Итон-Кхаьллан кӀошт
Итон-Кхаьллан кӀошт[3] — Нохчийчоьнан кӀошт. Российн Федерацин декъехь йу.
КӀоштан центр — Итон-Кхаьлла.
Географи
КӀошт лаьтта Нохчийчоьнан къилбаседа-малхбузан декъехь лаьмнашкахь. 2020 шеран 1 январехь районан майда ю 1245,92[4] км². Территорин йохалла малхбузера малхбалехьа 60 км гергга йу, ткъа къилбехьара къилбехьа 40 км гергга йу.
Къилбехьа кӀоштан доза ду республикан Шуьйтан а, ТӀехьа-Мартанан кӀошташца. Малхбалехь — Шаройн кӀоштаца, малхбузехь — ГӀалгӀайн Республикица а, къилбаседехьа — Гуьржийчоьнца а.
КӀоштан административан доза дӀадоьду Хахалты лам кӀоштахьера Юперлам дукъехула Яцебкорт ламца Мартан хи схьадолучу метте кхаччалц, цул тӀаьхьа Гумартайркортан дукъехула ЧӀинхой-Лам ламца Вярды-Эхк хьостаца а, Инзаехк схьадолучу метте кхаччалц а. КхидӀа, доза доьду Дайхох ломаца, Джанжар-дукъаца а, Черхунишкорт ломаца а Шарой-Аргунан хьостане кхаччалц. Доза дӀадоьду 3552 м лакхахь хӀордан тӀегӀанца Тушетин а, Муцойн а даккъашца, нисло Российн Федерацин пачхьалкхан дозанца Гуьржийчоьнца, цул тӀаьхьа 4007 м лакхахь хӀордан тӀегӀанца Вежламан дукъаца[5].
- Терта (нох. Терти, Тертие) — XIV—XVI бӀешерашкахь Маьлхистан Ӏинан къилбаседехьарчу декъехь хилла йоккха бӀовн комплекс. Нохчийн Республикин кхузаманан [Итон-Кхаьллан кӀоштахь[6].
- Моцкъаройн бӀов а лаьтта Итон-Кхаьллан кӀоштахь.
- Икалчу — Нохчийн Республикин Итон-Кхаьллан кӀоштахь, Маьлхистан чӀожехь, Мешехи хин тогӀи чохь лаьтта бӀаьвнийн комплекс.
Истори
КӀошт кхоьллина 1923 шарахь, 31 эвла йогӀу кӀоштана чу[7].
1944 шарахь ССРС-н Лакхара Советан Президиуман Указца Итон-Кхаьллан кӀошт дӀайаьккхира, ткъа цуьнан латта Гуьржийчоьнан ССР-на дӀа а делла, Ахальхевски кӀоштан йукъайаьккхира. 1957-чу шарахь иза меттахӀоттийначу Нохч-ГӀалгӀайн АССР-на йухайерзийра, Советски гуона йукъа а йахийтира.
Итон-Кхаьллан кӀошт меттахӀоттийра 1990 шарахь 1944 шеран дуьззина доцучу дозанашкахь, 238 км² латтанан дакъа доцуш, иза йисира Гуьржийчоьнан ССР дакъа санна ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман Указца[8].
Бахархой
| 2002[9] | 2010[10] | 2012[11] | 2013[12] | 2014[13] | 2015[14] | 2016[15] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 6083 | ↘5483 | ↗5657 | ↗5746 | ↗5888 | ↗6031 | ↗6163 |
| 2017[16] | 2018[17] | 2019[18] | 2020[19] | 2021[20] | ||
| ↗6498 | ↗6576 | ↗6638 | ↗6678 | ↘6528 |
Къаьмнаш
КӀоштан бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран Йерригроссин бахархойн дӀаязбаран хьесапца[21]:
| Къам | Дукхалла, адам. |
Дакъа массо а бахархойх, % |
|---|---|---|
| нохчий | 5 080 | 92,65 % |
| оьрсий | 123 | 2,24 % |
| жӀай | 81 | 1,48 % |
| кхин | 172 | 3,14 % |
| билгал ца дина | 27 | 0,49 % |
| массо | 5 483 | 100,00 % |
Къаьмнийн хӀоттам
2020 шарахь хиллачу бахархойн дӀаяздарца цигахь дехаш хилла хӀара къаьмнаш:[22]:
| Къам | Дукхалла, адам. | Дакъа |
|---|---|---|
| Нохчий | 5549 | 85,00 % |
| Оьрсий | 700 | 10,72 % |
| Казахаш | 62 | 0,95 % |
| ГӀезалой | 34 | 0,52 % |
| ХӀирий | 23 | 0,35 % |
| Лаьзгий | 16 | 0,25 % |
| Азербайджанаш | 14 | 0,21 % |
| Табасаранаш | 12 | 0,18 % |
| ГӀебарто | 12 | 0,18 % |
| ЖӀайхой | 11 | 0,17 % |
| ГӀалмакхой | 11 | 0,17 % |
| ГӀумки | 9 | 0,14 % |
| Буряташ | 9 | 0,14 % |
| Кхин[23] | 66 | 1,02 % |
| ЖамӀ | 6528 | 100,00 % |
Нах беха меттигаш
Итон-Кхаьллан кӀоштахь 32 нах беха меттиг йу (йерриш а эвланаш йу)
[24].
