1812 шеран Даймехкан тӀом

1812 шеран Даймехкан тӀом, французийн историографехь — 1812 шеран Оьрсийн кампа́ни (фр. Campagne de Russie 1812) — Российн а, Хьалхара Французийн империн а йукъара тӀеман дов, Российн махкахь лаьттина 1812 шеран 12 (24) июнера 14 (26) декабрь кхаччалц. Российн историографехь ламаста олура «шийтта мотт тӀелатар» [П 11] Раполеонан эскар дуккху къаьмнех хиларна[3][4].

ТӀеман бахьанаш дара Российн империно жигара гӀо дан реза ца хилар континентан блокадин, иза Наполеонна коьрта герз санна гира Йоккха Британин дуьхьал, иштта Наполеонан политика йара Российн Ӏалашонаш дӀайахьар Европин пачхьалкхашца

„1812-чу шарахь хиллачу операцийн барам теша йиш йац ала мегар ду, ткъа Францин тӀелатархойн а, оьрсийн дуьхьалонан а эшамаш – тӀеман а, маьрша а – тахана а инзаре бу, XX бӀешарахь рогӀ-рогӀехь хиллачу шина дуьненан тӀамехь пропорционалан боцуш алсам эшамаш хиллехь а“[5].

ТӀеман хьалхарчу муьрехь (1812 шеран июнера сентябрь кхаччалц) оьрсийн эскар тӀемашца йухаделира Российн дозанашкара Москох кхаччалц, цунна гергахь бира Бородинон тӀом.

ТӀеман шолгӀа мур болалуш (1812 шеран октябрь баттера декабрь бутт кхаччалц) Наполеонан эскар маневраш йира, тӀамо йохийна йоцучу кӀошташкахь Ӏаьнан петарш лоьхуш, цул тӀаьхьа йухаделира Российн дозанашка, тӀаьхьадаьлла российн эскар долуш мацаллица а, шелонашца.

ТӀом чекхбелира Сийлахь эскарӀНаполеонан эскар дуьззина бохург санна хӀаллакдарца, оьрсийн латтанаш мукъадахарца, тӀеман операцеш Варшавин герцогаллин а, Германин а латтанашна тӀе йаллалца. Наполеонан эскар эшоран бахьанех оьрсийн историка Н. А. Троицкийс цӀераш йоху дерриг а пачхьалкхо тӀамехь дакъалацар а, оьрсийн эскаран турпалалла а, французийн эскар йаккхийчу меттигашкахь а, Россин Ӏаламан а, климатан а хьелашкахь а тӀеман операцешна кечам ца хилар а, оьрсийн коьрта буьйранчин тӀеман куьйгаллин хьуьнарш а М. И. Кутузовна иштта кхиболу инарлаш а.

Девнал хьалхара истори

1789—1799 шерашкахь Францехь Йоккха французийн революци хилира, иза чекхйелира Наполеон Бонапарт Ӏедале варца. Европин масех коьрта монархин пачхьалкхийн (шайна йукъахь Росси а, Йоккха Британи а йолуш) реакци йара цхьа могӀа Французийн дуьхьал коалицеш кхоллар, юьхьанца Ӏалашо яра БурбонгӀеран монархи меттахӀоттор, амма тӀаьхьо дуьхьалонан амал эцна, Европехь фрацузийн экспанси сацо гӀерташ. ЙоьалгӀа коалицин тӀом чекхбелира Оьрсийчоьнна Фридландан тӀамехь оьрсийн эскарш эшорца 1807 шеран 14 июнехь. Императоро Александр I бина Тильзитан барт Наполеонца, цуьнца иза декхаре вара континентан блокадех дӀакхета. Оьрсийн элашна а, эскарна а хетарехь, машаран бартан хьелаш махкана сийдоцуш а, эхье а дара[6]. Оьрсийн правительство пайда ийцира Тильзитан бертах, цул тӀаьхьа догӀу шерех а ницкъ гулбан Наполеонца тӀом бан[7].

Тильзитан машаран а, Эрфуртан конгрессан а жамӀехь, 1808 шарахь Российс схьайаьккхина Швецегара Финлянди а, дина цхьа могӀа кхин латтанаш а; Наполеонан куьйгаш дӀадаьстина хилла йерриг Европа схьайаккха[8]. Французийн эскаро цхьа могӀа аннексеш йинчул тӀаьхьа, коьртаниг австрин мехкашна йинчу (хьажа ПхоьалгӀа коалицин тӀом), аьттехьа йеира Российн империн дозанашка[9].

Говзаллехь

Ӏаьнан гӀалахь йина ТӀеман галерей, иза лаьтта 1812 шеран Даймехкан тӀамехь дакъа лаьцначу оьрсийн инарлин 332 суьртах. Дукхаха долу суьрташ дехкина ингасхочо Джордж Доус.

Дуьненан литературех гӀарайаьллачех цхьаъ йу Л. Н. Толстойн роман «ТӀом а, машар а»[П 12].

