Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчийчоьнан массийн хаамийн гӀирсаш

Нохчийчоьнан массийн хаамийн гӀирсийн истори йолало 1902 шарахь, Соьлжа-ГӀалахь «Грозненский торгово-промышленный бюллетень» цӀе йолу газет арахеца долийча. Газет тӀехь зорбане йолура хенан хӀоттамах а, геологех а лаьцна хаамаш, хаттараллин хаамаш, долара кхайкхораш, махлелор а, промышленность а кхиарех лаьцна регионан хаамаш. 1906 шарахь арахеца долийра «Грозненский листок» газет, 1909 шарахь — «Грозненская новость», ткъа 1911 шарахь — литературин-йукъараллин а, экономикин-политикин а газет «Терец». ТӀаьххьарчун кхолламхо вара М. С. Лембич, цул хьалха москван «Голос Москвы» а, «Русское слово» а газетийн редакцешкахь болх бина волу. Газетан редактор хӀоьттира Д. Д. Шерипов, хьалхарчу номеран редакцин колонкехь йаздеш[1]:

undefined

Массо а хьалхатаIаме дӀадолоршна тӀетовш…, вай къаьсттина къахьоьгур ду къаьмнийн гамон ларш дӀайаха, вайн боккхачу дегаIийжамна, тӀаьххьарчу хенахь Къилбаседа Кавказан бахархошна йукъахь, гучу а йаьлла, чӀагӀйелла йолу. Тхо даггара тешна ду, берриг а Кавказан бахархойн бертахьчу балхо бен, вайн дозанехь дехачу массо а къаьмнийн гIортамца бен арадаха йиш йац вай оцу амал доцчу хьолера, карарчу хенахь дуккхаъчарна цунах кIелхьардовла цхьаъ бен боцу некъ го, муьлххачу а мехах репрессеш йар. Тхуна хетарехь, Кавказан дахар нийсачу хорше дерзор дерг репрессеш йац, амма цхьа а къастам боцуш, массарна а пайденна хьажийна культурин болх бу.

Хьахийнарш доцург, Соьлжа-ГӀалахь кхин а арахоьцуш дара керлачу хаамийн газеташ («Грозненский курьер», «Терский вестник», «Терское эхо», «Север Кавказа»), Iилманан-техникин периодика («Труды Терского отделения императорского Русского технического общества»). Цхьадолу арахецарш тӀаьхьо идейни агӀор гергара долчаьрца цхьаьнакхийтира. Иштта 1912 шарахь цхьаьнакхийтира тера хьежамаш болу «Терец» а, «Терский край» а газеташ[2].

Советан мур

Кхолладалар

undefined

1917 шеран мартехь Соьлжа-ГӀалин белхалойн а, салтийн а депутатийн советан дIадолорца «Грозненский торгово-промышленный бюллетень» газетан цӀе хийцира «Товарищ» аьлла, иза хилира Къилбаседа Кавказехь дуьххьарлера большевикийн политикан зорбанан гӀирс. Граждански тӀеман халонаш бахьана долуш газет рожехь ара ца долура, масийттазза цӀе а хийцира («Известия Грозненско-Владикавказского Ревкома», «Красный повстанец», «Красный труд», «Нефтерабочий»). 1925 шарахь газетана «Грозненский рабочий» цӀе йелира, иза 2013 шо кхаччалц лаьттира[3].

1923 шарахь арахеца долийра Россехь дуьххьара нохчийн маттахь «Советская автономная Чечня» цӀе йолу газет. 1925 шарахь газетан цӀе «Серло» аьлла хийцира, ткъа 1934 шарахь — «Ленинан некъ». Газет кхолларехь дакъалоцуш бара нохчийн гӀарабевлла яздархой Арсанов СаьIид-Бейс, Бадуев СаьӀид, Нажаев Ахьмад, Мамакаев Мохьмад. Йуьхьанца къоман периодикин изданешкахь Ӏаьрбийн йоза леладора, цул тӀаьхьа — латиница. Эххар а 1938 шарахь къоман литература кириллице йерзийра. Къоман периодикин чулацам оцу хенарчу советан пропагандо билгалбоккхура, амма цунна йукъахь нохчийн а, гӀалгӀайн а исторех а, культурех а лаьцна хаамаш а хуьлура[4].

