Грозни гӀап

Хьенакхаьллин чӀоже воьдийлин терго хӀотторхьама цхьа экспедици хьажайо оьрсий эскарша 1807 шарахь. 1807 шо долалуш оьрсийн эскар кхо могӀа бина чубовлу Нохчийчу Хьенакхаьллин чӀож долчу агӀора: баьччаллехь бу инфантерин инарла С. А. Булгаков, БуритӀен гарнизонан полкан баьчча инарла-майор граф П. И. Ивелич, инарла-лейтенант П. К. Мусин-Пушкин^[1].

Хьенакхаьллан чӀагӀо тӀетаьӀӀа 9 сахьтехь тӀелетта, российн эскаран дукха иэшамаш хуьлуш, дӀалецира баьччаллехь инарла-майор С. А. Булгаков волу 16-гӀа иччархойн полко. Амма оцу тӀамо хета жамӀ ца дира, ломанхоша терго латтош яра ломан кӀажошкачу меттигашкахь^[2].

Грозни гӀап юьйгӀира стратегин агӀора ладаме меттигехь: Хьенакхаьллин чӀожехь, цунна коьрта чуволийлан 6 чакхарма гергга генахь. 1817 шарахь дуьхьалонан аса Теркан тӀийра Соьлжан тӀеялийра. ГӀап хӀоттийра Хьенакхаьллан чӀож чуволийла къовла. Ӏалханчуртан атагӀин чухула къилбаседа-малхбузехьара къилба-малхбалехьа боьдура шира Чергазийн некъ, цуо Ӏаьржа хӀордан уьйр латтайора Каспий-хӀордаца, ткъа ГӀирмин — ДегӀастанца а, ГӀажарчоьнца а. Оцу муьрехь цунна гуонаха лаьттара ткъеха гергга нохчийн кӀотарш а, эвланаш а. 1820 шеран августехь дуьйна гӀопах хуьлу къаьстина Кавказан корпусан полкаш а, бригадаш а совцу коьрта пункт, шайн коьрта Ӏалашо Хьенакхаьллан Ӏин къовлар йолу. Кавказан тӀеман муьрехь гӀопахь яра Кавказан асанан аьрру фланган коьрта операцин штаб^[3].

1818 шарахь инфантерин инарлас А. П. Ермоловс тӀедожийна Къилбаседа Кавказехь оьрсийн форпост — гӀап Грозни кхолла. Цуьнан бух буьйгӀира 1818 шеран 22 июнехь лохачу шина дукъ юкъахь (Теркан дукъ а, Соьлжан дукъ а). Пхи эзар оьрсийн салтийчо гӀап йира 4 баттахь. И меттиг оцу хенахь лорура уггаре «йовханиг» Къилбаседа Кавказехь, цундела гӀопах элира Грозни (нохчийн маттахь «Буьрса»).

ГӀап яра нийса ялхсаберг кепара, гуонаха кӀорга саьнгар яра 20 метр шуьйра. Ялхсаболчун хӀора са бара бастион, тӀехь шиъ йоккха топ а йолуш. ГӀопан вал бинера адамал кӀеззига лекха латтанах, чӀагӀбинера кертаца. Коьртачу кевнашкара саьнгар тӀехула кхоьссинера тӀай, Оьрза-ГӀалан агӀора. ГӀопан дуьхь-дуьхьала болу шина валан юкъаметтиг яра 400—500 метр^[4]. ГӀопан а, гӀуллакхийн гӀишлойн а коьрта гӀишлошъяран гӀирс бара поппар а, дечиг а^[5].

Эскарна гӀап йарца хуьлура хаддаза тийсадаларш а, ламаройн тӀелетарш.

Грознин гӀап йуьхьанца лаьттара бӀаьвнан пенан масех ларйаран гӀишлойх, кӀоргачу, ткъа метр шуьйрачу саьнгарех а, лекхачу латтанан шунах лаьтташ йолу латтанан чӀагӀо. Грозни йинера тӀеман структурин йерриге а бакъонашца. Йалхсаболчун хӀора агӀо лерина йара цхьана гӀашлойн батальонан фронт хила, ткъа хӀора хьалхара маьӀиг лерина йара шина тоьпан бастион хила. Коьртачу кевнна тӀера, цу саьнгархула новкъа кхаччалц тӀай диллинера. БӀов тӀаьхь-тӀаьхьа дӀахӀотто йолийра молханийн лармашца, герзан Ӏалашдаран меттигашца. Цу чохь гучуйевлира казармаш а, гӀаролхойн цӀа а, килс а^[6].

XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь гӀап дика чӀагӀйина йара, шен тӀеман Ӏалашонашца лелош а йара. Цигахь гӀуллакх деш йара Грознин гарнизон (3 эзар сов салти а, эпсар а), цу йукъахь йара 43-гӀа Яегерски а, Москван а, Бутырски а, Казанан а, кхийолу а гӀашлойн полкаш, роташ а, эскадронаш а, 12-гӀа а, 22-гӀа а артиллерин бригадаш а, Моздокан а, Гребенски полкийн тобанаш а; 40-50 тайп-тайпана тоьпан дакъош а, полкан тоьпаш а. ГӀопан декъахь йара артиллерин парк, цигахь дара дуккха а тӀеман герзаш. Цигахь кхача латто меттиг а йара, гарнизонна а, эскаршна а кхача латтош. Цуьнан кхачанан тӀаьхьалонаш йара шарахь 6 эзар стаг вузо тоьаш, иза уггаре а йоккха йара Кавказан линин аьрру флангехь. ГӀопана уллехь йара тӀеман лагерь;

Лермонтов Михаила шен «Вайн заманан турпалхо» цӀе йолчу романехь Соьлж-гӀап иштта юьйцу^[7]:

Жим-жима, зударий бахкийна болчу салтийн доьзалш цаьрца дӀатарбелла, гӀопан майда цӀеношца дӀахитта йолайелла, нах беха меттигаш гучуйевлла^[6]. Грозни гӀопан къилбаседа-малхбузан декъехь эвла кхоллайала йолайелла 1820 шарахь. Иза го а бина, тоьпашца ларйеш а дара. ТӀеман гарнизонан полкийн цӀераш техкина цуьнан урамашна. 1831-чу шарахь Соьлж-ГӀалахь схьайиллира 300 стагана лерина больница. БӀаьвнан къилба-малхбузехьа агӀор майда йара, тӀеман гуламаш а, Ӏаморш а, эскарийн инспекцин парадаш а еш. 1839 шарахь цу тӀехь йира йоккха тӀеман гӀишло — килс.