— ЧӀаьнта
- э. Бобаш-ГутӀа
- э. Дакна-Ара
- э. Доьра
- э. Заза-Мерка
- э. Итон-Кхаьлла
- э. Итт-куьллишка
- э. Кхокхада
- э. Лаккха-Хьерах
- э. Лаха-Хьерах
- э. Мух-Мерка
- э. Сондур-ара
- э. Соьса
- э. Тас-ГутӀе
- э. ТӀалкхелли
- э. Хаз-кхелли
- э. Хьелди
- э. Хуьрика
- э. ЦӀамда
- э. ЦӀуьника[25].
— Мулкъа
- э. БӀовтӀара
- э. Бассахьа
- э. Бенгара
- э. ГӀезир-кхелли
- э. Жайние
- э. Ирзие
- э. Кейшта
- э. Котта
- э. Къиелгие
- э. Меда
- э. Хьархиечу
- э. Хьуьрика
- э. Энистие
— Хьачара
- э. Ӏуьмие чу
- э. Аттин бӀовтӀа
- э. Виедача
- э. Гамха
- э. Калхьада
- э. Къандашка
- э. Къовкъие
- э. Ларуо-кха
- э. Мазлатане
- э. Мотпхьа
- э. Муьстие кха
- э. ПхьалгӀашка
- э. Сехьампа
- э. ТӀунгушсана
- э. Муьжиечу
- э. СиелиетӀа
- э. Хьавхьа
- э. Хьер-кха (кӀотар
- э. Шок-кхелли
— Хилдехьа
- э. Горста
- э. Дукъа
- э. Дуьрчание
- э. Кийр босса
- э. Кхал
- э. Керистие
- э. Кхурие
- э. КӀента
- э. Лаха-Кхурие
- э. Луьнки
- э. Мецех чу
- э. Пкъиера
- э. Пуожапхьаруо
- э. Пуожах
- э. Сакан йистие
- э. ТӀуьйли
- э. Хьавхичу
- э. Хьаьнга
- э. ЦӀийла
- э. Шуьндели
- э. ЧамгӀа
- э. Элин кӀога
— МIаьйста
- э. Васар-кхелли
- э. Гуьйда
- э. Даккин бӀавнаш
- э. Коче
- э. Кхал
- э. ПуогІа
- э. ТӀуга
- э. ЦӀекхелли
— ГутӀа
- э. ӀомуйтӀе
- э. БIовха
- э. Басхьовга
- э. Боккхачу шутӀа
- э. Вар-виедие
- э. ГутӀа
- э. Даккхарай
- э. Дек-КIогу
- э. Кас-кхелли
- э. Кхоьрбила
- э. Пхьаьра-Гу
- э. ГӀойт-юх
- э. Тиемарш-кхелли
- э. Уакх-кхелли
- э. Узмат-Кхелли
- э. Хурцаг
- э. Цанашка
- э. ЧӀа-юх
- э. ЧӀуо
- э. Чайн-Шу
- э. Чевхьара
- э. Чуьркет босса
- э. Яр-кхелли
— Зумса
- э. Айн кхелли
- э. БӀорун босса
- э. Бален-Хьевхьа
- э. Биччахьа
- э. ВалгIе
- э. ГIус-Мерка
- э. Ганзе
- э. Гедин-Пхьа
- э. Гуйда
- э. Дакхо-Чу
- э. Деш-кхелли
- э. Дон-Кхашка
- э. Доркъул-Чу
- э. ИсмаьӀил-кхелли
- э. Кашта-Эрке
- э. Кешта
- э. Ковсей-Ара
- э. Кумарт-кхелли
- э. Мехьт-кхелли
- э. Милдача
- э. Муьжие ара
- э. Оьлгуза
- э. Сесана
- э. СиелетIе
- э. Туышт-кхелли
- э. ТIулгIа
- э. Хилдиехьа
- э. ХутӀе-КӀажа
- э. Хьаркуне
- э. Чайнара
- э. Чалха
- э. Чарбакъе
- э. Чопанан-Желе
- э. Элан-БIовнашка
- э. Энгри
- э. Юкъарашта
- э. Iонжукъа
— Дишна
- э. Ӏал-кхелли
- э. Авст-кхелли
- э. Амкхелли
- э. Барснаха
- э. Бассах
- э. Бечига
- э. Ботурча
- э. Курш-ПхьатIе
- э. Куьс-Юхе
- э. КхалтIа
- э. Пийжеда
- э. Сиел-кхелли
- э. Тусхара
- э. Тержил-Дукъ
- э. Тиш-Цацах
- э. Узин-Хьоста
- э. Утан-кхелли
- э. Цацах
- э. Чоьнк-Пхьиеда
- э. Чухушлана
- э. Эза
— ЧӀиннах
- э. Анале
- э. БIавгетIи
- э. БIавтIе
- э. БIавхойн-Мерка
- э. БазантIе (ЧIиннах)
- э. Басха
- э. Башан-кхелли
- э. Божу
- э. Бокин-Дукъ
- э. БугӀара
- э. Ваьрдила
- э. Вотта-кхелли
- э. Гучан-кхелли
- э. Дан-кхелли
- э. Дукъара
- э. Жел-кхелли
- э. Зоьрт-кхелли
- э. Котта (ЧIиннах)
- э. Коьртие
- э. Кхенах (ЧIиннах)
- э. КӀонжаха
- э. Лаккха Исхой
- э. Лаха Исхой
- э. MaӀa-кхелли (Маъа-кхелли)
- э. Муьст-кхелли
- э. Муьши-Чу
- э. Оьзна
- э. Попнарашка
- э. Пхьоччу