Толстойн романаца ССРС-хь фильм йаьккхина, режиссёр С. Бондарчук волуш «ТӀом а, машар а», иза йевза масштабан баталин сценашца, 1968 шарахь цунна делла «Оскар» совгӀат.

1880 шарахь, тӀамехь толам баккхар дагалоцуш, Пётр Чайковскийс йазйира триумфан увертюра «1812 шо». С. С. Прокофьевс йазйира «ТӀом а, машар а» шен, цхьаьна Мендельсон-Прокофьева Мирица йазйина либретто тӀаьхь (1943; чаккхенан вариант 1952; дуьххьара хӀоттийна — 1946, Ленинград).

Нумизматикехь а, фалеристикехь а

100 year 1812 avers.jpg
100 year 1812 revers.jpg

ТӀеман 100 шо кхочуш арахецна иэсан 1 сом 1912 шеран «Сийлахь шо»[10]. 2018-чу шеран 15-чу августехь Российн банко арахийцира «Даймехкан гӀаролехь» цӀе йолчу серехь 3 сом мах болу дагалецаман детин ахча, цу тӀехь йара байракх а, мажар тоьпаш а, 1812-чу шеран Даймехкан тӀеман муьран герз а, 1812-чу шеран Даймехкан тӀеман муьрера герз а долуш;[11]

Къоман Ӏиданаш а, даздараш а

1814 шеран 30 августехь императоро Александр I арахийцира хӀара омар: «Декабрь беттан 25 де хӀица дуьйна хуьлда баркаллин Ӏида килса гуонехь: Ӏийса пайхамар вина де а, килса а, Российн пачхьалкх галлаш а, цаьрца кхин шийтта мотт тӀелатарх»[12]. 1917 шо кхаччалц Рождество дезде дара Российн имперехь къоман Толаман де санна. Оьрсийчохь шуьйра даздора Даймехкан тӀом болабелла 100 шо а, 200 шо а кхачар. ХӀинцалерачу заманахь, хӀора шарахь сентябрь беттан хьалхарчу кӀирандийнахь Бородинон аренгахь эзар сов декъашхочо йухакхоллара Бородино тӀеман эпизодаш тӀеман-историн реинсценировка дӀахьош[13].

Билгалдахарш

'Комментареш

  1. Наполеон являлся сюзереном 7 вассальных королевств (Испания, Италия, Неаполь, Вюртемберг, Бавария, Вестфалия, Саксония) и 30 монархий — германские княжества и герцогства, входящие в Рейнский союз. Бельгия, Голландия, Иллирийские провинции, ганзейские города Германии, Каталония были в составе Французской империи.
  2. Королём был сам Наполеон, управлял королевством его приёмный сын — Эжен де Богарне.
  3. Королём был маршал Наполеона Иоахим Мюрат.
  4. После ареста в Байонне короля Фердинанд VII из династии Бурбонов и его отречения от престола, Наполеон провозгласил королём Испании своего брата Жозефа. В это время, на западе страны французы вели бои с англичанами, на стороне которых выступали Португалия и испанские сторонники Бурбонов. В тылу французов шла партизанская война (герилья) (см. Пиренейские войны).
  5. Объединял 37 германских государств, из которых наиболее крупными были Бавария, Саксония и Вестфалия, в которой правил брат Наполеона Жером.
  6. Формально являлось владением саксонского короля Фридриха Августа I. Предоставила Великой армии 95 тысяч солдат.
  7. Предоставила Великой армии 12 тысяч солдат.
  8. По условиям Парижского договора от 14 марта 1812 года предоставила Великой армии 30 тысяч солдат.
  9. По условиям Парижского договора от 24 февраля 1812 года предоставила Великой армии 20 тысяч солдат.
  10. Списочная численность.
  11. В своём манифесте Александр I называл войну также «нашествием галлов и с ними двунадесяти [то есть двенадцати] языков» (см. манифест Александра I).
  12. Текст произведения: Толстой Л. Н. Война и мир // Собрание сочинений: в 22 томах. — М.: Художественная литература, 1979 — Т. 4 — 7.

Хьосташ

  1. Куницын А. А., Орлов А. А. «Лепта прядильщиц». Денежная помощь британцев россиянам после Отечественной войны 1812 года // Историческая экспертиза. — 2019. — Вып. 2. — С. 172—187.
  2. Носова Г. В. К вопросу об английской финансовой помощи России в 1812г. // Отечественная война 1812 года и российская провинция в событиях, человеческих судьбах и музейных коллекциях. — 2007.
  3. ЭСБЕ/Отечественная война 1812 года Архиван копи 2021 шеран 9 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — т. XXII (1897)
  4. Копылов Н. А. «Нашествие двунадесяти языков»: война 1812 года глазами солдат-иностранцев Великой армии Архиван копи 2021 шеран 9 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — 2012
  5. Chandler D. G. Foreword // Britten Austin P. 1812: The March on Moscow. London, 1993. P. 7.
  6. Тарле, 1957—1962, Т. 7, с. 442—443.
  7. Бескровный, 1962, с. 117—118.
  8. Богданович, 1859—1860, Т. 1, с. 5, 11.
  9. Тарле, 1957—1962, Т. 7, с. 446, 448.
  10. 1 рубль 1912 г. 100-летие Отечественной войны 1812 г. «Славный год» Архиван копи 2022 шеран 8 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Справочник нумизмата
  11. О выпуске в обращение памятных монет из драгоценного металла. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 20 август. Архивйина 2018 шеран 20 августехь
  12. О празднестве 25 декабря во воспоминание избавления от нашествия галлов] Указ императора Александра I от 30 августа 1814 года.
  13. Реконструкция Бородинского сражения. RIA.RU. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 14 август. Архивйина 2021 шеран 14 августехь