1930-чу шерашкахь кхиа доладелира кӀоштан зорба. 1931 шарахь Хьалха-Мартахь арахеца долийра кӀоштан газет «Маршо», йуьхьанца цуьнан цӀе «Колхозное знамя» йара, тӀаьхьо — «Знамя труда». Оццу шарахь арахеца долийра Шуьйтан кӀоштан газет «Ламанан аз». 1935 шарахь арайелира «Терская правда» газетан (йуьхьанца «Ленинский путь») хьалхара номер. 1938 шарахь Веданан кӀоштахь арахеца долийра «Колхозан байракх» а, «Колхозан дахар» а газеташ, ткъа Шелан кӀоштахь оцу шарахь — «Зама» газет. 1939 шарахь Теркан кӀоштахь арадолу «Теркйист» газет[4].

Дерриг а меттигера зорбанан гӀирсаш КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман зорбанан декъан тергонехь дара. ТӀом балале хьалха йолчу муьрехь къоман журналистика кхиорехь доккха дакъа лаьцна Арсанов СаьIидбейс, Эльдарханов Таштемира, Нажаев Ахьмада, Саракаев Хьамзата, кхиболчара а[5].

Меттигера зорба кӀезиг тиражашца арахоьцуш дара, генарчу а, тIекхача хала долчу а кӀошташка иза ца кхочура, бахархойн доккхаха долу дакъа деша-йаздар ца хууш а дара. Каде хаамаш бахархошка буьззинчу барамехь дӀакхачорхьама Нохчийчоьнан радиофикаци йан Ӏалашо хӀоттийра. Дуьххьарлера радиоточкаш Нохчийчохь 1922 шарахь гучуйевлира. Амма техник кхачаме цахилар а, хенан хӀоттамех доьзна хилар а, кхидерг а бахьана долуш радиопередачаш ледара йара. Соьлж-ГӀалахь радиокомитет кхоьллира. 1928 шеран 17 апрелехь Соьлжа-ГӀалахь нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь радиовещани дӀайолийра. Йуьхьанца радиос болх бора хӀора дийнахь 19 сахьтан тӀера 21 сахьт кхаччалц. Хаамаш а, мукъамаш а, къамелаш а хуьлура эфирехь. Соьлжа-ГӀалин радиостанцин эфир хезаш йара Соьлжа-ГӀалин 30-50 км радиусехь а, иштта ГӀалгӀайчоьнан а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан а цхьайолчу кӀошташкахь а. Шо даьлча Нохчийчохь йалх радиоузел йара. Йуьртан кӀошташкахь радиофикаци йора, техникин кадраш кечдора, радиоезарчийн болам кхуьуш бара[6].

Нохчийн облисполкоман Радиовещанин комитетана йукъабахара «Серло» а, «Грозненский рабочий» а газетийн редакцин векалш Исаева Марьям, Мамакаев Мохьмад, Сальмурзаев Мохьмад, Дудаев Iабди, кхин а республикехь гӀарабевлла болу йаздархой а, журналисташ а. 1936 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн автономин областех Нохч-ГIалгIайн АССР йира, ткъа йуха а кхоьллинчу республикехь кхоьллира Республикан радиовещанин комитет а, Республикан радиоцентр а. Нохч-ГӀалгӀайчоь йолчу муьрехь радиовещани оьрсийн, нохчийн, гӀалгӀайн меттанашкахь дӀахьора[6].

1930 шарахь кхоллайелира нохчийн маттахь йолчу программийн редакци. Къаьсттина тидам тӀебохуьйтура йоза-дешар ца хаар дӀадаккхарна, цу Ӏалашонца леррина передачаш вовшахтухура. 1937 шо чекхдолуш Нохч-ГӀалгӀайчохь 5094 радиоточка йара (царех 1589 — йарташкахь ), арахоьцуш 12 газет дара (царна йукъахь 4 республикин а, 4 кӀоштан а), йерриг а тираж 56 эзар экземпляр йолуш. Йукъараллин меттигашкахь репродукторш хӀиттийнера[7]. 1939 шарахь арадолура 15 газет (царех 9 — кӀезиг къаьмнийн меттанашкахь), шайн цкъа арахоьцу тираж 69 эзар экземпляр а йолуш[8].

1936 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн радиоцентран шен луьсталла йелира, цу тӀехь болх бора йуха а схьайиллинчу РВ-23 радиостанцис, 1991 шо кхаччалц болх бира цо. Дукха хан йалале цу радиостанцех шен лааме организаци хилира, 6 стаг штатехь а волуш. Кхин цхьа шо даьлча радиостанцино Пятигорскера циркулярнипередачаш тӀеоьцура[9].