- э. Сайра
- э. Сан-кхелли
- э. Саьттин-Тевзана
- э. Совн-кхелли
- э. Тевзина
- э. Точа-кхелли
- э. Тумаран-Эрка
- э. Туьта-Мерка
- э. Уьш-кхелли,
- э. Х1уртан-кхелли
- э. Хьехан-Дукъа
- э. Хьойхьа
- э. Хьорза-Эрке
- э. Хьуьшха
- э. ЦIеда-БIав
- э. ЦӀорул-кхелли
- э. Циехьа
- э. Чайн-Мерка
- э. Элда-кхелли
- э. Эста
- э. Эрке-КIогу
- э. Iакъа-ТIехьах
- э. Iина-Йисте
— БӀавла
- э. БӀавла
- э. Гурха
- э. Ида
- э. Иезанчу
- э. Пийж-Басса
- э. Тоьнга
- э. Тоьха
- э. ЦӀелтокхум
- э. Юьрдаха
Эркаш
Билгалдахарш
- ↑ Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года
- ↑ ОКТМО. 185/2016. Северо-Кавказский ФО
- ↑ Карта Чечено-Ингушской АССР 1937 года
- ↑ Закон Чеченской Республики от 04 октября 2019 года N 41-РЗ «О преобразовании, изменении границ отдельных муниципальных образований Чеченской Республики и внесении изменений в некоторые законодательные акты Чеченской Республики» Архиван копи 2021 шеран 30 августехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — С. 1427
- ↑ Закон Чеченской республики «Об образовании муниципального образования…» Архивйина 2012 шеран 11 апрелехь
- ↑ Сулейманов А. С. Топонимия Чечни. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006. — 711 с.
- ↑ Краткая географическая справка. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 14 апрель. Архивйина 2019 шеран 14 апрелехь
- ↑ Указ президиума ВС РСФСР от 29.10.1990 г. "Об утверждении произведенных Президиумом Верховного Совета Чечено-Ингушской АССР изменений в административно-территориальном устройстве автономной республики" // Ведомости Верховного Совета РСФСР. — 1990. — № 22 (ноябрь).
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 9 май. Архивйина 2014 шеран 24 апрелехь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2013 шеран 16 майхь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 12 октябрехь
- ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 10 августехь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
- ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
- ↑ Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более". ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 29 сентябрехь
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 15 декабрь. Архивйина 2023 шеран 23 сентябрехь
- ↑ Абазины (1), Алтайцы (6), Арабы (1), Армяне (1), Балкарцы (3), Башкиры (2), Болгары (1), Грузины (1), Даргинцы (6), Ингуши (2), Карачаевцы (1), Карелы (1), Киргизы (1), Коми (1), Корейцы (1), Лакцы (3), Литовцы (1), Марийцы (1), Мордва (2), Ногайцы (3), Рутульцы (5), Удмурты (1), Украинцы (6), Черкесы (2), Чуваши (6), Указавшие другие ответы о национальной принадлежности (5), Нет национальной принадлежности (2)
- ↑ Указ Президента Чеченской Республики от 03 декабря 2019 года N 168 «Об утверждении реестра административно-территориальных единиц Чеченской Республики». ТӀекхочу дата: 2020 шеран 4 март. Архивйина 2020 шеран 24 мартехь
- ↑ Карта Стрельбицкого. Кавказ.