Литература

Оьрсийн маттахь

Кхечу меттанашкахь

  • Adams, Michael. Napoleon and Russia. — London, New York: Hambledon Continuum, 2006. — 596 p. — ISBN 978-1-852-85458-4.
  • Brégeon, Jean-Joël. 1812 : La paix et la guerre. — Paris: Perrin, 2012. — 426 p. — ISBN 978-2-262-03239-5.
  • Clausewitz, Carl von. Vom Kriege. — Hamburg: Nikol Verlag, 2008. — 910 p. — ISBN 978-3-86820-001-0.
  • Clodfelter M. Russian Campaign: 1812 // Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492—2015. — 4th Ed. — Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, 2017. — P. 160—164. — 804 p. — ISBN 978-0-7864-7470-7.
  • Cornaro, Ludwig von. Strategische Betrachtungen über den Krieg im Jahre 1812. — Wien: Verlag von L. W. Seidel und Sohn, 1870. — 98 p.
  • Esdaile, Charles. Napoleon's Wars: An International History, 1803—1815. — London, New York, etc.: Penguin, 2009. — [Ebook edition] 13290 p. — ISBN 978-1-101-46437-3.
  • Fremont-Barnes G. Napoleon Bonaparte: Leadership, Strategy, Conflict(ингалс.). — Oxford: Osprey Publishing, 2010. — 64 p. — ISBN 978-1-84603-458-9.
  • Kagan F. W. French War of 1812(ингалс.) // Encyclopedia of Russian History / Ed.-in-Chief J. R. Millar. — New York: Macmillan Reference USA, 2004. — P. 523—525. — ISBN 0-02-865907-4.
  • Kort M. A Brief History of Russia(ингалс.). — N. Y.: Facts on File, 2008. — xxiii, 310 p. — ISBN 978-0-8160-7112-8.
  • Lentz, Thierry. Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810-1814. — Paris: Fayard, 2004. — 681 p. — ISBN 978-2-213-61944-6.
  • Lieven, Dominic. Russia Against Napoleon: The Battle for Europe, 1807 to 1814. — London, New York, etc.: Penguin, 2009. — [Ebook edition] 15036 p. — ISBN 978-0-14-194744-0., русский перевод: Ливен Д. Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814. — М.: РОССПЭН, 2012. — 679 с. — ISBN 978-5-8243-1583-7.
  • Lieven D. C. B. Russia Against Napoleon: The True Story of the Campaigns of War and Peace(ингалс.). — L.: Penguin Group, 2010. — 617 p. — (The True Story of the Campaigns of War and Peace). — ISBN 1-101-42938-0.
  • Martin A. M. Russia and the legacy of 1812(ингалс.) // The Cambridge History of Russia: in 3 Vol / Ed. by D. Lieven. — Cambridge: Cambridge University Press, 2006. — Vol. 2: Imperial Russia, 1689—1917. — P. 145—161. — ISBN 978-0-521-81529-1.
  • Martin A. M. The Russian Empire and the Napoleonic Wars // Napoleon and Europe(ингалс.) / Ed. by P. G. Dwyer. — L.N. Y.: Routledge, 2014. — P. 243—263. — ISBN 978-0-5823-1837-3.
  • Nafziger G. F. Napoleon's Invasion of Russia(ингалс.) / Forew. by D. G. Chandler. — Presidio Press, 1988. — P. 333—334. — ISBN 0-89141-322-7.
  • Riehn R. K. 1812: Napoleon’s Russian Campaign. — New York: Wiley: University Press of Kentucky, 1991. — 525 p. — ISBN 978-0-471-54302-2.
  • Smith, Digby. Napoleon Against Russia: A Concise History of 1812(ингалс.). — Pen & Sword Military, 2004. — 240 p.
  • Thompson J. M. Russia and the Soviet Union: An Historical Introduction from the Kievan State to the Present(ингалс.). — 6th ed. — Boulder: Westview Press, 2009. — xvi, 415 p. — ISBN 978-08133-4395-2.
  • Zamoyski, Adam. 1812. Napoleon's Fatal March on Moscow. — London: Harper Perennial, 2005. — 644 p. — ISBN 978-0-00-712374-2.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш