Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

РабиӀу-с-сани

Тахана

шот

22 августехь

2026

8 Рабиуль-Аввал

1448

[карлаяккха]


Исламан рузма, йва бусулбанийн рузма (оьрс. Исламский календарь) — бутт-хан, бусулбанаша динан дезденойн терахьаш билгалдахархьама лелош йолу. 2016 шо кхаччалц СаӀудийн Ӏаьрбийчохь официалан календарь санна а лелош йара. Шерийн ларар Хиджрера (622 дуьйна лелаш ду[1] — пайхамар Мухьаммад а, хьалхара бусулбанаш а Маккаран Мадинате бевдда бевлла терахь. Цундела бусулбанийн пачхьалкхашкахь календарьх олу Хиджран календарь (Ӏаьр. التقويم الهجري‎‎, ат-таквим аль-хиджри, йозвехь доца дагардар: هـ‎).

undefined

Рузман структура

Де-буьйса, бусулбанийн рузманца долало малх чубуьзча, григорианан рузманца санна буьйса йуккъе йахача ца болало. Бутт болало неомени(оьр.)нохч. хилча, аьлча а, Беттан хӀоз маьркӀажа хенахь бутт кхетарехь(оьр.)нохч. дуьххьара ма-гиннехь. Дукха хьолахь хуьлу бутт кхетначул тӀаьхьа 1—3 де даьлча.

Синодикан беттан бохалла хуьлу йуккъера барамехь 29,53 де-буьйса гергга, цундела исламан рузман баттахь хила тарло 29 йа 30 де. Нагахь 29-гӀа дийнан сарахь стиглахь Бутт гахь, тӀедогӀу де-буьйса керлачу беттан хьалхара лору. Нагахь Бутт ца гахь, тӀаккха керла де-буьйса беттан 30-гӀа хуьлу. ТӀетоьхна денош мегаш дац, цхьаъ де доцург, и де леладо бутт кхетар беттан 1-ра терахьан герга лелорхьама. И де юкъатуху зуль-хидж беттан.

Бутт кхетаран терахь лара атта делахь а, ахбутт(оьр.)нохч. боккъал маца кхета ала чӀогӀа хала ду. Иза дозу дукха факторех, масала, хенан-хӀоттам, атмосфера(оьр.)нохч. оптикан хьал, терго йечун географин хьал. Цундела хала ду керла бутт маца болало хьалххе хаьа. Цул сов, синодикан беттан бохалла, хила тарло, йалх сохьтал сов йа беха цуьнан йуккъерачу барамал, цундела неомени тӀекхача тарло де хьалха а, де тӀаьхьа а Бутт гаран йуьхьиган лардечу йуккъерачу терахьал[2].

ХӀинца беттан йуьхьиг билгалйоккху ши агӀо йу. Цхьаболчу мехкашкахь керла бутт тӀекхачар билгалдоккху къуона Бутт гаран факт хилча. Беттан хӀоз гар тешалла дан деза, лаххара а, тешаме волчу шина бусалбачо. Амма дукхаха болу исламан мехкашкахь лелайо астрономин бакъонаш, цара таро йо неомени тӀекхачар хьалххе билгала даккха. ХӀора махкахь шайн-шайн бакъонаш йу. Терхьан, беттан, шеран цхьаьнадаран йукъара бакъонаш ца хилар, дац билгала де гайтар. Цундела и чолхалла дӀаяккха оьшу кхин а кӀиранан де а.

Исламан рузман шо лаьтта 12 беттах, цунна чохь ду 354 йа 355 де. Тайп-тайпанчу мехкашкахь лелайо бес-бесара хийцадаларан циклаш 354 де долуш а, високосан 355 де долуш а. Високосан шо йукъадаккхар кхетадо, 12 синодикан бутт нисса 354 де цахиларо. «Ӏаьрбийн цикл» лаьтта 30 шарахь: 19 шо 354 де долуш, 11 високосан 355 де долуш. Високосан шераш 2, 5, 7, 10, 13, 16,18, 21, 24, 26, 29-гӀа. «Туркойн цикл» лаьтта 8 шарахь. Високосан шераш 2, 5, 7. Кхин цхьа де тӀетуху тӀаьхьарчу беттан[3].

Бусулбанийн календаран шеран йохалла маьлхан шерал 10 йа 11 де кӀезиг хиларна, цуьнан беттанаш шеран заманашка хьаьжжина дикка сиха дӀахилало. Масала, цхьана хенахь аьхка хуьлуш болу беттанаш, цхьа хан йаьлча Ӏай хуьлу, йа цуьнга хьаьжжина вуьшта а хуьлу.

Беттанаш

Исламан рузма

  1. Мухьаррам
  2. Сафар
  3. РабиӀул аввал
  4. РабиӀу-с-сани
  5. Джумада аль-ула
  6. Джумада ас-сани
  7. Раджаб
  8. ШаӀбан
  9. Рамадан
  10. Шаввал
  11. Зул-къаӀдат
  12. Зул-хьижжат
Тахана: шот
8 Рабиуль-Аввал 1448 г. х.
РУВИКИ • Терахь дехьадаккхар
  1. мухьаррам (Ӏаьр. محـرّم‎‎) — бусулбанийн шеран хьалхара бутт бу. Ӏарабийн маттахь «мухьаррам» бохучу дешан маьӀна «доьхкуш долу» йа «дихкина» бохург ду. ХӀокху баттахь тӀеман гӀуллакхаш а, эскаран йаздарш а лело ца мегаш хилла.
  2. сафар (صفـر‎) — «можа». Цхьана версица, иза гуьйренан беттан цӀе йу, оцу хенахь ораматаш можа а хуьлий, дакъало.
  3. рабиӀуль-авваль (ربـيع الأول‎) — бусулбанийн шеран кхоьлгарниг бутт бу. Таханлера Ӏаьрабийн маттахь «раби» бохучу дешан маьӀна «бӀаьсте» дег далла хьаьжна ца Ӏаш, ширачу хенахь цуьнца гуьйре билгалйоккхуш хилла. ХӀара бутт а гуьйренан бутт хилла.
  4. рабиӀус-сани (ربـيع الـثاني‎ или ربـيع الآخر‎) — «шолгӀа раби».
  5. джумада аль-уля (جمادى الأولى‎) — беттан рузман пхеалгӀа бутт. «Джумада» дош Ӏаьрбийн маттахь долу «гӀоро», «йукъйала» дешан орамах долу. Иза Ӏаьнан бутт хилла.
  6. джумада ас-сани (جمادى الـثاني‎), йа джумада аль-ахира (جمادى الآخرة‎)
  7. раджаб (رجب‎) — беттан рузман ворхӀалгӀа бутт. Ӏаьрбийн маттахь «раджаб» дош орам болуш ду «кхера» боху дашца. Раджаб — тӀамах ларбаларан бутт.
  8. шаӀбан (شعـبان‎) — даьлла хандешах «декъадала». Оцу баттахь тайпанаш лелабоьлхура.
  9. рамадан (رمضان‎) — даьлла хандешах «цӀийдина хила». Оцу баттахь малхо латта дагадора, орамаш йагайора.
  10. шавваль (شوال‎) — даьлла хандешах «метах вала». Шавваль — кхерстаран бутт.
  11. зуль-къаӀдат (ذو الـقـعـدة‎) — даьлла хандешах «хина Ӏие, метах ма вала». Зуль-къаӀада — дӀахӀуттийлан бутт.
  12. зуль-хьиджат (ذو الحجّة‎) — даьлла хандешах «хьаьж дар».

Бусулбанийн календаран беттанийн цӀераш оьрсийн матте транслитераци йар тайп-тайпанчу хьосташкахь къаьсташ хила тарло.

Бехкамийн беттанаш

Коьрта йаззам: Хьарам беттанаш(оьр.)нохч.

Исламехь диъ бутт хьарам (сийлахь) ларалуш бу (Ӏаьр. الأشهر الحرم‎‎): зу-ль-каъда, зу-ль-хьиджа, мухьаррам, раджаб. ХӀокху беттанашкахь тӀеман лелаш доло хьарам (дихкина) ду, иза дуьхьало йаран тӀом ца хилчахьана[4][5].

Дихкаран бахьна дара КаӀбатан зиярат дан оьхуш болу хьаьжойн кхерамзалла латтаран лаам хилар, цара лакхара махлелор а, йоккха пайден хӀума а латтадора. ТӀом баран кхерам тӀехӀоьттича, мушрикаша (айатан динахь болчу Ӏарбаша) «хьарам» бутт йуханехьа йа хьалха тасара, тӀаккха паргӀата тӀом бора. Исламан историн(оьр.)нохч. хьалхарчу шерашкахь бусулбанаша а латтадора хӀара дихкина хилар[6]. Делахь а, хӀижрат (Мадинате кхалхар) хиллачул тӀаьхьа шолгӀачу шарахь, раджаб бутт чекхболуш, Нахле хьажийначу бусулбанийн талламан тобано дихкина хилар дохийра, цара тӀелатар дира маккахойн караванна(оьр.)нохч.. Бусулбанашца хиллачу тӀамехь Амр ибн аль-Хадрами вийна волуш, цуьнан ши новкъахо йисар вира. Маккара мушрикаша бусулбанаш йукъараллин низамаш дохорна бехке бира, амма цхьа хан йалча АллахӀа Мухьаммад пайхамарна ﷺ Аль-Бакара сурат чуьра 217 аят доссийна, хьарам беттан чохь тӀом бан бакъо луш.[7].

Исламан бакъобидчашна (факъихӀ) хетарехь, хьарам беттанашкахь тӀеман лелаш дуьххьара доло ца мега, амма бакъо йу уьш кхечу хенахь девлла хилча дӀадахьа а, чекхдаха а. ХӀара дихкина хилар ца хьакхало мостагӀчун агрессин Ӏалашоца мехкан махка чуваьллачу меттигах[8].

