира[3].

Оцу шарахь, кхиамийн боьххьехь волуш, Давлетмирзаевс театр а йитина, Москохарчу Йерригсоюзан юридически институтан юридически факультете деша хӀоьттира. Стажировка чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза Соьлжа-ГӀалин Октябрьски кӀоштан прокуратуран следователь хӀоттийра[3][1].

1974 шарахь актёр йухавирзира шен театре[3][1]. Цуьнан цул тӀаьхьарчу белхашна йукъахь йара: Р. Хакишевн «Бессмертные» спектаклехь Гнездиков, Ф. Шиллеран «Коварство и любовь» спектаклехь Фердинанд (режиссёр В. Э. Ванштейн), Корнелан «Сид» спектаклехь Дон Диего (режиссёр М. Солцаев, 1974), М. Солцаевн цуьнах йолчу цӀарах йолчу спектаклехь Ричард III, А. С. Пушкинан «Пир во время чумы» спектаклехь Эла (режиссёр Р. Хакишев), «Моцарт и Сальери» спектаклехь Сальери (Р. Хакишев), Г. Горинан «Забыть Герострата!» спектаклехь Клеон кхиэлхо (М. Солцаев), Р. Хакишевн «Песни вайнахов» спектаклехь Мусост, М. Ю. Лермонтовн цӀарах йолчу Соьлжа-ГӀалин оьрсийн драмин театран сценехь М. Солцаевн (В. Богомоловн романца йиначу) «В августе сорок четвёртого» спектаклехь Сталин, Шекспиран цуьнах йолчу цӀарах йолчу спектаклехь Кориолан (режиссёр М. Солцаев, 1981), М. Солцаевн «Лениниана» спектаклехь Ленин, М. Солцаевн «Свобода или смерть» пьесехь Шамиль, Р. Хакишевн «Земля отцов» трилогехь Лев Толстой а, кхийерш а[3][1].

«Лениниана» спектакльна режиссёр М. Солцаев а, Ленинан роль ловзийна МутӀалип Давлетмирзаев а К. С. Станиславскийн цӀарах йолу РСФСР-н Пачхьалкхан премин лауреаташ хилла (1983)[4][1]. Р. Хакишев режиссёр волу «Вайнехан эшарш» спектаклехь Мусостан роль ловзорна Давлетмирзаев Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Пачхьалкхан премин лауреат хилла[4][1].

РСФСР-н Лакхарчу Советан Президиуман 1989 шеран 13 январан указаца М. А. Давлетмирзаевна РСФСР-н Халкъан артист сийлахь цӀе йелла[3].

Нохчийн пачхьалкхан университетан юридически факультетан пачхьалкхан а, бакъонан а историн кафедран доладархо а, актёран говзаллин кафедран хьехархо а хилла[3]. Театран пресс-службас тешалла дарехь, шен дахаран тӀаьххьара сахьташ цо дӀадаьхьна Соьлжа-ГӀалара йехачу шен деган ков хиллачу театран пенаш чохь[4].

2023 шеран 10 декабрехь МутӀалип Ахмадович Давлетмирзаев кхелхина шен дахаран 85-чу шарахь[5][4].

Йукъараллин позици

2014 шеран 1 мартехь куьг таӀийна Россин культурин гӀуллакххоша Украинехь а, ГӀирмехь а РФ Президентан В. В. Путинан политикин гӀолоцуш йаздинчу кхайкхамна буха[6].

Сийлахь цӀераш

  • Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Хьакъдолу артист (1967 ш. 21 декабрь);
  • Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Халкъан артист (1977 ш. 10 ноябрь);
  • РСФСР Хьакъдолу артист (1981 ш. 9 октябрь);
  • Станиславскин цӀарах йолу пачхьалкхан преми (1983);
  • Нохч-ГӀалгӀайн АССР пачхьалкхан преми;
  • РСФСР Халкъан артист (1989 ш. 13 январь)[1][3][4];
  • «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал (2017 ш. 3 апрель)[7].

Фильмографи

  • «Горская новелла»;
  • «Когда отзовётся эхо»;
  • «Приказано забыть» — 2014[5][4][1].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Муталип Давлетмирзаев — биография. Кино-Театр.Ру (2023 шеран 11 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  2. ↑ 1 2 3 Каждый вечер, в час назначенный… Информационное агентство «Грозный-Информ» (2013 шеран 27 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Фатима Абдурзакова, театровед. Муталип Давлетмирзаев. «Человек-история». Информационное агентство «Чечня-Инфо» (2012 шеран 9 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Умер народный артист России актер Муталип Давлетмирзаев. Российская газета (опубл. на Rambler) (2023 шеран 12 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  5. ↑ 1 2 Скончался сыгравший Бож-Али чеченский актер МутӀалип Давлетмирзаев. Информационное агентство «Чечня Сегодня» (2023 шеран 11 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  6. ↑ Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму. Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации (архивная копия) (2014 шеран 11 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  7. ↑ Указ Главы Чеченской Республики от 3 апреля 2017 года № 56. Официальный сайт Главы Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь. Архивйина 2022 шеран 12 январехь

Литература

  • Абадиев Б. Впереди — большая дорога // Грозненский рабочий : газета. — 1984. — № 12 мая.
  • Алиева Тамара. Скованные цепью // Комсомольское племя : газета. — 1964. — № 3 марта.
  • Афонина Е., Попов М. Свет великого образа // Огонёк : журнал. — № 49.
  • Бехметьева С. Зримая песня // Грозненский рабочий : газета. — 1978. — № 23 февраля.
  • Горнов А. Актеры России — Муталип Давлетмирзаев // Театральная жизнь : журнал. — 1984. — № 22.
  • Горнов А. Театр звучит современно // Грозненский рабочий : газета. — 1975. — № 10 декабря.
  • Калита Л. В августе сорок четвёртого // Грозненский рабочий : газета. — 1978. — № 23 февраля.
  • Калита Л. Муталип Давлетмирзаев — актёр и человек // Васт : журнал. — 1994. — № 8.
  • Калита Л. Жажда песен, наполненных солнцем // Грозненский рабочий : газета. — 1967. — № 26 марта.
  • Кравицкий К. Падение Бож-Али // Театр : журнал. — 1965. — № 11.
  • Михайлова И. Семь спектаклей — лицо театра // Советская культура : газета. — 1984. — № 31 июля.
  • Нимвицкая Л. В распаде с адатом // Театральная жизнь : газета. — 1965. — № 16.
  • Очман А. Пожнешь бурю // Грозненский рабочий : газета. — 1974. — № 12 апреля.
  • Плиева Ж. С верой в человека // Грозненский рабочий : газета. — 1981. — № 22 июня.

Хьажоргаш

Категореш