Сталинан репрессеш

1930-гӀа шераш чекхдовлуш республикехула Сталинан репрессийн тулгӀе йаьржира. И тулгӀе хьакхайелира къоман интеллигенцин дуккха а векалшах, царна йукъахь бара Айсханов Шамсуддин, Бадуев СаьӀид, Дудаев Iабди, Нажаев Ахьмад, Сальмурзаев Мохьмад, кхиберш а. Нохч-ГӀалгӀайн йаздархойн союзан 12 декъашхочух 9 лаьцна, царах 7-нна хан тоьхна, ткъа 4-нна — тоьпаш[10].

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом

ТӀом цӀеххьана болабелира, цундела 1941 шеран 22 июнехь арахоьцучу республикин периодикехь тӀеман гӀуллакхех лаьцна хаамаш бацара. Республика, йерриг а пачхьалкх санна, тӀеман хьоле йелира. Экономика а, промышленность а, йуьртан бахам а хийцира тӀеман хьашташ кхочушдархьама; культурин а, исбаьхьаллин а гӀуллакххошна мехкан йуккъерчу кӀошташкара Нохчийчу эвакуаци йира; дешаран учрежденийн гӀишлошкахь госпитальш дӀатарйира. ТӀом болабеллачул тӀаьхьа арахеца долийра ши керла газет: «Красное знамя» а, «Социалистически даьхнилелорхо» а. Республикин бахархошна а, фронтхошна а хьалхахь къамелаш дора республикин культурин-агитационни бригадаш; агитацин а, пропагандин а центраш кхоьллира, 5 эзар стаг кхочуш белхалой а болуш; нохчийн матте гочйора советан поэтийн тӀеман тематикехь йолу стихаш; республикехь йуккъера газеташ дӀасадаржор вовшахтуьйхира; Нохч-ГӀалгӀайчоьнан йаздархой а, журналисташ а фронтан корреспонденташ хилира; меттигера зорбано советан салтийн кхиамех лаьцна дуьйцура[11].

ТӀеман хьал кхайкхийра республикехь, дуккха а республикин а, кӀоштийн а газеташ дӀакъевлира кадраш а, ахча латтор а эшарна. И бахьана долуш радиовещанин ладам алсамбелира. 1943 шеран август тIекхочуш республикехь болх беш йара 21 радиоузел[12].

Вайнах махкахбахар

1944 шеран 23 февралехь махкахбаьхна нохчий а, гӀалгӀай а, уггар хьалха Казахстане а, ГӀиргӀазойчу а. Республикехь мехкан къаьмнаш хиларан ларш дӀайаха гӀоьртира Ӏедал. Меттигерчу зорбанехь нохчий а, гӀалгӀай а хьахор сацийра, къоман меттанашкахь йолу периодикин арахецар дIалакъира, нохч-гӀалгӀайн радио Соьлжа-ГӀалин радио аьлла хийцира. Оцу муьрехь къаьмнийн массийн хаамийн гӀирсийн истори 2023 шаре ледара теллина кхочуш йу[13].

Сталин веллачул тӀаьхьа махкахбаьхначаьрца Ӏедало латтош йолу йукъаметтиг хаъал кӀадйелира. 1955 шеран июлехь Алма-Атахь махках баьхначул тӀаьхьа дуьххьара нохчийн маттахь долу арахецар «Къинхьегаман байракх». Газетан редактор Абазатов М. вара. Арахецарехь дакъалоцуш бара нохчийн интеллигенцин гоьбаьлла векалш Габисов Б. , Хасмагомадов Хьамид, Магомаев Х., Саламов Абдулхалим, кхиберш а. Газета тӀехь зорбане йохура спецпереселенцийн къинхьегаман хьуьнарех, патриоталлах, КПСС-н сацамех а, цуьнан кхиамаш хесторах а лаьцна материалаш[14].

Оццу шарахь Алма-Атахь нохчийн маттахь радиовещани дӀайолийра. Цунна Казахски АССР-н Пачхьалкхан радиокомитето кӀиранах 15 минут эфиран хан лора. Нохчийн редакцин куьйгалхо вара йаздархо, поэт, драматург Хамидов Ӏабдул-Хьамид[15], тӀаьхьо — Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н халкъан артист а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н йаздархойн союзан председатель а.

Шайн бакъонаш йоккхуш нохчийн а, гӀалгӀайн а къаьмнаша къар ца луш къийсам латтор бахьана долуш, 1957 шеран 9 январехь СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман Указ араделира Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀотторех лаьцна[16].

Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттор

Iедалан указ арадаьллачул тIаьхьа махкахбаьхнарш Даймахка цIаберза буьйлабелира. Уьш йухаберзаре терра, къоман хаамийн гӀирсаш меттахӀиттор а хилира. Хан дIайахарца эфиран хан йекъар иштта дIахIоьттира: 50% — оьрсийн, 30% — нохчийн, 20% — гIалгIайн меттанашкахь; и кеп 1990 шо чекхдаллалц лаьттира. 1968 шарахь Соьлжа-ГӀалахь дира махкахь тоьллачех цхьаъ долу Радион ЦIа, цу заманан радиоаппаратура а, паргIат кабинеташ а, студеш а йолуш[17]. Йуха а арахеца долийра махкахбахале арахоьцуш хилла долу вайнехан газеташ: «Грозненский рабочий», «Ленинан некъ», «Комсомольское племя»[16]. 1958 шарахь нохчийн маттахь арахеца долийра литературин-исбаьхьаллин альманах «Орга»[18]. 1986 шарахь нохчийн а, гIалгIайн а меттанашкахь арахеца долийра берийн журнал «СтелаIад». Журнал кхаа баттахь цкъа арадолуш дара, 36 эзар тираж а йолуш[19].

1960 шарахь болх бан йолайелира Соьлжа-ГIалин телевидени. Меттанашна йуккъехь хан йекъар республикин радиовещаница цхьаьна йогIуш йара[20]. 1965 шарахь нохч-гIалгIайн телевиденин доле кхечира дIасалелайен телестуди. 1969 шарахь йолайелира йуккъерачу телевиденин хьалхарчу каналан передачийн ретрансляци. 1971 шарахь радиорелейни некъ бар чекхдаьккхира, республикехь йуккъерачу телевиденин кхо программа схьаэца йолийра. 1977 шарахь бос болу телевидени гайта йолийра. Цул тӀаьхьарчу шерашкахь республикехь радио- а, телевещани а кхочуш йолу меттигаш а, техникин таронаш а шорйира[21].

Перестройка

Перестройка йолайаларца пачхьалкхан дахаран дерриге а декъехь чехка хийцамаш буьйлабелира. Политикин декъехь гуш хилар а, дукхапартийналла а кхайкхийра. Нохчийчохь цо тайп-тайпана йукъараллин боламаш кхолларан Iаткъам бира: «Нийсо», «Вайнахская демократическая партия» (ВДП), «Зелёное движение», «Народный фронт». Оцу а, кхечу а партийн, боламийн векалшна аьтто белира республикан массийн хаамийн гӀирсашкахь къамел дан а, шайнарш кхолла а. ВДП-с «Барт», газет арахеца долийра, «Нийсо» партис — оццу цӀарах долу газет. Коммунистически идеологех дӀахадар билгалдаккхархьама газеташа шайн цӀераш хийцира: «Грозненский рабочий» газетах «Голос Чеченской Республики» хилира, «Комсомольское племя» — «Республика», «Ленинан некъ» — «Даймохк»[22].

Примечания

  1. ↑ Мальсагова, 2023, с. 41—42.
  2. ↑ Мальсагова, 2023, с. 42—43.
  3. ↑ Мальсагова, 2023, с. 43.
  4. ↑ 1 2 Мальсагова, 2023, с. 45.
  5. ↑ Мальсагова, 2023, с. 46.
  6. ↑ 1 2 Мальсагова, 2023, с. 47.
  7. ↑ Мальсагова, 2023, с. 47—48.
  8. ↑ Мальсагова, 2023, с. 50.
  9. ↑ Мальсагова, 2023, с. 48.
  10. ↑ Мальсагова, 2023, с. 49—50.
  11. ↑ Мальсагова, 2023, с. 51—52.
  12. ↑ Мальсагова, 2023, с. 54.
  13. ↑ Мальсагова, 2023, с. 54—55.
  14. ↑ Мальсагова, 2023, с. 55—56.
  15. ↑ Мальсагова, 2023, с. 57.
  16. ↑ 1 2 Мальсагова, 2023, с. 58.
  17. ↑ Мальсагова, 2023, с. 59.
  18. ↑ Мальсагова, 2023, с. 58—59.
  19. ↑ Мальсагова, 2023, с. 63.
  20. ↑ Мальсагова, 2023, с. 61.
  21. ↑ Мальсагова, 2023, с. 62.
  22. ↑ Мальсагова, 2023, с. 64.

Ссылки

  • Мальсагова А. Б. Система СМИ Чеченской Республики: генезис, условия формирования и развития, современное состояние — М.: Наука, 2023. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-02-040990-3.
  • Кусаев А. Д. Чеченское радио и телевидение: этапы становления и развития / Н. И. Бусленко. — Гр.: ВУД, 2013. — 312 с. — 150 экз. — ISBN 978-5-91127-099-5.

Категореш