КӀиран денош

КӀиран денош[9]:

КӀиран денош Ӏаьрбийн цӀе Транслитераци МаьӀна Билгалдаккхар
КӀиран де يوم الأحد Йаум аль-Ахьад хьалхара
Оршот يوم الإثنين Йаум аль-Иснайн шолгӀа Марха кхабар дика ду.
Шинара يوم الثلاثاء Йаум ас-Суласа́‘ кхоалгӀа
Кхаара يوم الأربعاء Йаум аль-Арби’а́‘ деалгӀа
Йеара يوم الخميس Йаум аль-Хами́с пхеалгӀа Марха кхабар дика ду.
ПӀераска يوم الجمعة Йаум аль-ДжумӀа гулам Бусалбачеран жамаӀатца перза ламаз даран де. Исламан мехкашкахь и де мукъа де ду.
Шот يوم السبت Йаум ас-Сабт садаӀар

Хийцаран гергарчу хьесапан формула

XXI бӀешо долалуш Хиджра
  • 1 мухьаррам 1435 ш. — 2013 шеран 5 ноябрь
  • 1 мухьаррам 1436 ш. — 2014 шеран 25 октябрь
  • 1 мухьаррам 1437 ш. — 2015 шеран 15 октябрь
  • 1 мухьаррам 1438 ш. — 2016 шеран 3 октябрь
  • 1 мухьаррам 1439 ш. — 2017 шеран 22 сентябрь
  • 1 мухьаррам 1440 ш. — 2018 шеран 11 сентябрь
  • 1 мухьаррам 1441 ш. — 2019 шеран 1 сентябрь
  • 1 мухьаррам 1442 ш. — 2020 шеран 20 август
  • 1 мухьаррам 1443 ш. — 2021 шеран 10 август
  • 1 мухьаррам 1444 ш. — 2022 шеран 30 июль[10]
  • 1 мухаррам 1445 г. — 19 июля 2023 года[11]

Терахьаш гергарчу хьесапехь хийцар[12]:

Исламан календарера григориански календаре терахьаш гергарчу хьесапехь хийцар хӀокху формулица деш ду:

Г = И + 622 − [И / 33]

кхузахь Г — григорин календарь, И — исламан календарь, квадратан къовларша гойту декъаран жамӀан дийна дакъа схьаэцар.

Масала, бусулбанийн календарца 1410 шо догӀуш хилла Г = 1410 + 622 − [1410 / 33] = 1989 шере. ХӀокху формуло цхьана шеран гӀалат далийта тарло.

Йуханехьа хийцаран формула:

И = Г − 622 + [(Г — 622) / 32].

Григорин календарца терахь цхьаьнадогӀуш хилар

Бусулбанийн календарца догӀу шеран денош григориански календаран шерал гергга 10 дийнахь доца хилар бахьнехь, хӀора эзар шарахь календаршна йукъара башхалла гергга 27 шарна жимло. Иштта, 20874 шеран 1—15 майхь догӀу денош гергга цхьаьнадогӀур ду 20874 шеран 1—15 джумада-аль-уля деношца. ХӀокху шине а меттигехь хьахош берг шеран кхоьлгарниг (пхоьалгӀа) бутт бу[13]. Хьалхара хилам, календаршан шераш цхьаьнадогӀуш долу, хир ду 20841 шеран 28 декабрехь = 20841 шеран 1 мухьаррамехь, тӀаьххьарниг — 20900 шеран 15 мартехь = 20900 шеран 29 зуль-хьиджахь. 20901 шеран 1 мухьаррам дуьйна (20900 шеран 16 мартехь) исламски календарехь исс бутт сов хьалха болалур бу 210-гӀа бӀешо.

Билгалдахарш

  1. ↑ Азия и Африка сегодня (1992). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 июнь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2024 шеран 27 ноябрехь
  2. ↑ Климишин, 1990, с. 64.
  3. ↑ Климишин, 1990, с. 263—264.
  4. ↑ Запретные месяцы в Исламе. ДУМ РФ (2017 шеран 8 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 июнь.
  5. ↑  5:2
  6. ↑  9:36
  7. ↑  2:217
  8. ↑ Али-заде А. А. 125 // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.
  9. ↑ Климишин, 1990, с. 269.
  10. ↑ Islamic (Hijri) Calendar Year 2022 CE (инг.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 июнь. Архивйина 2022 шеран 8 мартехь
  11. ↑ Islamic (Hijri) Calendar Year 2023 CE (инг.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 июнь. Архивйина 2022 шеран 4 январехь
  12. ↑ Климишин, 1990, с. 271—272.
  13. ↑ The Islamic Calendar (инг.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 июнь. Архивйина 2020 шеран 8 ноябрехь

Литература

  • Климишин И. А. Это предписано кораном // Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 259—275. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш